મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 128

યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં શ્રુતં સર્વમશેષતઃ
કથં દેવગૃહાણિ સ્યુઃ પુનર્જ્યોતીંષિ વર્ણય ॥

એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગતિમ્
યથા દેવગૃહાણિ સ્યુઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોસ્તથા ॥

અગ્નેર્વ્યુષ્ટૌ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણાવ્યક્તયોનિના
અવ્યાકૃતમિદં ત્વાસીન્ નૈશેન તમસા વૃતમ્ ॥

ચતુર્ભૂતાવશિષ્ટે ઽસ્મિન્ બ્રહ્મણા સમધિષ્ઠિતે
સ્વયમ્ભૂર્ ભગવાંસ્તત્ર લોકતત્ત્વાર્થસાધકઃ ॥

ખદ્યોતરૂપી વિચરન્ન્ આવિર્ભાવં વ્યચિન્તયત્
જ્ઞાત્વાગ્નિં કલ્પકાલાદાવ્ અપઃ પૃથ્વીં ચ સંશ્રિતા ॥

સ સંભૃત્ય પ્રકાશાર્થં ત્રિધા તુલ્યો ઽભવત્પુનઃ
પાચકો યસ્તુ લોકે ઽસ્મિન્ પાર્થિવઃ સો ઽગ્નિરુચ્યતે ॥

યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યે શુચિરગ્નિશ્ચ સ સ્મૃતઃ
વૈદ્યુતો જાઠરઃ સૌમ્યો વૈદ્યુતશ્ચાપ્યબિન્ધનઃ ॥

તેજોભિશ્ચાપ્યતે કશ્ચિત્ કશ્ચિદેવાપ્યનિન્ધનઃ
કાષ્ઠેન્ધનસ્તુ નિર્મથ્યઃ સો ઽદ્ભિઃ શામ્યતિ પાવકઃ ॥

અર્ચિષ્માન્પચનો ઽગ્નિસ્તુ નિષ્પ્રભઃ સૌમ્યલક્ષણઃ
યશ્ચાસૌ મણ્ડલે શુક્લે નિરૂષ્મા ન પ્રકાશતે ॥

પ્રભા સૌરી તુ પાદેન અસ્તં યાતિ દિવાકરે
અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદગ્નિઃ પ્રકાશતે ॥

ઉદિતે તુ પુનઃ સૂર્યે ઊષ્માગ્નેસ્તુ સમાવિશત્
પાદેન તેજસશ્ચાગ્નેસ્ તસ્માત્ સંતપતે દિવા ॥

પ્રાકાશ્યં ચ તથૌષ્ણ્યં ચ સૌર્યાગ્નેયે તુ તેજસી
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ આપ્યાયેતે દિવાનિશમ્ ॥

ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્ધે તથા હ્યસ્મિંસ્તુ દક્ષિણે
ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે હ્ય્ અપઃ ॥

તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્
અસ્તં ગતે પુનઃ સૂર્યે અહર્વૈ પ્રવિશત્ય્ અપઃ ॥

તસ્માન્નક્તં પુનઃ શુક્લા હ્ય્ આપો દૃશ્યન્તિ ભાસુરાઃ
એતેન ક્રમયોગેણ ભૂમ્યર્ધે દક્ષિણોત્તરે ॥

ઉદયાસ્તમયે હ્યત્ર અહોરાત્રં વિશત્ય્ અપઃ
યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યઃ સો ઽપઃ પિબતિ રશ્મિભિઃ ॥

સહસ્રપાદસ્ત્વેષો ઽગ્ની રક્તકુમ્ભનિભસ્તુ સઃ
આદત્તે સ તુ નાડીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ ॥

અપો નદીસમુદ્રેભ્યો હ્રદકૂપેભ્ય એવ ચ
તસ્ય રશ્મિસહસ્રેણ શીતવર્ષોષ્ણનિઃસ્રવઃ ॥

તાસાં ચતુઃશતં નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્રમૂર્તયઃ
ચન્દનાશ્ચૈવ મેધ્યાશ્ચ કેતનાશ્ ચેતનાસ્તથા ॥

અમૃતા જીવનાઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ
હિમોદ્ભવાશ્ચ તે ઽન્યોન્યં રશ્મયસ્ત્રિંશતઃ સ્મૃતાઃ
ચન્દ્રતારાગ્રહૈઃ સર્વૈઃ પીતા ભાનોર્ગભસ્તયઃ ॥

એતા મધ્યાસ્તથાન્યાશ્ચ હ્લાદિન્યો હિમસર્જનાઃ
શુક્લાશ્ચ કકુભશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વસૃતશ્ચ યાઃ ॥

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ ત્રિંશતો ઘર્મસર્જનાઃ
સંબિભ્રતિ હિ તાઃ સર્વા મનુષ્યાન્દેવતાઃ પિતૄન્ ॥

મનુષ્યાનોષધીભિશ્ચ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ
અમૃતેન સુરાન્સર્વાન્ સંતતં પરિતર્પયન્ ॥

વસન્તે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ શનૈઃ સંતપતે ત્રિભિઃ
વર્ષાસુ ચ શરદ્યેવં ચતુર્ભિઃ સંપ્રવર્ષતિ ॥

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમોત્સર્ગસ્ ત્રિભિઃ પુનઃ
ઓષધીષુ બલં ધત્તે સુધાં ચ સ્વધયા પુનઃ ॥

સૂર્યો ઽમરત્વમમૃતે ત્રયસ્ ત્રિષુ નિયચ્છતિ
એવં રશ્મિસહસ્રં તુ સૌરં લોકાર્થસાધકમ્ ॥

ભિદ્યતે ઋતુમાસાદ્ય સહસ્રં બહુધા પુનઃ
ઇત્યેવં મણ્ડલં શુક્લં ભાસ્વરં લોકસંજ્ઞિતમ્ ॥

નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ
ચન્દ્ર ઋક્ષગ્રહાઃ સર્વે વિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસમ્ભવાઃ ॥

સુષુમ્ના સૂર્યરશ્મિર્યા ક્ષીણં શશિનમેધતે
હરિકેશઃ પુરસ્તાત્તુ યો વૈ નક્ષત્રયોનિકૃત્ ॥

દક્ષિણે વિશ્વકર્મા તુ રશ્મિરાપ્યાયયદ્બુધમ્
વિશ્વાવસુશ્ચ યઃ પશ્ચાચ્ છુક્રયોનિશ્ચ સ સ્મૃતઃ ॥

સંવર્ધનસ્તુ યો રશ્મિઃ સ યોનિર્લોહિતસ્ય ચ
ષષ્ઠસ્તુ હ્યશ્વભૂ રશ્મિર્ યોનિઃ સ હિ બૃહસ્પતેઃ ॥

શનૈશ્ચરં પુનશ્ચાપિ રશ્મિરાપ્યાયતે સુરાટ્
ન ક્ષીયતે યતસ્તાનિ તસ્માન્નક્ષત્રતા સ્મૃતા ॥

ક્ષેત્રાણ્યેતાનિ વૈ સૂર્યમ્ આપતન્તિ ગભસ્તિભિઃ
ક્ષેત્રાણિ તેષામાદત્તે સૂર્યો નક્ષત્રતા તતઃ ॥

અસ્માલ્લોકાદમું લોકં તીર્ણાનાં સુકૃતાત્મનામ્
તારણાત્તારકા હ્યેતાઃ શુક્લત્વાચ્ચૈવ શુક્લિકાઃ ॥

દિવ્યાનાં પાર્થિવાનાં ચ વંશાનાં ચૈવ સર્વશઃ
તપનસ્તેજસો યોગાદ્ આદિત્ય ઇતિ ગદ્યતે ॥

સ્રવતિઃ સ્યન્દનાર્થે ચ ધાતુરેષ નિગદ્યતે
સ્રવણાત્તેજસશ્ચૈવ તેનાસૌ સવિતા સ્મૃતઃ ॥

બહ્વર્થશ્ચન્દ ઇત્યેષ પ્રધાનો ધાતુરુચ્યતે
શુક્લત્વે હ્યમૃતત્વે ચ શીતત્વે હ્લાદને ઽપિ ચ ॥

સૂર્યાચન્દ્રમસોર્દિવ્યે મણ્ડલે ભાસ્વરે ખગે
જલતેજોમયે શુક્લે વૃત્તકુમ્ભનિભે શુભે ॥

વસન્તિ કર્મદેવાસ્તુ સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વશઃ
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ ઋષિસૂર્યગ્રહાદયઃ ॥

તાનિ દેવગૃહાણિ સ્યુઃ સ્થાનાખ્યાનિ ભવન્તિ હિ
સૌરં સૂર્યો ઽવિશત્સ્થાનં સૌમ્યં સોમસ્તથૈવ ચ ॥

શૌક્રં શુક્રો ઽવિશત્સ્થાનં ષોડશારં પ્રભાસ્વરમ્
બૃહસ્પતિર્બૃહત્ત્વં ચ લોહિતં ચાપિ લોહિતઃ ॥

શનૈશ્ચરો ઽવિશત્સ્થાનમ્ એવં શાનૈશ્ચરં તથા
બુધો ઽપિ વૈ બુધસ્થાનં ભાનું સ્વર્ભાનુરેવ ચ ॥

નક્ષત્રાણિ ચ સર્વાણિ નાક્ષત્રાણ્યાવિશન્તિ ચ
જ્યોતીંષિ સુકૃતામ્ એતે જ્ઞેયા દેવગૃહાસ્તુ વૈ ॥

સ્થાનાન્યેતાનિ તિષ્ઠન્તિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ દેવસ્થાનાનિ તાનિ વૈ ॥

અભિમાનેન તિષ્ઠન્તિ તાનિ દેવાઃ પુનઃ પુનઃ
અતીતાસ્તુ સહાતીતૈર્ ભાવ્યા ભાવ્યૈઃ સુરૈઃ સહ ॥

વર્તન્તે વર્તમાનૈશ્ચ સુરૈઃ સાર્ધં તુ સ્થાનિનઃ
સૂર્યો દેવો વિવસ્વાંશ્ચ અષ્ટમસ્ત્વદિતેઃ સુતઃ ॥

દ્યુતિમાન્ધર્મયુક્તશ્ચ સોમો દેવો વસુઃ સ્મૃતઃ
શુક્રો દૈત્યસ્તુ વિજ્ઞેયો ભાર્ગવો ઽસુરયાજકઃ ॥

બૃહસ્પતિર્ બૃહત્તેજા દેવાચાર્યો ઽઙ્ગિરઃસુતઃ
બુધો મનોહરશ્ચૈવ શશિપુત્રસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥

શનૈશ્ચરો વિરૂપશ્ચ સંજ્ઞાપુત્રો વિવસ્વતઃ
અગ્નિર્વિકેશ્યાં જજ્ઞે તુ યુવાસૌ લોહિતાધિપઃ ॥

નક્ષત્રનામ્ન્યઃ ક્ષેત્રેષુ દાક્ષાયણ્યઃ સુતાઃ સ્મૃતાઃ
સ્વર્ભાનુઃ સિંહિકાપુત્રો ભૂતસંસાધનો ઽસુરઃ ॥

ચન્દ્રાર્કગ્રહનક્ષત્રેષ્વ્ અભિમાની પ્રકીર્તિતઃ
સ્થાનાન્યેતાનિ ચોક્તાનિ સ્થાનિન્યશ્ચૈવ દેવતાઃ ॥

શુક્લમગ્નિસમં દિવ્યં સહસ્રાંશોર્વિવસ્વતઃ
સહસ્રાંશુત્વિષઃ સ્થાનમ્ અમ્મયં તૈજસં તથા ॥

આશાસ્થાનં મનોજ્ઞસ્ય રવિરશ્મિગૃહે સ્થિતમ્
શુક્રઃ ષોડશરશ્મિસ્તુ યસ્તુ દેવો હ્યપોમયઃ ॥

લોહિતો નવરશ્મિસ્તુ સ્થાનમાપ્યં તુ તસ્ય વૈ
બૃહદ્દ્વાદશરશ્મીકં હરિદ્રાભં તુ વેધસઃ ॥

અષ્ટરશ્મિશનેસ્તત્તુ કૃષ્ણં વૃદ્ધમયસ્મયમ્
સ્વર્ભાનોસ્ત્વાયસં સ્થાનં ભૂતસંતાપનાલયમ્ ॥

સુકૃતામ્ આશ્રયાસ્તારા રશ્મયસ્તુ હિરણ્મયાઃ
તારણાત્તારકા હ્યેતાઃ શુક્લત્વાચ્ચૈવ તારકાઃ ॥

નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ
મણ્ડલં ત્રિગુણં ચાસ્ય વિસ્તારો ભાસ્કરસ્ય તુ ॥

દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્ વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ
ત્રિગુણં મણ્ડલં ચાસ્ય વૈપુલ્યાચ્છશિનઃ સ્મૃતમ્ ॥

સર્વોપરિ નિસૃષ્ટાનિ મણ્ડલાનિ તુ તારકાઃ
યોજનાર્ધપ્રમાણાનિ તાભ્યો ઽન્યાનિ ગણાનિ તુ ॥

તુલ્યો ભૂત્વા તુ સ્વર્ભાનુસ્ તદધસ્તાત્પ્રસર્પતિ
ઉદ્ધૂત્ય પાર્થિવીં છાયાં નિર્મિતાં મણ્ડલાકૃતિમ્ ॥

બ્રહ્મણા નિર્મિતં સ્થાનં તૃતીયં તુ તમોમયમ્
આદિત્યાત્સ તુ નિષ્ક્રમ્ય સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ ॥

આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ
સ્વભાસા તુદતે યસ્માત્ સ્વર્ભાનુરિતિ સ સ્મૃતઃ ॥

ચન્દ્રતઃ ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્ય વિધીયતે
વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાનાં તુ સ સ્મૃતઃ ॥

ભાર્ગવાત્પાદહીનશ્ચ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ
બૃહસ્પતેઃ પાદહીનૌ કેતુવક્રાવુભૌ સ્મૃતૌ ॥

વિસ્તારમણ્ડલાભ્યાં તુ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ
તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ ॥

બુધેન સમરૂપાણિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાત્તુ વૈ
તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્ ॥

શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈકમેવ ચ
સર્વોપરિ નિસૃષ્ટાનિ મણ્ડલાનિ તુ તારકાઃ ॥

યોજનાર્ધપ્રમાણાનિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે
ઉપરિષ્ટાત્તુ યે તેષાં ગ્રહા યે ક્રૂરસાત્ત્વિકાઃ ॥

સૌરશ્ચાઙ્ગિરસો વક્રો વિજ્ઞેયા મન્દચારિણઃ
તેભ્યો ઽધસ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનશ્ચાન્યે મહાગ્રહાઃ ॥

સોમઃ સૂર્યો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચેતિ શીઘ્રગાઃ
યાવન્તિ ચૈવ ઋક્ષાણિ કોટ્યસ્તાવન્તિ તારકાઃ ॥

સર્વેષાં તુ ગ્રહાણાં વૈ સૂર્યો ઽધસ્તાત્પ્રસર્પતિ
વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્ધ્વં ચરતે શશી ॥

નક્ષત્રમણ્ડલં ચાપિ સોમાદૂર્ધ્વં પ્રસર્પતિ
નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્ચોર્ધ્વં બુધાચ્ચોર્ધ્વં તુ ભાર્ગવઃ ॥

વક્રસ્તુ ભાર્ગવાદૂર્ધ્વં વક્રાદૂર્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ
તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્ધ્વં દેવાચાર્યોપરિ સ્થિતઃ ॥

શનૈશ્ચરાત્તથા ચોર્ધ્વં જ્ઞેયં સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્
સપ્તર્ષિભ્યો ધ્રુવશ્ચોર્ધ્વં સમસ્તં ત્રિદિવં ધ્રુવે ॥

દ્વિગુણેષુ સહસ્રેષુ યોજનાનાં શતેષુ ચ
ગ્રહાન્તરમ્ અથૈકૈકમ્ ઊર્ધ્વં નક્ષત્રમણ્ડલાત્ ॥

તારાગ્રહાન્તરાણિ સ્યુર્ ઉપર્યુપર્યધિષ્ઠિતમ્
ગ્રહાશ્ચ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ દિવિ દિવ્યેન તેજસા ॥

નક્ષત્રેષુ ચ યુજ્યન્તે ગચ્છન્તો નિયતક્રમાત્
ચન્દ્રાર્કગ્રહનક્ષત્રા નીચોચ્ચગૃહમાશ્રિતાઃ ॥

સમાગમે ચ ભેદે ચ પશ્યન્તિ યુગપત્પ્રજાઃ
પરસ્પરં સ્થિતા હ્યેવં યુજ્યન્તે ચ પરસ્પરમ્ ॥

અસંકરેણ વિજ્ઞેયસ્ તેષાં યોગસ્તુ વૈ બુધૈઃ
ઇત્યેવં સંનિવેશો વૈ પૃથિવ્યા જ્યોતિષાં ચ યઃ ॥

દ્વીપાનામુદધીનાં ચ પર્વતાનાં તથૈવ ચ
વર્ષાણાં ચ નદીનાં ચ યે ચ તેષુ વસન્તિ વૈ ॥

ઇત્યેષો ઽર્કવશેનૈવ સંનિવેશસ્તુ જ્યોતિષામ્
આવર્તઃ સાન્તરો મધ્યે સંક્ષિપ્તશ્ચ ધ્રુવાત્તુ સ ॥

સર્વતસ્તેષુ વિસ્તીર્ણો વૃત્તાકાર ઇવોચ્છ્રિતઃ
લોકસંવ્યવહારાર્થમ્ ઈશ્વરેણ વિનિર્મિતઃ ॥

કલ્પાદૌ બુદ્ધિપૂર્વં તુ સ્થાપિતો ઽસૌ સ્વયમ્ભુવા
ઇત્યેષ સંનિવેશો વૈ સર્વસ્ય જ્યોતિરાત્મકઃ ॥

વૈશ્વરૂપં પ્રધાનસ્ય પરિણાહો ઽસ્ય યઃ સ્મૃતઃ
તેષાં શક્યં ન સંખ્યાતું યાથાતથ્યેન કેનચિત્
ગતાગતં મનુષ્યેણ જ્યોતિષાં માંસચક્ષુષા ॥