Matsya Purana · Chapter 125

evaṃ śrutvā kathāṃ divyām abruvaṃllaumaharṣaṇim
sūryācandramasoś cāraṃ grahāṇāṃ caiva sarvaśaḥ //

bhramanti kathametāni jyotīṃṣi ravimaṇḍale
avyūhenaiva sarvāṇi tathā cāsaṃkareṇa vā //

kaśca bhrāmayate tāni bhramanti yadi vā svayam
etadveditum icchāmas tato nigada sattama //

bhūtasaṃmohanaṃ hyetad bruvato me nibodhata
pratyakṣamapi dṛśyaṃ tat saṃmohayati vai prajāḥ //

yo 'sau caturdaśarkṣeṣu śiśumāro vyavasthitaḥ
uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi //

saiṣa bhramanbhrāmayate candrādityau grahaiḥ saha
bhramantamanusarpanti nakṣatrāṇi ca cakravat //

dhruvasya manasā yo vai bhramate jyotiṣāṃ gaṇaḥ
vātānīkamayair bandhair dhruve baddhaḥ prasarpati //

teṣāṃ bhedaśca yogaśca tathā kālasya niścayaḥ
astodayāstathotpātā ayane dakṣiṇottare //

viṣuvadgrahavarṇaśca sarvametaddhruveritam
jīmūtā nāma te meghā yadebhyo jīvasambhavaḥ //

dvitīya āvahanvāyur meghāste tvabhisaṃśritāḥ
ito yojanamātrācca adhyardhavikṛtā api //

vṛṣṭisargastathā teṣāṃ dhārāsāraḥ prakīrtitaḥ
puṣkarāvartakā nāma ye meghāḥ pakṣasambhavāḥ //

śakreṇa pakṣāśchinnā vai parvatānāṃ mahaujasā
kāmagānāṃ samṛddhānāṃ bhūtānāṃ nāśamicchatām //

puṣkarā nāma te pakṣā bṛhantastoyadhāriṇaḥ
puṣkarāvartakā nāma kāraṇeneha śabditāḥ //

nānārūpadharāścaiva mahāghorasvarāśca te
kalpāntavṛṣṭikartāraḥ kalpāntāgner niyāmakāḥ //

vāyvādhārā vahante vai sāmṛtāḥ kalpasādhakāḥ
yānyasyāṇḍasya bhinnasya prākṛtānyabhavaṃstadā //

yasmin brahmā samutpannaś caturvaktraḥ svayaṃ prabhuḥ
tānyevāṇḍakapālāni sarve meghāḥ prakīrtitāḥ //

teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣām aviśeṣataḥ
teṣāṃ śreṣṭhaśca parjanyaś catvāraścaiva diggajāḥ //

gajānāṃ parvatānāṃ ca meghānāṃ bhogibhiḥ saha
kulamekaṃ dvidhā bhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam //

parjanyo diggajāścaiva hemante śītasambhavam
tuṣāravarṣaṃ varṣanti vṛddhā hyannavivṛddhaye //

ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma vāyusteṣāṃ parāyaṇaḥ
yau 'sau bibharti bhagavān gaṅgāmākāśagocarām //

divyāmṛtajalāṃ puṇyāṃ tripathāmiti viśrutām
tasyā vispanditaṃ toyaṃ diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ //

śīkarān sampramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ
dakṣiṇena giriryo 'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ //

udagdhimavataḥ śailasy -ottare caiva dakṣiṇe
puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ samyagvṛṣṭivivṛddhaye //

tasminpravartate varṣaṃ tattuṣārasamudbhavam
tato himavato vāyur himaṃ tatra samudbhavam //

ānayatyātmavegena siñcayāno mahāgirim
himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param //

ibhāsye ca tataḥ paścād idaṃ bhūtavivṛddhaye
varṣadvayaṃ samākhyātaṃ samyagvṛṣṭivivṛddhaye //

meghāścāpyāyanaṃ caiva sarvametatprakīrtitam
sūrya eva tu vṛṣṭīnāṃ sraṣṭā samupadiśyate //

varṣaṃ gharmaṃ himaṃ rātriṃ saṃdhye caiva dinaṃ tathā
śubhāśubhaphalānīha dhruvātsarvaṃ pravartate //

dhruveṇādhiṣṭhitāścāpaḥ sūryo vai gṛhya tiṣṭhati
sarvabhūtaśarīreṣu tv āpo hyanuśritāśca yāḥ //

dahyamāneṣu teṣveva jaṅgamasthāvareṣu ca
dhūmabhūtāstu tā hyāpo niṣkrāmantīha sarvaśaḥ //

tena cābhrāṇi jāyante sthānamabhramayaṃ smṛtam
tejobhiḥ sarvalokebhya ādatte raśmibhirjalam //

samudrādvāyusaṃyogād vahantyāpo gabhastayaḥ
tatastvṛtuvaśātkāle parivartandivākaraḥ //

niyacchatyāpo meghebhyaḥ śuklāḥ śuklaistu raśmibhiḥ
abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ //

tato varṣati ṣaṇmāsān sarvabhūtavivṛddhaye
vāyubhiḥ stanitaṃ caiva vidyutastvagnijāḥ smṛtāḥ //

mehanācca miher dhātor meghatvaṃ vyañjayanti ca
na bhraśyante tato hyāpas tasmādabhrasya vai sthitiḥ
sraṣṭāsau vṛṣṭisargasya dhruveṇādhiṣṭhito raviḥ //

dhruveṇādhiṣṭhito vāyur vṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ
grahannivṛttyā sūryāttu carate ṛkṣamaṇḍalam //

cārasyānte viśatyarkaṃ dhruveṇa samadhiṣṭhitam
ataḥ sūryarathasyāpi saṃniveśaṃ pracakṣate //

sthitena tvekacakreṇa pañcāreṇa triṇābhinā
hiraṇmayenāṇunā vai aṣṭacakraikaneminā
cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarpiṇā //

śatayojanasāhasro vistārāyāma ucyate
dviguṇā ca rathopasthād īṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ //

sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu
asaṅgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ pavanagairhayaiḥ //

chandobhirvājirūpaistair yathācakraṃ samāsthitaiḥ
vāruṇasya rathasyeha lakṣaṇaiḥ sadṛśaśca saḥ //

tenāsau carati vyomni bhāsvānanudinaṃ divi
athāṅgāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya ca
saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpitāni yathākramam //

aharnābhistu sūryasya ekacakrasya vai smṛtaḥ
arāḥ saṃvatsarāstasya nemyaḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ //

rātrirvarūtho dharmaśca dhvaja ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ
akṣakoṭyoryugānyasya ārtavāhāḥ kalāḥ smṛtāḥ //

tasya kāṣṭhā smṛtā ghoṇā dantapaṅktiḥ kṣaṇāstu vai
nimeṣaścānukarṣo 'sya īṣā cāsya kalā smṛtā //

yugākṣakoṭī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau
saptāśvarūpāśchandāṃsi vahante vāyuraṃhasā //

gāyatrī caiva triṣṭupca jagatyanuṣṭuptathaiva ca
paṅktiśca bṛhatī caiva uṣṇigeva tu saptamam //

cakramakṣe nibaddhaṃ tu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ
sahacakro bhramatyakṣaḥ sahākṣo bhramati dhruvaḥ //

akṣaḥ sahaiva cakreṇa bhramate 'sau dhruveritaḥ
evamarthavaśāttasya saṃniveśo rathasya tu //

tathā saṃyogabhāgena siddho vai bhāskaro rathaḥ
tenāsau taraṇirdevo nabhasaḥ sarpate divam //

yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya tu
bhramato bhramato raśmī tau cakrayugayostu vai //

maṇḍalāni bhramante 'sya khecarasya rathasya tu
kulālacakrabhramavan maṇḍalaṃ sarvatodiśam //

yugākṣakoṭī te tasya vātormī syandanasya tu
saṃkramete dhruvamaho maṇḍale sarvatodiśam //

bhramatastasya raśmī te maṇḍale tūttarāyaṇe
vardhete dakṣiṇeṣvatra bhramato maṇḍalāni tu //

yugākṣakoṭīsambaddhau dvau raśmī syandanasya tu
dhruveṇa pragṛhītau tau rathau yau vanato ravim //

ākṛṣyete yadā te tu dhruveṇa samadhiṣṭhite
tadā so 'bhyantare sūryo bhramate maṇḍalāni tu //

aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorubhayoścaran
dhruveṇa mucyamānena punā raśmiyugena ca //

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu
udveṣṭayanvai vegena maṇḍalāni tu gacchati //