મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 125

એવં શ્રુત્વા કથાં દિવ્યામ્ અબ્રુવંલ્લૌમહર્ષણિમ્
સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ ચારં ગ્રહાણાં ચૈવ સર્વશઃ ॥

ભ્રમન્તિ કથમેતાનિ જ્યોતીંષિ રવિમણ્ડલે
અવ્યૂહેનૈવ સર્વાણિ તથા ચાસંકરેણ વા ॥

કશ્ચ ભ્રામયતે તાનિ ભ્રમન્તિ યદિ વા સ્વયમ્
એતદ્વેદિતુમ્ ઇચ્છામસ્ તતો નિગદ સત્તમ ॥

ભૂતસંમોહનં હ્યેતદ્ બ્રુવતો મે નિબોધત
પ્રત્યક્ષમપિ દૃશ્યં તત્ સંમોહયતિ વૈ પ્રજાઃ ॥

યો ઽસૌ ચતુર્દશર્ક્ષેષુ શિશુમારો વ્યવસ્થિતઃ
ઉત્તાનપાદપુત્રો ઽસૌ મેઢીભૂતો ધ્રુવો દિવિ ॥

સૈષ ભ્રમન્ભ્રામયતે ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સહ
ભ્રમન્તમનુસર્પન્તિ નક્ષત્રાણિ ચ ચક્રવત્ ॥

ધ્રુવસ્ય મનસા યો વૈ ભ્રમતે જ્યોતિષાં ગણઃ
વાતાનીકમયૈર્ બન્ધૈર્ ધ્રુવે બદ્ધઃ પ્રસર્પતિ ॥

તેષાં ભેદશ્ચ યોગશ્ચ તથા કાલસ્ય નિશ્ચયઃ
અસ્તોદયાસ્તથોત્પાતા અયને દક્ષિણોત્તરે ॥

વિષુવદ્ગ્રહવર્ણશ્ચ સર્વમેતદ્ધ્રુવેરિતમ્
જીમૂતા નામ તે મેઘા યદેભ્યો જીવસમ્ભવઃ ॥

દ્વિતીય આવહન્વાયુર્ મેઘાસ્તે ત્વભિસંશ્રિતાઃ
ઇતો યોજનમાત્રાચ્ચ અધ્યર્ધવિકૃતા અપિ ॥

વૃષ્ટિસર્ગસ્તથા તેષાં ધારાસારઃ પ્રકીર્તિતઃ
પુષ્કરાવર્તકા નામ યે મેઘાઃ પક્ષસમ્ભવાઃ ॥

શક્રેણ પક્ષાશ્છિન્ના વૈ પર્વતાનાં મહૌજસા
કામગાનાં સમૃદ્ધાનાં ભૂતાનાં નાશમિચ્છતામ્ ॥

પુષ્કરા નામ તે પક્ષા બૃહન્તસ્તોયધારિણઃ
પુષ્કરાવર્તકા નામ કારણેનેહ શબ્દિતાઃ ॥

નાનારૂપધરાશ્ચૈવ મહાઘોરસ્વરાશ્ચ તે
કલ્પાન્તવૃષ્ટિકર્તારઃ કલ્પાન્તાગ્નેર્ નિયામકાઃ ॥

વાય્વાધારા વહન્તે વૈ સામૃતાઃ કલ્પસાધકાઃ
યાન્યસ્યાણ્ડસ્ય ભિન્નસ્ય પ્રાકૃતાન્યભવંસ્તદા ॥

યસ્મિન્ બ્રહ્મા સમુત્પન્નશ્ ચતુર્વક્ત્રઃ સ્વયં પ્રભુઃ
તાન્યેવાણ્ડકપાલાનિ સર્વે મેઘાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

તેષામાપ્યાયનં ધૂમઃ સર્વેષામ્ અવિશેષતઃ
તેષાં શ્રેષ્ઠશ્ચ પર્જન્યશ્ ચત્વારશ્ચૈવ દિગ્ગજાઃ ॥

ગજાનાં પર્વતાનાં ચ મેઘાનાં ભોગિભિઃ સહ
કુલમેકં દ્વિધા ભૂતં યોનિરેકા જલં સ્મૃતમ્ ॥

પર્જન્યો દિગ્ગજાશ્ચૈવ હેમન્તે શીતસમ્ભવમ્
તુષારવર્ષં વર્ષન્તિ વૃદ્ધા હ્યન્નવિવૃદ્ધયે ॥

ષષ્ઠઃ પરિવહો નામ વાયુસ્તેષાં પરાયણઃ
યૌ ઽસૌ બિભર્તિ ભગવાન્ ગઙ્ગામાકાશગોચરામ્ ॥

દિવ્યામૃતજલાં પુણ્યાં ત્રિપથામિતિ વિશ્રુતામ્
તસ્યા વિસ્પન્દિતં તોયં દિગ્ગજાઃ પૃથુભિઃ કરૈઃ ॥

શીકરાન્ સમ્પ્રમુઞ્ચન્તિ નીહાર ઇતિ સ સ્મૃતઃ
દક્ષિણેન ગિરિર્યો ઽસૌ હેમકૂટ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ઉદગ્ધિમવતઃ શૈલસ્ય્ -ઓત્તરે ચૈવ દક્ષિણે
પુણ્ડ્રં નામ સમાખ્યાતં સમ્યગ્વૃષ્ટિવિવૃદ્ધયે ॥

તસ્મિન્પ્રવર્તતે વર્ષં તત્તુષારસમુદ્ભવમ્
તતો હિમવતો વાયુર્ હિમં તત્ર સમુદ્ભવમ્ ॥

આનયત્યાત્મવેગેન સિઞ્ચયાનો મહાગિરિમ્
હિમવન્તમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં તતઃ પરમ્ ॥

ઇભાસ્યે ચ તતઃ પશ્ચાદ્ ઇદં ભૂતવિવૃદ્ધયે
વર્ષદ્વયં સમાખ્યાતં સમ્યગ્વૃષ્ટિવિવૃદ્ધયે ॥

મેઘાશ્ચાપ્યાયનં ચૈવ સર્વમેતત્પ્રકીર્તિતમ્
સૂર્ય એવ તુ વૃષ્ટીનાં સ્રષ્ટા સમુપદિશ્યતે ॥

વર્ષં ઘર્મં હિમં રાત્રિં સંધ્યે ચૈવ દિનં તથા
શુભાશુભફલાનીહ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્તતે ॥

ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાશ્ચાપઃ સૂર્યો વૈ ગૃહ્ય તિષ્ઠતિ
સર્વભૂતશરીરેષુ ત્વ્ આપો હ્યનુશ્રિતાશ્ચ યાઃ ॥

દહ્યમાનેષુ તેષ્વેવ જઙ્ગમસ્થાવરેષુ ચ
ધૂમભૂતાસ્તુ તા હ્યાપો નિષ્ક્રામન્તીહ સર્વશઃ ॥

તેન ચાભ્રાણિ જાયન્તે સ્થાનમભ્રમયં સ્મૃતમ્
તેજોભિઃ સર્વલોકેભ્ય આદત્તે રશ્મિભિર્જલમ્ ॥

સમુદ્રાદ્વાયુસંયોગાદ્ વહન્ત્યાપો ગભસ્તયઃ
તતસ્ત્વૃતુવશાત્કાલે પરિવર્તન્દિવાકરઃ ॥

નિયચ્છત્યાપો મેઘેભ્યઃ શુક્લાઃ શુક્લૈસ્તુ રશ્મિભિઃ
અભ્રસ્થાઃ પ્રપતન્ત્યાપો વાયુના સમુદીરિતાઃ ॥

તતો વર્ષતિ ષણ્માસાન્ સર્વભૂતવિવૃદ્ધયે
વાયુભિઃ સ્તનિતં ચૈવ વિદ્યુતસ્ત્વગ્નિજાઃ સ્મૃતાઃ ॥

મેહનાચ્ચ મિહેર્ ધાતોર્ મેઘત્વં વ્યઞ્જયન્તિ ચ
ન ભ્રશ્યન્તે તતો હ્યાપસ્ તસ્માદભ્રસ્ય વૈ સ્થિતિઃ
સ્રષ્ટાસૌ વૃષ્ટિસર્ગસ્ય ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો રવિઃ ॥

ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો વાયુર્ વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ
ગ્રહન્નિવૃત્ત્યા સૂર્યાત્તુ ચરતે ઋક્ષમણ્ડલમ્ ॥

ચારસ્યાન્તે વિશત્યર્કં ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતમ્
અતઃ સૂર્યરથસ્યાપિ સંનિવેશં પ્રચક્ષતે ॥

સ્થિતેન ત્વેકચક્રેણ પઞ્ચારેણ ત્રિણાભિના
હિરણ્મયેનાણુના વૈ અષ્ટચક્રૈકનેમિના
ચક્રેણ ભાસ્વતા સૂર્યઃ સ્યન્દનેન પ્રસર્પિણા ॥

શતયોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામ ઉચ્યતે
દ્વિગુણા ચ રથોપસ્થાદ્ ઈષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ ॥

સ તસ્ય બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથો હ્યર્થવશેન તુ
અસઙ્ગઃ કાઞ્ચનો દિવ્યો યુક્તઃ પવનગૈર્હયૈઃ ॥

છન્દોભિર્વાજિરૂપૈસ્તૈર્ યથાચક્રં સમાસ્થિતૈઃ
વારુણસ્ય રથસ્યેહ લક્ષણૈઃ સદૃશશ્ચ સઃ ॥

તેનાસૌ ચરતિ વ્યોમ્નિ ભાસ્વાનનુદિનં દિવિ
અથાઙ્ગાનિ તુ સૂર્યસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ રથસ્ય ચ
સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતાનિ યથાક્રમમ્ ॥

અહર્નાભિસ્તુ સૂર્યસ્ય એકચક્રસ્ય વૈ સ્મૃતઃ
અરાઃ સંવત્સરાસ્તસ્ય નેમ્યઃ ષડૃતવઃ સ્મૃતાઃ ॥

રાત્રિર્વરૂથો ધર્મશ્ચ ધ્વજ ઊર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ
અક્ષકોટ્યોર્યુગાન્યસ્ય આર્તવાહાઃ કલાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તસ્ય કાષ્ઠા સ્મૃતા ઘોણા દન્તપઙ્ક્તિઃ ક્ષણાસ્તુ વૈ
નિમેષશ્ચાનુકર્ષો ઽસ્ય ઈષા ચાસ્ય કલા સ્મૃતા ॥

યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય અર્થકામાવુભૌ સ્મૃતૌ
સપ્તાશ્વરૂપાશ્છન્દાંસિ વહન્તે વાયુરંહસા ॥

ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ચ જગત્યનુષ્ટુપ્તથૈવ ચ
પઙ્ક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ ઉષ્ણિગેવ તુ સપ્તમમ્ ॥

ચક્રમક્ષે નિબદ્ધં તુ ધ્રુવે ચાક્ષઃ સમર્પિતઃ
સહચક્રો ભ્રમત્યક્ષઃ સહાક્ષો ભ્રમતિ ધ્રુવઃ ॥

અક્ષઃ સહૈવ ચક્રેણ ભ્રમતે ઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ
એવમર્થવશાત્તસ્ય સંનિવેશો રથસ્ય તુ ॥

તથા સંયોગભાગેન સિદ્ધો વૈ ભાસ્કરો રથઃ
તેનાસૌ તરણિર્દેવો નભસઃ સર્પતે દિવમ્ ॥

યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય તુ
ભ્રમતો ભ્રમતો રશ્મી તૌ ચક્રયુગયોસ્તુ વૈ ॥

મણ્ડલાનિ ભ્રમન્તે ઽસ્ય ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ
કુલાલચક્રભ્રમવન્ મણ્ડલં સર્વતોદિશમ્ ॥

યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય વાતોર્મી સ્યન્દનસ્ય તુ
સંક્રમેતે ધ્રુવમહો મણ્ડલે સર્વતોદિશમ્ ॥

ભ્રમતસ્તસ્ય રશ્મી તે મણ્ડલે તૂત્તરાયણે
વર્ધેતે દક્ષિણેષ્વત્ર ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ ॥

યુગાક્ષકોટીસમ્બદ્ધૌ દ્વૌ રશ્મી સ્યન્દનસ્ય તુ
ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતૌ તૌ રથૌ યૌ વનતો રવિમ્ ॥

આકૃષ્યેતે યદા તે તુ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતે
તદા સો ઽભ્યન્તરે સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ॥

અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરુભયોશ્ચરન્
ધ્રુવેણ મુચ્યમાનેન પુના રશ્મિયુગેન ચ ॥

તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
ઉદ્વેષ્ટયન્વૈ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ ॥