Matsya Purana · Chapter 124

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sūryacandramasorgatim
sūryācandramasāvetau bhrājantau yāvadeva tu //

saptadvīpasamudrāṇāṃ dvīpānāṃ bhāti vistaraḥ
vistarārdhaṃ pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ //

paryāsaparimāṇaṃ ca candrādityau prakāśataḥ
paryāsapārimāṇyāttu budhaistulyaṃ divaḥ smṛtam //

trīṃllokānprati sāmānyāt sūryo yātyavilambataḥ
acirāttu prakāśena avanāttu raviḥ smṛtaḥ //

bhūyo bhūyaḥ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ
mahitatvānmahacchabdo hy asminnarthe nigadyate //

asya bhāratavarṣasya viṣkambhāttulyavistṛtam
maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanaistannibodhata //

navayojanasāhasro vistāro maṇḍalasya tu
vistārāttriguṇaścāpi pariṇāho 'tra maṇḍale //

viṣkambhānmaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī
ataḥ pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ punaḥ //

saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalasya tu
ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ //

tadvakṣyāmi prasaṃkhyāya sāmprataṃ cābhimānibhiḥ
abhimānino hyatītā ye tulyāste sāmprataistviha //

devādevair atītāstu rūpairnāmabhireva ca
tasmādvai sāmpratairdevair vakṣyāmi vasudhātalam //

divyasya saṃniveśo vai sāmprataireva kṛtsnaśaḥ
śatārdhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā //

tasyāścārdhapramāṇaṃ ca meroścaivottarottaram
merormadhye pratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā //

tathā śatasahasrāṇām ekonanavatiṃ punaḥ
pañcāśacca sahasrāṇi pṛthivyardhasya vistaraḥ //

pṛthivyā vistaraṃ kṛtyaṃ yojanaistaṃ nibodhata
tisraḥ koṭyastu vistārāt saṃkhyātāstu caturdiśam //

tathā śatasahasrāṇām ekonāśītir ucyate
saptadvīpasamudrāyāḥ pṛthivyāḥ sa tu vistaraḥ //

vistāraṃ triguṇaṃ caiva pṛthivyantaramaṇḍalam
gaṇitaṃ yojanānāṃ tu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ //

tathā śatasahasrāṇāṃ saptatriṃśādhikāstu tāḥ
ityetadvai prasaṃkhyātaṃ pṛthivyantaramaṇḍalam //

tārakāsaṃniveśasya divi yāvattu maṇḍalam
paryāptasaṃniveśasya bhūmestāvattu maṇḍalam //

paryāsaparimāṇaṃ ca bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam
meroḥ prācyāṃ diśāyāṃ tu mānasottaramūrdhani //

vastvekasārā māhendrī puṇyā hemapariṣkṛtā
dakṣiṇena punarmeror mānasasya tu pṛṣṭhataḥ //

vaivasvato nivasati yamaḥ saṃyamane pure
pratīcyāṃ tu punarmeror mānasasya tu mūrdhani //

suṣā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ
diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrdhani //

tulyā mahendrapuryāpi somasyāpi vibhāvarī
mānasottarapṛṣṭhe tu lokapālāścaturdiśam //

sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca
lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane //

kāṣṭhāgatasya sūryasya gatistatra nibodhata
dakṣiṇopakrame sūryaḥ kṣipteṣuriva sarpati //

jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati
madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ //

vaivasvate saṃyamane udyansūryaḥ pradṛśyate
suṣāyāmardharātrastu vibhāvaryāstam eti ca //

vaivasvate saṃyamane madhyāhne tu raviryadā
suṣāyāmatha vāruṇyām uttiṣṭhansa tu dṛśyate //

vibhāvaryāmardharātraṃ māhendryāmastameva ca
suṣāyāmatha vāruṇyāṃ madhyāhne tu raviryadā //

vibhāvaryāṃ somapuryām uttiṣṭhati vibhāvasuḥ
mahendrasyāmarāvatyām udgacchati divākaraḥ //

ardharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca
sa śīghrameva paryeti bhānurālātacakravat //

bhramanvai bhramamāṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ
evaṃ caturṣu pārśveṣu dakṣiṇānteṣu sarpati //

udayāstamaye vāsāv uttiṣṭhati punaḥ punaḥ
pūrvāhṇe cāparāhṇe ca dvau dvau devālayau tu saḥ //

patatyekaṃ tu madhyāhne bhābhireva ca raśmibhiḥ
udito vardhamānābhir madhyāhne tapate raviḥ //

ataḥ paraṃ hrasantībhir gobhirastaṃ sa gacchati
udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare tu vai //

yādṛkpurastāttapati yādṛkpṛṣṭhe tu pārśvayoḥ
yatrodayastu dṛśyeta teṣāṃ sa udayaḥ smṛtaḥ //

praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate
sarveṣāmuttare merur lokālokasya dakṣiṇe //

vidūrabhāvādarkasya bhūmereṣā gatasya ca
śrayante raśmayo yasmāt tena rātrau na dṛśyate //

ūrdhvaṃ śatasahasrāṃśuḥ sthitastatra pradṛśyate
evaṃ puṣkaramadhye tu yadā bhavati bhāskaraḥ //

triṃśadbhāgaṃ ca medinyā muhūrtena sa gacchati
yojanānāṃ sahasrasya imāṃ saṃkhyāṃ nibodhata //

pūrṇaṃ śatasahasrāṇām ekatriṃśacca sā smṛtā
pañcāśacca sahasrāṇi tathānyānyadhikāni ca //

mauhūrtikī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate
etena kramayogeṇa yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām //

parigacchati sūryo 'sau māsaṃ kāṣṭhāmudagdināt
madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane //

mānasottaramerostu antaraṃ triguṇaṃ smṛtam
sarvato dakṣiṇasyāṃ tu kāṣṭhāyāṃ tannibodhata //

nava koṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam
tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca //

ahorātrātpataṃgasya gatireṣā vidhīyate
dakṣiṇādiṅnivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ //

kṣīrodasya samudrasyot tarato 'pi diśaṃ caran
maṇḍalaṃ viṣuvaccāpi yojanaistannibodhata //

tisraḥ koṭyastu sampūrṇā viṣuvasyāpi maṇḍalam
tathā śatasahasrāṇi viṃśatyekādhikāni tu //

śrāvaṇe cottarāṃ kāṣṭhāṃ citrabhānuryadā bhavet
gomedasya paradvīpe uttarāṃ ca diśaṃ caran //

uttarāyāḥ pramāṇaṃ tu kāṣṭhāyā maṇḍalasya tu
dakṣiṇottaramadhyāni tāni vindyād yathākramam //

sthānaṃ jaradgavaṃ madhye tathairāvatamuttamam
vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiha tattvataḥ //

nāgavīthyuttarā vīthī hy ajavīthis tu dakṣiṇā
ubhe āṣāḍhamūlaṃ tu ajavīthyādayas trayaḥ //

abhijitpūrvataḥ svātiṃ nāgavīthyuttarās trayaḥ
aśvinī kṛttikā yāmyā nāgavīthyas trayaḥ smṛtāḥ //

rohiṇyārdrā mṛgaśiro nāgavīthir iti smṛtā
puṣyāśleṣā punarvasvor vīthī cairāvatī smṛtā //

tisrastu vīthayo hyetā uttaro mārga ucyate
pūrvottarā ca phalgunyau maghā caivārṣabhī bhavet //

pūrvottaraproṣṭhapadau govīthī revatī smṛtā
śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca vāruṇaṃ ca jaradgavam //

etāstu vīthayas tisro madhyamo mārga ucyate
hastaścitrā tathā svātī hy ajavīthiriti smṛtā //

jyeṣṭhā viśākhā maitraṃ ca mṛgavīthī tathocyate
mūlaṃ pūrvottarāṣāḍhe vīthī vaiśvānarī bhavet //

smṛtāstisrastu vīthyastā mārge vai dakṣiṇe punaḥ
kāṣṭhayorantaraṃ caitad vakṣyate yojanaiḥ punaḥ //

etacchatasahasrāṇām ekatriṃśattu vai smṛtam
śatāni trīṇi cānyāni trayastriṃśattathaiva ca //

kāṣṭhayorantaraṃ hyetad yojanānāṃ prakīrtitam
kāṣṭhayorlekhayoścaiva ayane dakṣiṇottare //

te vakṣyāmi prasaṃkhyāya yojanaistu nibodhata
ekaikamantaraṃ tadvad yuktānyetāni saptabhiḥ //

sahasreṇātiriktā ca tato 'nyā pañcaviṃśatiḥ
lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoścaran //

abhyantaraṃ sa paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe
bāhyato dakṣiṇenaiva satataṃ sūryamaṇḍalam //

carannasāvudīcyāṃ ca hy aśītyā maṇḍalāñchatam
abhyantaraṃ sa paryeti kramate maṇḍalāni tu //

pramāṇaṃ maṇḍalasyāpi yojanānāṃ nibodhata
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa cāṣṭau tathā smṛtam //

adhikānyaṣṭapañcāśad yojanāni tu vai punaḥ
viṣkambho maṇḍalasyaiva tiryaksa tu vidhīyate //

ahastu carate nābheḥ sūryo vai maṇḍalaṃ kramāt
kulālacakraparyanto yathā candro ravistathā //

dakṣiṇe cakravatsūryas tathā śīghraṃ nivartate
tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati //

sūryo dvādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrtairdakṣiṇāyane
trayodaśārdhamṛkṣāṇāṃ madhye carati maṇḍalam //

muhūrtaistāni ṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran
kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati //

udagyāne tathā sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ
tasmāddīrgheṇa kālena bhūmiṃ so 'lpāṃ prasarpati //

sūryo 'ṣṭādaśabhirahno muhūrtairudagāyane
trayodaśānāṃ madhye tu ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ
muhūrtaistāni ṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiścaran //

tato mandataraṃ tābhyāṃ cakraṃ tu bhramate punaḥ
mṛtpiṇḍa iva madhyastho bhramate 'sau dhruvastathā //

muhūrtaistriṃśatā tāvad ahorātraṃ bhuvo bhraman
ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu //

uttarakramaṇe 'rkasya divā mandagatiḥ smṛtā
tasyaiva tu punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gatiḥ //

dakṣiṇaprakrame vāpi divā śīghraṃ vidhīyate
gatiḥ sūryasya vai naktaṃ mandā cāpi vidhīyate //

evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajanrātryahāni tu
ajavīthyāṃ dakṣiṇāyāṃ lokālokasya cottaram //

lokasaṃtānato hyeṣa vaiśvānarapathādbahiḥ
vyuṣṭiryāvatprabhā saurī puṣkarātsampravartate //

pārśvebhyo bāhyatas tāval lokālokaśca parvataḥ
yojanānāṃ sahasrāṇi daśordhvaṃ cocchrito giriḥ //

prakāśaścāprakāśaśca parvataḥ parimaṇḍalaḥ
nakṣatracandrasūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha //

abhyantare prakāśante lokālokasya vai gireḥ
etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param //

loka ālokane dhātur nirālokastvalokatā
lokālokau tu saṃdhatte yasmātsūryaḥ paribhraman //

tasmātsaṃdhyeti tāmāhur uṣāvyuṣṭairyathāntaram
uṣā rātriḥ smṛtā viprair vyuṣṭiścāpi ahaḥ smṛtam //

triṃśatkalo muhūrtastu ahaste daśa pañca ca
hrāso vṛddhiraharbhāgair divasānāṃ yathā tu vai //

saṃdhyāmuhūrtamātrāyāṃ hrāsavṛddhī tu te ṛte
lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrtāgate tu vai //

prātaḥ smṛtastataḥ kālo bhāgāṃścāhuśca pañca ca
tasmātprātargatātkālān muhūrtāḥ saṃgavas trayaḥ //

madhyāhnastrimuhūrtastu tasmātkālādanantaram
tasmānmadhyaṃdinātkālād aparāhṇa iti smṛtaḥ //

traya eva muhūrtāstu kāla eṣa smṛto budhaiḥ
aparāhṇavyatītācca kālaḥ sāyaṃ sa ucyate //

daśa pañca muhūrtāhno muhūrtās traya eva ca
daśapañcamuhūrtaṃ vai ahastu viṣuve smṛtam //

vardhatyato hrasatyeva ayane dakṣiṇottare
ahastu grasate rātriṃ rātristu grasate ahaḥ //

śaradvasantayormadhyaṃ viṣuvaṃ tu vidhīyate
ālokāntaḥ smṛto loko lokāccāloka ucyate //

lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ
catvāraste mahātmānas tiṣṭhantyābhūtasaṃplavam //

sudhāmā caiva vairājaḥ kardamaśca prajāpatiḥ
hiraṇyaromā parjanyaḥ ketumānrājasaśca saḥ //

nirdvaṃdvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ
lokapālāḥ sthitāstvete lokāloke caturdiśam //

uttaraṃ yadagastyasya śṛṅgaṃ devarṣisevitam
pitṛyānaḥ smṛtaḥ panthā vaiśvānarapathādbahiḥ //

tatrāsate prajākāmā ṛṣayo ye 'gnihotriṇaḥ
lokasya saṃtānakarāḥ pitṛyāne pathi sthitāḥ //

bhūtārambhakṛtaṃ karma āśiṣaśca viśāṃ pate
prārabhante lokakāmās teṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ //

calitaṃ te punardharmaṃ sthāpayanti yuge yuge
saṃtaptatapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca //

jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛheṣu te
paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣviha //

evamāvartamānāste vartantyābhūtasaṃplavam
aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāṃ gṛhamedhinām //

saviturdakṣiṇaṃ mārgam āśrityābhūtasaṃplavam
kriyāvatāṃ prasaṃkhyaiṣā ye śmaśānāni bhejire //

lokasaṃvyavahārārthaṃ bhūtārambhakṛtena ca
icchādveṣaratāccaiva maithunopagamācca vai //

tathā kāmakṛteneha sevanādviṣayasya ca
ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāḥ śmaśānānīha bhejire //

prajauṣaṇiḥ saptarṣayo dvāpareṣviha jajñire
saṃtatiṃ te jugupsante tasmānmṛtyurjitastu taiḥ //

aṣṭāśītisahasrāṇi teṣāmapyūrdhvaretasām
udakpanthā na paryantam āśrityābhūtasaṃplavam //

te saṃprayogāllokasya mithunasya ca varjanāt
īrṣyādveṣanivṛttyā ca bhūtārambhavivarjanāt //

tato 'nyakāmasaṃyoga śabdāder doṣadarśanāt
ityetaiḥ kāraṇaiḥ śuddhais te 'mṛtatvaṃ hi bhejire //

ābhūtasamplavasthānām amṛtatvaṃ vibhāvyate
trailokyasthitikālo hi na punarmāragāmiṇām //

bhrūṇahatyāśvamedhādi pāpapuṇyanibhaiḥ param
ābhūtasamplavānte tu kṣīyante cordhvaretasaḥ //

ūrdhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatrānusaṃsthitaḥ
etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram //

yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
dharme dhruvasya tiṣṭhanti ye tu lokasya kāṅkṣiṇaḥ //