Matsya Purana · Chapter 126

sa ratho 'dhiṣṭhito devair māsi māsi yathākramam
tato vahatyathādityaṃ bahubhir ṛṣibhiḥ saha //

gandharvairapsarobhiśca sarpagrāmaṇirākṣasaiḥ
ete vasanti vai sūrye māsau dvau dvau krameṇa ca //

dhātāryamā pulastyaśca pulahaśca prajāpatī
uragau vāsukiścaiva saṃkīrṇaścaiva tāvubhau //

tumburur nāradaścaiva gandharvau gāyatāṃ varau
kṛtasthalāpsarāścaiva yā ca sā puñjikasthalā //

grāmaṇyau rathakṛttasya rathaujāścaiva tāvubhau
rakṣo hetiḥ prahetiśca yātudhānāvubhau ṛtau //

madhumādhavayorhyeṣa gaṇo vasati bhāskare
vasangrīṣme tu dvau māsau mitraśca varuṇaśca vai //

ṛṣī atrirvasiṣṭhaśca nāgau takṣakarambhakau
menakā sahajanyā ca hāhā hūhūśca gāyakau //

rathaṃtaraśca grāmaṇyau rathakṛccaiva tāvubhau
puruṣādo vadhaścaiva yātudhānau tu tau smṛtau //

ete vasanti vai sūrye māsayoḥ śuciśukrayoḥ
tataḥ sūrye punaścānyā nivasanti sma devatāḥ //

indraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca
elāpattrastathā sarpaḥ śaṅkhapālaśca pannagaḥ //

viśvāvasusuṣeṇau ca prātaścaiva rathaśca hi
pramlocetyapsarāścaiva nimrocantī ca te ubhe //

yātudhānastathā hetir vyāghraścaiva tu tāvubhau
nabhasyanabhasoretair vasantaśca divākare //

māsau dvau devatāḥ sūrye vasanti ca śaradṛtau
parjanyaścaiva pūṣā ca bharadvājaḥ sagautamaḥ //

citrasenaśca gandharvas tathā vā suruciśca yaḥ
viśvācī ca ghṛtācī ca ubhe te puṇyalakṣaṇe //

nāgaścairāvataścaiva viśrutaśca dhanaṃjayaḥ
senajicca suṣeṇaśca senānīr grāmaṇīs tathā //

cāro vātaśca dvāvetau yātudhānāvubhau smṛtau
vasantyete ca vai sūrye māsayośca tviṣorjayoḥ //

haimantikau ca dvau māsau nivasanti divākare
aṃśo bhagaśca dvāvetau kaśyapaśca kratuśca tau //

bhujaṃgaśca mahāpadmaḥ sarpaḥ karkoṭakastathā
citrasenaśca gandharvaḥ pūrṇāyuścaiva gāyanau //

apsarāḥ pūrvacittiśca gandharvā hyurvaśī ca yā
tārkṣyaścāriṣṭanemiśca senānīr grāmaṇīś ca tau //

vidyutsūryaśca tāvugrau yātudhānau tu tau smṛtau
sahe caiva sahasye ca vasantyete divākare //

tatastu śiśire cāpi māsayornivasanti te
tvaṣṭā viṣṇurjamadagnir viśvāmitrastathaiva ca //

kādraveyau tathā nāgau kambalāśvatarāvubhau
gandharvau dhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāśca tāvubhau //

tilottamāpsarāścaiva devī rambhā manoramā
grāmaṇīr ṛtajiccaiva satyajicca mahābalaḥ //

brahmopetaśca vai rakṣo yajñopetastathaiva ca
ityete nivasanti sma dvau dvau māsau divākare //

sthānābhimānino hyete gaṇā dvādaśa saptakāḥ
sūryamāpādayantyete tejasā teja uttamam //

grathitaistu vacobhiśca stuvanti ṛṣayo ravim
gandharvāpsarasaścaiva gītanṛtyairupāsate //

vidyāgrāmaṇino yakṣāḥ kurvantyābhīṣusaṃgraham
sarpāḥ sarpanti vai sūrye yātudhānānuyānti ca //

vālakhilyā nayantyastaṃ parivāryodayādravim
eteṣāmeva devānāṃ yathāvīryaṃ yathātapaḥ //

yathāyogaṃ yathādharmaṃ yathātattvaṃ yathābalam
tathā tapatyasau sūryas teṣāmiddhastu tejasā //

bhūtānāmaśubhaṃ sarvaṃ vyapohati svatejasā
mānavānāṃ śubhairhyetair hriyate duritaṃ tu vai //

duritaṃ śubhacārāṇāṃ vyapohanti kvacitkvacit
ete sahaiva sūryeṇa bhramanti sānugā divi //

tapantaśca japantaśca hlādayantaśca vai prajāḥ
gopāyanti sma bhūtāni īhante hyanukampayā //

sthānābhimānināṃ hyetat sthānaṃ manvantareṣu vai
atītānāgatānāṃ ca vartante sāmprataṃ ca ye //

evaṃ vasanti vai sūrye saptakāste caturdaśa
caturdaśeṣu vartante gaṇā manvantareṣu vai //

grīṣme hime ca varṣāsu muñcamānā yathākramam
dharmaṃ himaṃ ca varṣaṃ ca yathākramamaharniśam //

gacchatyasāvanudinaṃ parivṛtya raśmīn devānpitṝṃśca manujāṃśca sutarpayanvai
śukle ca kṛṣṇe tadahaḥkrameṇa kālakṣaye caiva surāḥ pibanti //

māsena taccāmṛtamasya mṛṣṭaṃ suvṛṣṭaye raśmiṣu rakṣitaṃ tu
sarve 'mṛtaṃ tatpitaraḥ pibanti devāśca saumyāśca tathaiva kāvyāḥ //

sūryeṇa gobhirhi vivardhitābhir adbhiḥ punaścaiva samucchritābhiḥ
vṛṣṭyābhivṛṣṭābhir athauṣadhībhir martyā athānnena kṣudhaṃ jayanti //

tṛptiśca tenārdhamāsaṃ surāṇāṃ māsaṃ sudhābhiḥ svadhayā pitṝṇām
annena jīvantyaniśaṃ manuṣyāḥ sūryaḥ śritaṃ taddhi bibharti gobhiḥ //

ityeṣa ekacakreṇa sūryastūrṇaṃ prasarpati
tatra tairakramairaśvaiḥ sarpate 'sau dinakṣaye //

harir haridbhir hriyate turaṃgamaiḥ pibatyathāpo haribhiḥ sahasradhā
punaḥ pramuñcatyatha tāśca yo hariḥ sa muhyamāno haribhisturaṃgamaiḥ //

ahorātraṃ rathenāsāv ekacakreṇa vai bhraman
saptadvīpasamudrāṃśca saptabhiḥ saptabhirdrutam //

chandorūpaiśca tairaśvair yutaścakraṃ tataḥ sthitiḥ
kāmarūpaiḥ sakṛdyuktaiḥ kāmagaistairmanojavaiḥ //

haritairavyathaiḥ piṅgair īśvarair brahmavādibhiḥ
bāhyato 'nantaraṃ caiva maṇḍalaṃ divasakramāt //

kalpādau samprayuktāśca vahantyābhūtasaṃplavam
āvṛto vālakhilyaiśca bhramate rātryahāni tu //

grathitaiḥ svavacobhiśca stūyamāno maharṣibhiḥ
sevyate gītanṛtyaiśca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ //

pataṃgaiḥ patagairaśvair bhrāmyamāṇo divaspatiḥ
vīthyāśrayāṇi carati nakṣatrāṇi tathā śaśī //

hrāsavṛddhī tathaivāsya raśmayaḥ sūryavatsmṛtāḥ
tricakrobhayato 'śvaśca vijñeyaḥ śaśino rathaḥ //

apāṃ garbhasamutpanno rathaḥ sāśvaḥ sasārathiḥ
sahāraistaistribhiścakrair yuktaḥ śuklairhayottamaiḥ //

daśabhisturagairdivyair asaṅgais tanmanojavaiḥ
sakṛdyukte rathe tasmin vahantastvāyugakṣayam //

saṃgṛhītā rathe tasmiñ chvetaścakṣuḥśravāśca vai
aśvāstamekavarṇāste vahante śaṅkhavarcasaḥ //

ajaśca tripathaścaiva vṛṣo vājī naro hayaḥ
aṃśumān saptadhātuśca haṃso vyomamṛgastathā //

ityete nāmabhiścaiva daśa candramaso hayāḥ
evaṃ candramasaṃ devaṃ vahanti smāyugakṣayam //

devaiḥ parivṛtaḥ somaḥ pitṛbhiḥ saha gacchati
somasya śuklapakṣādau bhāskare parataḥ sthite //

āpūryate paro bhāgaḥ somasya tu ahaḥkramāt
tataḥ pītakṣayaṃ somaṃ yupagadvyāpayan raviḥ //

pītaṃ pañcadaśāhaṃ ca raśminaikena bhāskaraḥ
āpūrayandadau tena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt //

suṣumnāpyayamānasya śukle vardhanti vai kalāḥ
tasmāddhrasanti vai kṛṣṇe śukle hyāpyāyayanti ca //

ityevaṃ sūryavīryeṇa candrasyāpyāyate tanuḥ
paurṇamāsyāṃ pradṛśyeta śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ //

evamāpyāyate somaḥ śuklapakṣeṣvahaḥkramāt
tato dvitīyāprabhṛti bahulasya caturdaśī //

apāṃ sāramayasyendo rasamātrātmakasya ca
pibantyambumayaṃ devā madhu saumyaṃ tathāmṛtam //

saṃbhṛtaṃ tvardhamāsena amṛtaṃ sūryatejasā
bhakṣārthamāgataṃ somaṃ paurṇamāsyāmupāsate //

ekarātraṃ surāḥ sārdhaṃ pitṛbhirṛṣibhiśca vai
somasya kṛṣṇapakṣādau bhāskarābhimukhasya vai //

prakṣīyate pare hyātmā pīyamānakalākramāt
trayaśca triṃśatā sārdhaṃ trayastriṃśacchatāni tu //

trayastriṃśatsahasrāṇi devāḥ somaṃ pibanti vai
ityevaṃ pīyamānasya kṛṣṇe vardhanti tāḥ kalāḥ //

kṣīyante ca tāḥ śuklāḥ kṛṣṇā hyāpyāyayanti ca
evaṃ dinakramātpīte devaiścāpi niśākare //

pītvārdhamāsaṃ gacchanti amāvāsyāṃ surāśca te
pitaraścopatiṣṭhanti amāvāsyāṃ niśākaram //

tataḥ pañcadaśe bhāge kiṃciccheṣe niśākare
tato 'parāhṇe pitaro jaghanyadivase punaḥ //

pibanti dvikalaṃ kālaṃ śiṣṭāstāstu kalāstu yāḥ
viniḥsṛṣṭaṃ tvamāvāsyāṃ gabhastibhyastadāmṛtam //

ardhamāsasamāptau tu pītvā gacchanti te 'mṛtam
saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca ye smṛtāḥ //

kāvyāścaiva tu ye proktāḥ pitaraḥ sarva eva te
saṃvatsarāśca ye kāvyāḥ pañcābdā vai dvijāḥ smṛtāḥ //

saumyāḥ sutapaso jñeyāḥ saumyā barhiṣadastathā
agniṣvāttās trayaścaiva pitṛsargasthitā dvijāḥ //

pitṛbhiḥ pīyamānāyāṃ pañcadaśyāṃ tu vai kalām
yāvacca kṣīyate tasmād bhāgaḥ pañcadaśastu saḥ //

amāvāsyāṃ tathā tasya antarā pūryate paraḥ
vṛddhikṣayau vai pakṣādau ṣoḍaśyāṃ śaśinaḥ mṛtau
evaṃ sūryanimitte te kṣayavṛddhī niśākare //