મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 126

સ રથો ઽધિષ્ઠિતો દેવૈર્ માસિ માસિ યથાક્રમમ્
તતો વહત્યથાદિત્યં બહુભિર્ ઋષિભિઃ સહ ॥

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સર્પગ્રામણિરાક્ષસૈઃ
એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસૌ દ્વૌ દ્વૌ ક્રમેણ ચ ॥

ધાતાર્યમા પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહશ્ચ પ્રજાપતી
ઉરગૌ વાસુકિશ્ચૈવ સંકીર્ણશ્ચૈવ તાવુભૌ ॥

તુમ્બુરુર્ નારદશ્ચૈવ ગન્ધર્વૌ ગાયતાં વરૌ
કૃતસ્થલાપ્સરાશ્ચૈવ યા ચ સા પુઞ્જિકસ્થલા ॥

ગ્રામણ્યૌ રથકૃત્તસ્ય રથૌજાશ્ચૈવ તાવુભૌ
રક્ષો હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ યાતુધાનાવુભૌ ઋતૌ ॥

મધુમાધવયોર્હ્યેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે
વસન્ગ્રીષ્મે તુ દ્વૌ માસૌ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચ વૈ ॥

ઋષી અત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ નાગૌ તક્ષકરમ્ભકૌ
મેનકા સહજન્યા ચ હાહા હૂહૂશ્ચ ગાયકૌ ॥

રથંતરશ્ચ ગ્રામણ્યૌ રથકૃચ્ચૈવ તાવુભૌ
પુરુષાદો વધશ્ચૈવ યાતુધાનૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ ॥

એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસયોઃ શુચિશુક્રયોઃ
તતઃ સૂર્યે પુનશ્ચાન્યા નિવસન્તિ સ્મ દેવતાઃ ॥

ઇન્દ્રશ્ચૈવ વિવસ્વાંશ્ચ અઙ્ગિરા ભૃગુરેવ ચ
એલાપત્ત્રસ્તથા સર્પઃ શઙ્ખપાલશ્ચ પન્નગઃ ॥

વિશ્વાવસુસુષેણૌ ચ પ્રાતશ્ચૈવ રથશ્ચ હિ
પ્રમ્લોચેત્યપ્સરાશ્ચૈવ નિમ્રોચન્તી ચ તે ઉભે ॥

યાતુધાનસ્તથા હેતિર્ વ્યાઘ્રશ્ચૈવ તુ તાવુભૌ
નભસ્યનભસોરેતૈર્ વસન્તશ્ચ દિવાકરે ॥

માસૌ દ્વૌ દેવતાઃ સૂર્યે વસન્તિ ચ શરદૃતૌ
પર્જન્યશ્ચૈવ પૂષા ચ ભરદ્વાજઃ સગૌતમઃ ॥

ચિત્રસેનશ્ચ ગન્ધર્વસ્ તથા વા સુરુચિશ્ચ યઃ
વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ઉભે તે પુણ્યલક્ષણે ॥

નાગશ્ચૈરાવતશ્ચૈવ વિશ્રુતશ્ચ ધનંજયઃ
સેનજિચ્ચ સુષેણશ્ચ સેનાનીર્ ગ્રામણીસ્ તથા ॥

ચારો વાતશ્ચ દ્વાવેતૌ યાતુધાનાવુભૌ સ્મૃતૌ
વસન્ત્યેતે ચ વૈ સૂર્યે માસયોશ્ચ ત્વિષોર્જયોઃ ॥

હૈમન્તિકૌ ચ દ્વૌ માસૌ નિવસન્તિ દિવાકરે
અંશો ભગશ્ચ દ્વાવેતૌ કશ્યપશ્ચ ક્રતુશ્ચ તૌ ॥

ભુજંગશ્ચ મહાપદ્મઃ સર્પઃ કર્કોટકસ્તથા
ચિત્રસેનશ્ચ ગન્ધર્વઃ પૂર્ણાયુશ્ચૈવ ગાયનૌ ॥

અપ્સરાઃ પૂર્વચિત્તિશ્ચ ગન્ધર્વા હ્યુર્વશી ચ યા
તાર્ક્ષ્યશ્ચારિષ્ટનેમિશ્ચ સેનાનીર્ ગ્રામણીશ્ ચ તૌ ॥

વિદ્યુત્સૂર્યશ્ચ તાવુગ્રૌ યાતુધાનૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ
સહે ચૈવ સહસ્યે ચ વસન્ત્યેતે દિવાકરે ॥

તતસ્તુ શિશિરે ચાપિ માસયોર્નિવસન્તિ તે
ત્વષ્ટા વિષ્ણુર્જમદગ્નિર્ વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ ॥

કાદ્રવેયૌ તથા નાગૌ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ
ગન્ધર્વૌ ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ સૂર્યવર્ચાશ્ચ તાવુભૌ ॥

તિલોત્તમાપ્સરાશ્ચૈવ દેવી રમ્ભા મનોરમા
ગ્રામણીર્ ઋતજિચ્ચૈવ સત્યજિચ્ચ મહાબલઃ ॥

બ્રહ્મોપેતશ્ચ વૈ રક્ષો યજ્ઞોપેતસ્તથૈવ ચ
ઇત્યેતે નિવસન્તિ સ્મ દ્વૌ દ્વૌ માસૌ દિવાકરે ॥

સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે ગણા દ્વાદશ સપ્તકાઃ
સૂર્યમાપાદયન્ત્યેતે તેજસા તેજ ઉત્તમમ્ ॥

ગ્રથિતૈસ્તુ વચોભિશ્ચ સ્તુવન્તિ ઋષયો રવિમ્
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ગીતનૃત્યૈરુપાસતે ॥

વિદ્યાગ્રામણિનો યક્ષાઃ કુર્વન્ત્યાભીષુસંગ્રહમ્
સર્પાઃ સર્પન્તિ વૈ સૂર્યે યાતુધાનાનુયાન્તિ ચ ॥

વાલખિલ્યા નયન્ત્યસ્તં પરિવાર્યોદયાદ્રવિમ્
એતેષામેવ દેવાનાં યથાવીર્યં યથાતપઃ ॥

યથાયોગં યથાધર્મં યથાતત્ત્વં યથાબલમ્
તથા તપત્યસૌ સૂર્યસ્ તેષામિદ્ધસ્તુ તેજસા ॥

ભૂતાનામશુભં સર્વં વ્યપોહતિ સ્વતેજસા
માનવાનાં શુભૈર્હ્યેતૈર્ હ્રિયતે દુરિતં તુ વૈ ॥

દુરિતં શુભચારાણાં વ્યપોહન્તિ ક્વચિત્ક્વચિત્
એતે સહૈવ સૂર્યેણ ભ્રમન્તિ સાનુગા દિવિ ॥

તપન્તશ્ચ જપન્તશ્ચ હ્લાદયન્તશ્ચ વૈ પ્રજાઃ
ગોપાયન્તિ સ્મ ભૂતાનિ ઈહન્તે હ્યનુકમ્પયા ॥

સ્થાનાભિમાનિનાં હ્યેતત્ સ્થાનં મન્વન્તરેષુ વૈ
અતીતાનાગતાનાં ચ વર્તન્તે સામ્પ્રતં ચ યે ॥

એવં વસન્તિ વૈ સૂર્યે સપ્તકાસ્તે ચતુર્દશ
ચતુર્દશેષુ વર્તન્તે ગણા મન્વન્તરેષુ વૈ ॥

ગ્રીષ્મે હિમે ચ વર્ષાસુ મુઞ્ચમાના યથાક્રમમ્
ધર્મં હિમં ચ વર્ષં ચ યથાક્રમમહર્નિશમ્ ॥

ગચ્છત્યસાવનુદિનં પરિવૃત્ય રશ્મીન્ દેવાન્પિતૄંશ્ચ મનુજાંશ્ચ સુતર્પયન્વૈ
શુક્લે ચ કૃષ્ણે તદહઃક્રમેણ કાલક્ષયે ચૈવ સુરાઃ પિબન્તિ ॥

માસેન તચ્ચામૃતમસ્ય મૃષ્ટં સુવૃષ્ટયે રશ્મિષુ રક્ષિતં તુ
સર્વે ઽમૃતં તત્પિતરઃ પિબન્તિ દેવાશ્ચ સૌમ્યાશ્ચ તથૈવ કાવ્યાઃ ॥

સૂર્યેણ ગોભિર્હિ વિવર્ધિતાભિર્ અદ્ભિઃ પુનશ્ચૈવ સમુચ્છ્રિતાભિઃ
વૃષ્ટ્યાભિવૃષ્ટાભિર્ અથૌષધીભિર્ મર્ત્યા અથાન્નેન ક્ષુધં જયન્તિ ॥

તૃપ્તિશ્ચ તેનાર્ધમાસં સુરાણાં માસં સુધાભિઃ સ્વધયા પિતૄણામ્
અન્નેન જીવન્ત્યનિશં મનુષ્યાઃ સૂર્યઃ શ્રિતં તદ્ધિ બિભર્તિ ગોભિઃ ॥

ઇત્યેષ એકચક્રેણ સૂર્યસ્તૂર્ણં પ્રસર્પતિ
તત્ર તૈરક્રમૈરશ્વૈઃ સર્પતે ઽસૌ દિનક્ષયે ॥

હરિર્ હરિદ્ભિર્ હ્રિયતે તુરંગમૈઃ પિબત્યથાપો હરિભિઃ સહસ્રધા
પુનઃ પ્રમુઞ્ચત્યથ તાશ્ચ યો હરિઃ સ મુહ્યમાનો હરિભિસ્તુરંગમૈઃ ॥

અહોરાત્રં રથેનાસાવ્ એકચક્રેણ વૈ ભ્રમન્
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાંશ્ચ સપ્તભિઃ સપ્તભિર્દ્રુતમ્ ॥

છન્દોરૂપૈશ્ચ તૈરશ્વૈર્ યુતશ્ચક્રં તતઃ સ્થિતિઃ
કામરૂપૈઃ સકૃદ્યુક્તૈઃ કામગૈસ્તૈર્મનોજવૈઃ ॥

હરિતૈરવ્યથૈઃ પિઙ્ગૈર્ ઈશ્વરૈર્ બ્રહ્મવાદિભિઃ
બાહ્યતો ઽનન્તરં ચૈવ મણ્ડલં દિવસક્રમાત્ ॥

કલ્પાદૌ સમ્પ્રયુક્તાશ્ચ વહન્ત્યાભૂતસંપ્લવમ્
આવૃતો વાલખિલ્યૈશ્ચ ભ્રમતે રાત્ર્યહાનિ તુ ॥

ગ્રથિતૈઃ સ્વવચોભિશ્ચ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ
સેવ્યતે ગીતનૃત્યૈશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ ॥

પતંગૈઃ પતગૈરશ્વૈર્ ભ્રામ્યમાણો દિવસ્પતિઃ
વીથ્યાશ્રયાણિ ચરતિ નક્ષત્રાણિ તથા શશી ॥

હ્રાસવૃદ્ધી તથૈવાસ્ય રશ્મયઃ સૂર્યવત્સ્મૃતાઃ
ત્રિચક્રોભયતો ઽશ્વશ્ચ વિજ્ઞેયઃ શશિનો રથઃ ॥

અપાં ગર્ભસમુત્પન્નો રથઃ સાશ્વઃ સસારથિઃ
સહારૈસ્તૈસ્ત્રિભિશ્ચક્રૈર્ યુક્તઃ શુક્લૈર્હયોત્તમૈઃ ॥

દશભિસ્તુરગૈર્દિવ્યૈર્ અસઙ્ગૈસ્ તન્મનોજવૈઃ
સકૃદ્યુક્તે રથે તસ્મિન્ વહન્તસ્ત્વાયુગક્ષયમ્ ॥

સંગૃહીતા રથે તસ્મિઞ્ છ્વેતશ્ચક્ષુઃશ્રવાશ્ચ વૈ
અશ્વાસ્તમેકવર્ણાસ્તે વહન્તે શઙ્ખવર્ચસઃ ॥

અજશ્ચ ત્રિપથશ્ચૈવ વૃષો વાજી નરો હયઃ
અંશુમાન્ સપ્તધાતુશ્ચ હંસો વ્યોમમૃગસ્તથા ॥

ઇત્યેતે નામભિશ્ચૈવ દશ ચન્દ્રમસો હયાઃ
એવં ચન્દ્રમસં દેવં વહન્તિ સ્માયુગક્ષયમ્ ॥

દેવૈઃ પરિવૃતઃ સોમઃ પિતૃભિઃ સહ ગચ્છતિ
સોમસ્ય શુક્લપક્ષાદૌ ભાસ્કરે પરતઃ સ્થિતે ॥

આપૂર્યતે પરો ભાગઃ સોમસ્ય તુ અહઃક્રમાત્
તતઃ પીતક્ષયં સોમં યુપગદ્વ્યાપયન્ રવિઃ ॥

પીતં પઞ્ચદશાહં ચ રશ્મિનૈકેન ભાસ્કરઃ
આપૂરયન્દદૌ તેન ભાગં ભાગમહઃક્રમાત્ ॥

સુષુમ્નાપ્યયમાનસ્ય શુક્લે વર્ધન્તિ વૈ કલાઃ
તસ્માદ્ધ્રસન્તિ વૈ કૃષ્ણે શુક્લે હ્યાપ્યાયયન્તિ ચ ॥

ઇત્યેવં સૂર્યવીર્યેણ ચન્દ્રસ્યાપ્યાયતે તનુઃ
પૌર્ણમાસ્યાં પ્રદૃશ્યેત શુક્લઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ ॥

એવમાપ્યાયતે સોમઃ શુક્લપક્ષેષ્વહઃક્રમાત્
તતો દ્વિતીયાપ્રભૃતિ બહુલસ્ય ચતુર્દશી ॥

અપાં સારમયસ્યેન્દો રસમાત્રાત્મકસ્ય ચ
પિબન્ત્યમ્બુમયં દેવા મધુ સૌમ્યં તથામૃતમ્ ॥

સંભૃતં ત્વર્ધમાસેન અમૃતં સૂર્યતેજસા
ભક્ષાર્થમાગતં સોમં પૌર્ણમાસ્યામુપાસતે ॥

એકરાત્રં સુરાઃ સાર્ધં પિતૃભિરૃષિભિશ્ચ વૈ
સોમસ્ય કૃષ્ણપક્ષાદૌ ભાસ્કરાભિમુખસ્ય વૈ ॥

પ્રક્ષીયતે પરે હ્યાત્મા પીયમાનકલાક્રમાત્
ત્રયશ્ચ ત્રિંશતા સાર્ધં ત્રયસ્ત્રિંશચ્છતાનિ તુ ॥

ત્રયસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ દેવાઃ સોમં પિબન્તિ વૈ
ઇત્યેવં પીયમાનસ્ય કૃષ્ણે વર્ધન્તિ તાઃ કલાઃ ॥

ક્ષીયન્તે ચ તાઃ શુક્લાઃ કૃષ્ણા હ્યાપ્યાયયન્તિ ચ
એવં દિનક્રમાત્પીતે દેવૈશ્ચાપિ નિશાકરે ॥

પીત્વાર્ધમાસં ગચ્છન્તિ અમાવાસ્યાં સુરાશ્ચ તે
પિતરશ્ચોપતિષ્ઠન્તિ અમાવાસ્યાં નિશાકરમ્ ॥

તતઃ પઞ્ચદશે ભાગે કિંચિચ્છેષે નિશાકરે
તતો ઽપરાહ્ણે પિતરો જઘન્યદિવસે પુનઃ ॥

પિબન્તિ દ્વિકલં કાલં શિષ્ટાસ્તાસ્તુ કલાસ્તુ યાઃ
વિનિઃસૃષ્ટં ત્વમાવાસ્યાં ગભસ્તિભ્યસ્તદામૃતમ્ ॥

અર્ધમાસસમાપ્તૌ તુ પીત્વા ગચ્છન્તિ તે ઽમૃતમ્
સૌમ્યા બર્હિષદશ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાશ્ચ યે સ્મૃતાઃ ॥

કાવ્યાશ્ચૈવ તુ યે પ્રોક્તાઃ પિતરઃ સર્વ એવ તે
સંવત્સરાશ્ચ યે કાવ્યાઃ પઞ્ચાબ્દા વૈ દ્વિજાઃ સ્મૃતાઃ ॥

સૌમ્યાઃ સુતપસો જ્ઞેયાઃ સૌમ્યા બર્હિષદસ્તથા
અગ્નિષ્વાત્તાસ્ ત્રયશ્ચૈવ પિતૃસર્ગસ્થિતા દ્વિજાઃ ॥

પિતૃભિઃ પીયમાનાયાં પઞ્ચદશ્યાં તુ વૈ કલામ્
યાવચ્ચ ક્ષીયતે તસ્માદ્ ભાગઃ પઞ્ચદશસ્તુ સઃ ॥

અમાવાસ્યાં તથા તસ્ય અન્તરા પૂર્યતે પરઃ
વૃદ્ધિક્ષયૌ વૈ પક્ષાદૌ ષોડશ્યાં શશિનઃ મૃતૌ
એવં સૂર્યનિમિત્તે તે ક્ષયવૃદ્ધી નિશાકરે ॥