Matsya Purana · Chapter 122

śākadvīpasya vakṣyāmi yathāvadiha niścayam
kathyamānaṃ nibodha tvaṃ śākaṃ dvīpaṃ dvijottamāḥ //

jambūdvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ
vistārāttriguṇaścāpi pariṇāhaḥ samantataḥ //

tenāvṛtaḥ samudro 'yaṃ dvīpena lavaṇodadhiḥ
tatra puṇyā janapadāś cirācca mriyate janaḥ //

kuta eva ca durbhikṣaṃ kṣamātejoyuteṣviha
tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣitāḥ //

śākadvīpādiṣu tveṣu sapta sapta nagās triṣu
ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ //

ratnākarādināmānaḥ sānumanto mahācitāḥ
samoditāḥ pratidiśaṃ dvīpavistāramānataḥ //

ubhayatrāvagāḍhau ca lavaṇakṣīrasāgarau
śākadvīpe tu vakṣyāmi sapta divyānmahācalān //

devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate
prāgāyataḥ sa sauvarṇa udayo nāma parvataḥ //

tatra meghāstu vṛṣṭyarthaṃ prabhavantyapayānti ca
tasyāpareṇa sumahāñ jaladhāro mahāgiriḥ //

sa vai candraḥ samākhyātaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ
tasmānnityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam //

nārado nāma caivokto durgaśailo mahācitaḥ
tatrācalau samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau //

tasyāpareṇa sumahāñ śyāmo nāma mahāgiriḥ
yatra śyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila //

sa eva dundubhirnāma śyāmaparvatasaṃnibhaḥ
śabdamṛtyuḥ purā tasmin dundubhistāḍitaḥ suraiḥ //

ratnamālāntaramayaḥ śālmalaścāntarālakṛt
tasyāpareṇa rajato mahānasto giriḥ smṛtaḥ //

sa vai somaka ityukto devairyatrāmṛtaṃ purā
saṃbhṛtaṃ ca hṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā //

tasyāpare cāmbikeyaḥ sumanāścaiva sa smṛtaḥ
hiraṇyākṣo varāheṇa tasmiñchaile niṣūditaḥ //

āmbikeyātparo ramyaḥ sarvauṣadhiniṣevitaḥ
vibhrājastu samākhyātaḥ sphāṭikastu mahāngiriḥ //

yasmādvibhrājate vahnir vibhrājastena sa smṛtaḥ
saiveha keśavetyukto yato vāyuḥ pravāti ca //

teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi parvatānāṃ dvijottamāḥ
śṛṇudhvaṃ nāmatastāni yathāvadanupūrvaśaḥ //

dvināmānyeva varṣāṇi yathaiva girayastathā
udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladhāreti viśrutam //

nāmnā gatabhayaṃ nāma varṣaṃ tatprathamaṃ smṛtam
dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam //

tadeva śaiśiraṃ nāma varṣaṃ tatparikīrtitam
nāradasya ca kaumāraṃ tadeva ca sukhodayam //

śyāmaparvatavarṣaṃ tad anīcakam iti smṛtam
ānandakamiti proktaṃ tadeva munibhiḥ śubham //

somakasya śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumotkaram
tadevāsitam ityuktaṃ varṣaṃ somakasaṃjñitam //

āmbikeyasya mainākaṃ kṣemakaṃ caiva tatkṛtam
kesaraḥ parvatasyāpi mahādrumamiti smṛtam
tadeva dhavamityuktaṃ varṣaṃ vibhrājasaṃjñitam //

dvīpasya pariṇāhaṃ ca hrasvadīrghatvameva ca
jambūdvīpena saṃkhyātaṃ tasya madhye vanaspatiḥ //

śāko nāma mahāvṛkṣaḥ prajāstasya mahānugāḥ
eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ //

viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha
tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ //

teṣu nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ
dvināmnā caiva tāḥ sarvā gaṅgāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ //

prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā śubhā
munitaptā ca nāmnaiṣā nadī samparikīrtitā //

sukumārī tapaḥsiddhā dvitīyā nāmataḥ satī
nandā ca pāvanī caiva tṛtīyā parikīrtitā //

śibikā ca caturthī syād dvividhā ca punaḥ smṛtā
ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kuhūḥ //

veṇukā cāmṛtā caiva ṣaṣṭhī samparikīrtitā
sukṛtā ca gabhastī ca saptamī parikīrtitā //

etāḥ sapta mahābhāgāḥ prativarṣaṃ śivodakāḥ
bhāvayanti janaṃ sarvaṃ śākadvīpanivāsinam //

abhigacchanti tāścānyā nadā nadyaḥ sarāṃsi ca
bahūdakaparisrāvā yato varṣati vāsavaḥ //

tāsāṃ tu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ //

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te
ete śāntabhayāḥ proktāḥ pramodā ye ca vai śivāḥ //

ānandāśca sukhāścaiva kṣemakāśca navaiḥ saha
varṇāśramācārayutā deśāste sapta viśrutāḥ //

ārogyā balinaścaiva sarve maraṇavarjitāḥ
avasarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī punaḥ //

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit
tretāyugasamaḥ kālas tathā tatra pravartate //

śākadvīpādiṣu jñeyaṃ pañcasveteṣu sarvaśaḥ
deśasya tu vicāreṇa kālaḥ svābhāvikaḥ smṛtaḥ //

na teṣu saṃkaraḥ kaścid varṇāśramakṛtaḥ kvacit
dharmasya cāvyabhīcārād ekāntasukhinaḥ prajāḥ //

na teṣu māyā lobho vā īrṣyāsūyā bhayaṃ kutaḥ
viparyayo na teṣvasti tadvai svābhāvikaṃ smṛtam //

kālo naiva ca teṣvasti na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ
svadharmeṇa ca dharmajñās te rakṣanti parasparam //

parimaṇḍalastu sumahān dvīpo vai kuśasaṃjñakaḥ
nadījalaiḥ parivṛtaḥ parvataścābhrasaṃnibhaiḥ //

sarvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ
anyaiśca vividhākārai ramyairjanapadaistathā //

vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ sarvato dhanadhānyavān
nityaṃ puṣpaphalopetaḥ sarvaratnasamāvṛtaḥ //

āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvair grāmyāraṇyaiśca sarvaśaḥ
ānupūrvyātsamāsena kuśadvīpaṃ nibodhata //

atha tṛtīyaṃ vakṣyāmi kuśadvīpaṃ ca kṛtsnaśaḥ
kuśadvīpena kṣīrodaḥ sarvataḥ parivāritaḥ //

śākadvīpasya vistārād dviguṇena samanvitaḥ
tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ //

ratnākarāstathā nadyas teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
dvināmānaśca te sarve śākadvīpe yathā tathā //

prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ
vidrumoccaya ityuktaḥ sa eva ca mahīdharaḥ //

sarvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamanvitaiḥ
dvitīyaḥ parvatastatra unnato nāma viśrutaḥ //

hemaparvata ityuktaḥ sa eva ca mahīdharaḥ
haritālamayaiḥ śṛṅgair dvīpamāvṛtya sarvaśaḥ //

balāhakastṛtīyastu jātyañjanamayo giriḥ
dyutimānnāmataḥ proktaḥ sa eva ca mahīdharaḥ //

caturthaḥ parvato droṇo yatrauṣadhyo mahāgirau
viśalyakaraṇī caiva mṛtasaṃjīvanī tathā //

puṣpavānnāma saivoktaḥ parvataḥ sumahācitaḥ
kaṅkastu pañcamasteṣāṃ parvato nāma sāravān //

kuśeśaya iti proktaḥ punaḥ sa pṛthivīdharaḥ
divyapuṣpaphalopeto divyavirutsamanvitaḥ //

ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasaṃnibhaḥ
sa eva tu punaḥ prokto harirityabhiviśrutaḥ //

tasminso 'gnirnivasati mahiṣo nāma yo 'psujaḥ
saptamaḥ parvatastatra kakudmānsa hi bhāṣate //

mandaraḥ saiva vijñeyaḥ sarvadhātumayaḥ śubhaḥ
manda ityeṣa yo dhātur apāmarthe prakāśakaḥ //

apāṃ vidāraṇāccaiva mandaraḥ sa nigadyate
tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ //

prajāpatimupādāya prajābhyo vidadhatsvayam
teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ samudāhṛtaḥ //

ityete parvatāḥ sapta kuśadvīpe prabhāṣitāḥ
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi saptaiva tu vibhāgaśaḥ //

kumudasya smṛtaḥ śveta unnataśceva sa smṛtaḥ
unnatasya tu vijñeyaṃ varṣaṃ lohitasaṃjñakam //

veṇumaṇḍalakaṃ caiva tathaiva parikīrtitam
balāhakasya jīmūtaḥ svairathākāramityapi //

droṇasya harikaṃ nāma lavaṇaṃ ca punaḥ smṛtam
kaṅkasyāpi kakun nāma dhṛtimaccaiva tatsmṛtam //

mahiṣaṃ mahiṣasyāpi punaścāpi prabhākaram
kakudminastu tadvarṣaṃ kapilaṃ nāma viśrutam //

etānyapi viśiṣṭāni sapta sapta pṛthakpṛthak
varṣāṇi parvatāścaiva nadīsteṣu nibodhata //

tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣaṃ hi tāḥ smṛtāḥ
dvināmavatyastāḥ sarvāḥ sarvāḥ puṇyajalāḥ smṛtāḥ //

dhūtapāpā nadī nāma yoniścaiva punaḥ smṛtā
sītā dvitīyā vijñeyā sā caiva hi niśā smṛtā //

pavitrā tṛtīyā vijñeyā vitṛṣṇāpi ca yā punaḥ
caturthī hlādinītyuktā candrabhā iti ca smṛtā //

vidyucca pañcamī proktā śuklā caiva vibhāvyate
puṇḍrā ṣaṣṭhī tu vijñeyā punaścaiva vibhāvarī //

mahatī saptamī proktā punaścaiṣā dhṛtiḥ smṛtā
anyāstābhyo 'pi saṃjātāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ //

abhigacchanti tā nadyo yato varṣati vāsavaḥ
ityeṣa saṃniveśo vaḥ kuśadvīpasya varṇitaḥ //

śākadvīpena vistāraḥ proktastasya sanātanaḥ
kuśadvīpaḥ samudreṇa ghṛtamaṇḍodakena ca //

sarvataḥ sumahāndvīpaś candravatpariveṣṭitaḥ
vistārānmaṇḍalāccaiva kṣīrodāddviguṇo mataḥ //

tataḥ paraṃ pravakṣyāmi krauñcadvīpaṃ yathā tathā
kuśadvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ //

ghṛtodakaḥ samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ
cakranemipramāṇena vṛto vṛttena sarvaśaḥ //

tasmindvīpe nagāḥ śreṣṭhā devano girirucyate
devanātparataścāpi govindo nāma parvataḥ //

govindātparataścāpi krauñcastu prathamo giriḥ
krauñcātpare pāvanakaḥ pāvanādandhakārakaḥ //

andhakārātpare cāpi devāvṛn nāma parvataḥ
devāvṛtaḥ pareṇāpi puṇḍarīko mahāngiriḥ //

ete ratnamayāḥ sapta krauñcadvīpasya parvatāḥ
parasparasya dviguṇo viṣkambho varṣaparvataḥ //

varṣāṇi tasya vakṣyāmi nāmatastu nibodhata
krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ //

manonugātpare coṣṇās tṛtīyo 'pi sa ucyate
uṣṇātpare pāvanakaḥ pāvanādandhakārakaḥ //

andhakārakadeśāttu munideśastathā paraḥ
munideśātpare cāpi procyate dundubhisvanaḥ //

siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyaḥ śucirjanaḥ
śrutāstatraiva nadyastu prativarṣaṃ gatāḥ śubhāḥ //

gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā
khyātī ca puṇḍarīkā ca gaṅgā saptavidhā smṛtā //

tāsāṃ sahasraśaścānyā nadyaḥ pārśvasamīpagāḥ
abhigacchanti tā nadyo bahulāśca bahūdakāḥ //

teṣāṃ nisargo deśānām ānupūrvyeṇa sarvaśaḥ
na śakyo vistarādvaktum api varṣaśatairapi //

sargo yaśca prajānāṃ tu saṃhāro yaśca teṣu vai
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi śālmalasya nibodhata //

śālmalo dviguṇo dvīpaḥ krauñcadvīpasya vistarāt
parivārya samudraṃ tu dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ //

tatra puṇyā janapadāś cirācca mriyate janaḥ
kuta eva tu durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te //

prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ sumanā nāma parvataḥ
pītastu madhyamaścāsīt tataḥ kumbhamayo giriḥ //

nāmnā sarvasukho nāma divyauṣadhisamanvitaḥ
tṛtīyaścaiva sauvarṇo bhṛṅgapattranibho giriḥ //

sumahānrohito nāma divyo girivaro hi saḥ
sumanāḥ kuśalo deśaḥ sukhodarkaḥ sukhodayaḥ //

rohito yastṛtīyastu rohiṇo nāma viśrutaḥ
tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ //

prajāpatimupādāya prasanno vidadhatsvayam
na tatra meghā varṣanti śītoṣṇaṃ ca na tadvidham //

varṇāśramāṇāṃ vārttā vā triṣu dvīpeṣu vidyate
na graho na ca candro 'sti īrṣyāsūyā bhayaṃ tathā //

udbhidānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca
bhojanaṃ ṣaḍrasaṃ tatra teṣāṃ svayamupasthitam //

adhamottamaṃ na teṣvasti na lobho na parigrahaḥ
ārogyabalavantaśca ekāntasukhino narāḥ //

triṃśadvarṣasahasrāṇi mānasīṃ siddhimāsthitāḥ
sukhamāyuśca rūpaṃ ca dharmaiśvaryaṃ tathaiva ca //

śālmalānteṣu vijñeyaṃ dvīpeṣu triṣu sarvataḥ
vyākhyātaḥ śālmalāntānāṃ dvīpānāṃ tu vidhiḥ śubhaḥ //

parimaṇḍalastu dvīpasya cakravatpariveṣṭitaḥ
surodena samudreṇa dviguṇena samanvitaḥ //