મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 122

શાકદ્વીપસ્ય વક્ષ્યામિ યથાવદિહ નિશ્ચયમ્
કથ્યમાનં નિબોધ ત્વં શાકં દ્વીપં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ
વિસ્તારાત્ત્રિગુણશ્ચાપિ પરિણાહઃ સમન્તતઃ ॥

તેનાવૃતઃ સમુદ્રો ઽયં દ્વીપેન લવણોદધિઃ
તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ ॥

કુત એવ ચ દુર્ભિક્ષં ક્ષમાતેજોયુતેષ્વિહ
તત્રાપિ પર્વતાઃ શુભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષિતાઃ ॥

શાકદ્વીપાદિષુ ત્વેષુ સપ્ત સપ્ત નગાસ્ ત્રિષુ
ઋજ્વાયતાઃ પ્રતિદિશં નિવિષ્ટા વર્ષપર્વતાઃ ॥

રત્નાકરાદિનામાનઃ સાનુમન્તો મહાચિતાઃ
સમોદિતાઃ પ્રતિદિશં દ્વીપવિસ્તારમાનતઃ ॥

ઉભયત્રાવગાઢૌ ચ લવણક્ષીરસાગરૌ
શાકદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ સપ્ત દિવ્યાન્મહાચલાન્ ॥

દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે
પ્રાગાયતઃ સ સૌવર્ણ ઉદયો નામ પર્વતઃ ॥

તત્ર મેઘાસ્તુ વૃષ્ટ્યર્થં પ્રભવન્ત્યપયાન્તિ ચ
તસ્યાપરેણ સુમહાઞ્ જલધારો મહાગિરિઃ ॥

સ વૈ ચન્દ્રઃ સમાખ્યાતઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ
તસ્માન્નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્ ॥

નારદો નામ ચૈવોક્તો દુર્ગશૈલો મહાચિતઃ
તત્રાચલૌ સમુત્પન્નૌ પૂર્વં નારદપર્વતૌ ॥

તસ્યાપરેણ સુમહાઞ્ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ
યત્ર શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજાઃ પૂર્વમિમાઃ કિલ ॥

સ એવ દુન્દુભિર્નામ શ્યામપર્વતસંનિભઃ
શબ્દમૃત્યુઃ પુરા તસ્મિન્ દુન્દુભિસ્તાડિતઃ સુરૈઃ ॥

રત્નમાલાન્તરમયઃ શાલ્મલશ્ચાન્તરાલકૃત્
તસ્યાપરેણ રજતો મહાનસ્તો ગિરિઃ સ્મૃતઃ ॥

સ વૈ સોમક ઇત્યુક્તો દેવૈર્યત્રામૃતં પુરા
સંભૃતં ચ હૃતં ચૈવ માતુરર્થે ગરુત્મતા ॥

તસ્યાપરે ચામ્બિકેયઃ સુમનાશ્ચૈવ સ સ્મૃતઃ
હિરણ્યાક્ષો વરાહેણ તસ્મિઞ્છૈલે નિષૂદિતઃ ॥

આમ્બિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌષધિનિષેવિતઃ
વિભ્રાજસ્તુ સમાખ્યાતઃ સ્ફાટિકસ્તુ મહાન્ગિરિઃ ॥

યસ્માદ્વિભ્રાજતે વહ્નિર્ વિભ્રાજસ્તેન સ સ્મૃતઃ
સૈવેહ કેશવેત્યુક્તો યતો વાયુઃ પ્રવાતિ ચ ॥

તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ પર્વતાનાં દ્વિજોત્તમાઃ
શૃણુધ્વં નામતસ્તાનિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥

દ્વિનામાન્યેવ વર્ષાણિ યથૈવ ગિરયસ્તથા
ઉદયસ્યોદયં વર્ષં જલધારેતિ વિશ્રુતમ્ ॥

નામ્ના ગતભયં નામ વર્ષં તત્પ્રથમં સ્મૃતમ્
દ્વિતીયં જલધારસ્ય સુકુમારમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

તદેવ શૈશિરં નામ વર્ષં તત્પરિકીર્તિતમ્
નારદસ્ય ચ કૌમારં તદેવ ચ સુખોદયમ્ ॥

શ્યામપર્વતવર્ષં તદ્ અનીચકમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્
આનન્દકમિતિ પ્રોક્તં તદેવ મુનિભિઃ શુભમ્ ॥

સોમકસ્ય શુભં વર્ષં વિજ્ઞેયં કુસુમોત્કરમ્
તદેવાસિતમ્ ઇત્યુક્તં વર્ષં સોમકસંજ્ઞિતમ્ ॥

આમ્બિકેયસ્ય મૈનાકં ક્ષેમકં ચૈવ તત્કૃતમ્
કેસરઃ પર્વતસ્યાપિ મહાદ્રુમમિતિ સ્મૃતમ્
તદેવ ધવમિત્યુક્તં વર્ષં વિભ્રાજસંજ્ઞિતમ્ ॥

દ્વીપસ્ય પરિણાહં ચ હ્રસ્વદીર્ઘત્વમેવ ચ
જમ્બૂદ્વીપેન સંખ્યાતં તસ્ય મધ્યે વનસ્પતિઃ ॥

શાકો નામ મહાવૃક્ષઃ પ્રજાસ્તસ્ય મહાનુગાઃ
એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ ॥

વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાશ્ચ તૈઃ સહ
તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ ॥

તેષુ નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ
દ્વિનામ્ના ચૈવ તાઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સપ્તવિધાઃ સ્મૃતાઃ ॥

પ્રથમા સુકુમારીતિ ગઙ્ગા શિવજલા શુભા
મુનિતપ્તા ચ નામ્નૈષા નદી સમ્પરિકીર્તિતા ॥

સુકુમારી તપઃસિદ્ધા દ્વિતીયા નામતઃ સતી
નન્દા ચ પાવની ચૈવ તૃતીયા પરિકીર્તિતા ॥

શિબિકા ચ ચતુર્થી સ્યાદ્ દ્વિવિધા ચ પુનઃ સ્મૃતા
ઇક્ષુશ્ચ પઞ્ચમી જ્ઞેયા તથૈવ ચ પુનઃ કુહૂઃ ॥

વેણુકા ચામૃતા ચૈવ ષષ્ઠી સમ્પરિકીર્તિતા
સુકૃતા ચ ગભસ્તી ચ સપ્તમી પરિકીર્તિતા ॥

એતાઃ સપ્ત મહાભાગાઃ પ્રતિવર્ષં શિવોદકાઃ
ભાવયન્તિ જનં સર્વં શાકદ્વીપનિવાસિનમ્ ॥

અભિગચ્છન્તિ તાશ્ચાન્યા નદા નદ્યઃ સરાંસિ ચ
બહૂદકપરિસ્રાવા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ॥

તાસાં તુ નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ
ન શક્યં પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તાઃ સરિદુત્તમાઃ ॥

તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે
એતે શાન્તભયાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રમોદા યે ચ વૈ શિવાઃ ॥

આનન્દાશ્ચ સુખાશ્ચૈવ ક્ષેમકાશ્ચ નવૈઃ સહ
વર્ણાશ્રમાચારયુતા દેશાસ્તે સપ્ત વિશ્રુતાઃ ॥

આરોગ્યા બલિનશ્ચૈવ સર્વે મરણવર્જિતાઃ
અવસર્પિણી ન તેષ્વસ્તિ તથૈવોત્સર્પિણી પુનઃ ॥

ન તત્રાસ્તિ યુગાવસ્થા ચતુર્યુગકૃતા ક્વચિત્
ત્રેતાયુગસમઃ કાલસ્ તથા તત્ર પ્રવર્તતે ॥

શાકદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયં પઞ્ચસ્વેતેષુ સર્વશઃ
દેશસ્ય તુ વિચારેણ કાલઃ સ્વાભાવિકઃ સ્મૃતઃ ॥

ન તેષુ સંકરઃ કશ્ચિદ્ વર્ણાશ્રમકૃતઃ ક્વચિત્
ધર્મસ્ય ચાવ્યભીચારાદ્ એકાન્તસુખિનઃ પ્રજાઃ ॥

ન તેષુ માયા લોભો વા ઈર્ષ્યાસૂયા ભયં કુતઃ
વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ તદ્વૈ સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્ ॥

કાલો નૈવ ચ તેષ્વસ્તિ ન દણ્ડો ન ચ દાણ્ડિકઃ
સ્વધર્મેણ ચ ધર્મજ્ઞાસ્ તે રક્ષન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

પરિમણ્ડલસ્તુ સુમહાન્ દ્વીપો વૈ કુશસંજ્ઞકઃ
નદીજલૈઃ પરિવૃતઃ પર્વતશ્ચાભ્રસંનિભૈઃ ॥

સર્વધાતુવિચિત્રૈશ્ચ મણિવિદ્રુમભૂષિતૈઃ
અન્યૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રમ્યૈર્જનપદૈસ્તથા ॥

વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સર્વતો ધનધાન્યવાન્
નિત્યં પુષ્પફલોપેતઃ સર્વરત્નસમાવૃતઃ ॥

આવૃતઃ પશુભિઃ સર્વૈર્ ગ્રામ્યારણ્યૈશ્ચ સર્વશઃ
આનુપૂર્વ્યાત્સમાસેન કુશદ્વીપં નિબોધત ॥

અથ તૃતીયં વક્ષ્યામિ કુશદ્વીપં ચ કૃત્સ્નશઃ
કુશદ્વીપેન ક્ષીરોદઃ સર્વતઃ પરિવારિતઃ ॥

શાકદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્વિતઃ
તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ ॥

રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ
દ્વિનામાનશ્ચ તે સર્વે શાકદ્વીપે યથા તથા ॥

પ્રથમઃ સૂર્યસંકાશઃ કુમુદો નામ પર્વતઃ
વિદ્રુમોચ્ચય ઇત્યુક્તઃ સ એવ ચ મહીધરઃ ॥

સર્વધાતુમયૈઃ શૃઙ્ગૈઃ શિલાજાલસમન્વિતૈઃ
દ્વિતીયઃ પર્વતસ્તત્ર ઉન્નતો નામ વિશ્રુતઃ ॥

હેમપર્વત ઇત્યુક્તઃ સ એવ ચ મહીધરઃ
હરિતાલમયૈઃ શૃઙ્ગૈર્ દ્વીપમાવૃત્ય સર્વશઃ ॥

બલાહકસ્તૃતીયસ્તુ જાત્યઞ્જનમયો ગિરિઃ
દ્યુતિમાન્નામતઃ પ્રોક્તઃ સ એવ ચ મહીધરઃ ॥

ચતુર્થઃ પર્વતો દ્રોણો યત્રૌષધ્યો મહાગિરૌ
વિશલ્યકરણી ચૈવ મૃતસંજીવની તથા ॥

પુષ્પવાન્નામ સૈવોક્તઃ પર્વતઃ સુમહાચિતઃ
કઙ્કસ્તુ પઞ્ચમસ્તેષાં પર્વતો નામ સારવાન્ ॥

કુશેશય ઇતિ પ્રોક્તઃ પુનઃ સ પૃથિવીધરઃ
દિવ્યપુષ્પફલોપેતો દિવ્યવિરુત્સમન્વિતઃ ॥

ષષ્ઠસ્તુ પર્વતસ્તત્ર મહિષો મેઘસંનિભઃ
સ એવ તુ પુનઃ પ્રોક્તો હરિરિત્યભિવિશ્રુતઃ ॥

તસ્મિન્સો ઽગ્નિર્નિવસતિ મહિષો નામ યો ઽપ્સુજઃ
સપ્તમઃ પર્વતસ્તત્ર કકુદ્માન્સ હિ ભાષતે ॥

મન્દરઃ સૈવ વિજ્ઞેયઃ સર્વધાતુમયઃ શુભઃ
મન્દ ઇત્યેષ યો ધાતુર્ અપામર્થે પ્રકાશકઃ ॥

અપાં વિદારણાચ્ચૈવ મન્દરઃ સ નિગદ્યતે
તત્ર રત્નાન્યનેકાનિ સ્વયં રક્ષતિ વાસવઃ ॥

પ્રજાપતિમુપાદાય પ્રજાભ્યો વિદધત્સ્વયમ્
તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ સમુદાહૃતઃ ॥

ઇત્યેતે પર્વતાઃ સપ્ત કુશદ્વીપે પ્રભાષિતાઃ
તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ સપ્તૈવ તુ વિભાગશઃ ॥

કુમુદસ્ય સ્મૃતઃ શ્વેત ઉન્નતશ્ચેવ સ સ્મૃતઃ
ઉન્નતસ્ય તુ વિજ્ઞેયં વર્ષં લોહિતસંજ્ઞકમ્ ॥

વેણુમણ્ડલકં ચૈવ તથૈવ પરિકીર્તિતમ્
બલાહકસ્ય જીમૂતઃ સ્વૈરથાકારમિત્યપિ ॥

દ્રોણસ્ય હરિકં નામ લવણં ચ પુનઃ સ્મૃતમ્
કઙ્કસ્યાપિ કકુન્ નામ ધૃતિમચ્ચૈવ તત્સ્મૃતમ્ ॥

મહિષં મહિષસ્યાપિ પુનશ્ચાપિ પ્રભાકરમ્
કકુદ્મિનસ્તુ તદ્વર્ષં કપિલં નામ વિશ્રુતમ્ ॥

એતાન્યપિ વિશિષ્ટાનિ સપ્ત સપ્ત પૃથક્પૃથક્
વર્ષાણિ પર્વતાશ્ચૈવ નદીસ્તેષુ નિબોધત ॥

તત્રાપિ નદ્યઃ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં હિ તાઃ સ્મૃતાઃ
દ્વિનામવત્યસ્તાઃ સર્વાઃ સર્વાઃ પુણ્યજલાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ધૂતપાપા નદી નામ યોનિશ્ચૈવ પુનઃ સ્મૃતા
સીતા દ્વિતીયા વિજ્ઞેયા સા ચૈવ હિ નિશા સ્મૃતા ॥

પવિત્રા તૃતીયા વિજ્ઞેયા વિતૃષ્ણાપિ ચ યા પુનઃ
ચતુર્થી હ્લાદિનીત્યુક્તા ચન્દ્રભા ઇતિ ચ સ્મૃતા ॥

વિદ્યુચ્ચ પઞ્ચમી પ્રોક્તા શુક્લા ચૈવ વિભાવ્યતે
પુણ્ડ્રા ષષ્ઠી તુ વિજ્ઞેયા પુનશ્ચૈવ વિભાવરી ॥

મહતી સપ્તમી પ્રોક્તા પુનશ્ચૈષા ધૃતિઃ સ્મૃતા
અન્યાસ્તાભ્યો ઽપિ સંજાતાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ॥

અભિગચ્છન્તિ તા નદ્યો યતો વર્ષતિ વાસવઃ
ઇત્યેષ સંનિવેશો વઃ કુશદ્વીપસ્ય વર્ણિતઃ ॥

શાકદ્વીપેન વિસ્તારઃ પ્રોક્તસ્તસ્ય સનાતનઃ
કુશદ્વીપઃ સમુદ્રેણ ઘૃતમણ્ડોદકેન ચ ॥

સર્વતઃ સુમહાન્દ્વીપશ્ ચન્દ્રવત્પરિવેષ્ટિતઃ
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ ક્ષીરોદાદ્દ્વિગુણો મતઃ ॥

તતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ક્રૌઞ્ચદ્વીપં યથા તથા
કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ ॥

ઘૃતોદકઃ સમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ
ચક્રનેમિપ્રમાણેન વૃતો વૃત્તેન સર્વશઃ ॥

તસ્મિન્દ્વીપે નગાઃ શ્રેષ્ઠા દેવનો ગિરિરુચ્યતે
દેવનાત્પરતશ્ચાપિ ગોવિન્દો નામ પર્વતઃ ॥

ગોવિન્દાત્પરતશ્ચાપિ ક્રૌઞ્ચસ્તુ પ્રથમો ગિરિઃ
ક્રૌઞ્ચાત્પરે પાવનકઃ પાવનાદન્ધકારકઃ ॥

અન્ધકારાત્પરે ચાપિ દેવાવૃન્ નામ પર્વતઃ
દેવાવૃતઃ પરેણાપિ પુણ્ડરીકો મહાન્ગિરિઃ ॥

એતે રત્નમયાઃ સપ્ત ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય પર્વતાઃ
પરસ્પરસ્ય દ્વિગુણો વિષ્કમ્ભો વર્ષપર્વતઃ ॥

વર્ષાણિ તસ્ય વક્ષ્યામિ નામતસ્તુ નિબોધત
ક્રૌઞ્ચસ્ય કુશલો દેશો વામનસ્ય મનોનુગઃ ॥

મનોનુગાત્પરે ચોષ્ણાસ્ તૃતીયો ઽપિ સ ઉચ્યતે
ઉષ્ણાત્પરે પાવનકઃ પાવનાદન્ધકારકઃ ॥

અન્ધકારકદેશાત્તુ મુનિદેશસ્તથા પરઃ
મુનિદેશાત્પરે ચાપિ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ ॥

સિદ્ધચારણસંકીર્ણો ગૌરપ્રાયઃ શુચિર્જનઃ
શ્રુતાસ્તત્રૈવ નદ્યસ્તુ પ્રતિવર્ષં ગતાઃ શુભાઃ ॥

ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સંધ્યા રાત્રિર્મનોજવા
ખ્યાતી ચ પુણ્ડરીકા ચ ગઙ્ગા સપ્તવિધા સ્મૃતા ॥

તાસાં સહસ્રશશ્ચાન્યા નદ્યઃ પાર્શ્વસમીપગાઃ
અભિગચ્છન્તિ તા નદ્યો બહુલાશ્ચ બહૂદકાઃ ॥

તેષાં નિસર્ગો દેશાનામ્ આનુપૂર્વ્યેણ સર્વશઃ
ન શક્યો વિસ્તરાદ્વક્તુમ્ અપિ વર્ષશતૈરપિ ॥

સર્ગો યશ્ચ પ્રજાનાં તુ સંહારો યશ્ચ તેષુ વૈ
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શાલ્મલસ્ય નિબોધત ॥

શાલ્મલો દ્વિગુણો દ્વીપઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તરાત્
પરિવાર્ય સમુદ્રં તુ દધિમણ્ડોદકં સ્થિતઃ ॥

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ
કુત એવ તુ દુર્ભિક્ષં ક્ષમાતેજોયુતા હિ તે ॥

પ્રથમઃ સૂર્યસંકાશઃ સુમના નામ પર્વતઃ
પીતસ્તુ મધ્યમશ્ચાસીત્ તતઃ કુમ્ભમયો ગિરિઃ ॥

નામ્ના સર્વસુખો નામ દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ
તૃતીયશ્ચૈવ સૌવર્ણો ભૃઙ્ગપત્ત્રનિભો ગિરિઃ ॥

સુમહાન્રોહિતો નામ દિવ્યો ગિરિવરો હિ સઃ
સુમનાઃ કુશલો દેશઃ સુખોદર્કઃ સુખોદયઃ ॥

રોહિતો યસ્તૃતીયસ્તુ રોહિણો નામ વિશ્રુતઃ
તત્ર રત્નાન્યનેકાનિ સ્વયં રક્ષતિ વાસવઃ ॥

પ્રજાપતિમુપાદાય પ્રસન્નો વિદધત્સ્વયમ્
ન તત્ર મેઘા વર્ષન્તિ શીતોષ્ણં ચ ન તદ્વિધમ્ ॥

વર્ણાશ્રમાણાં વાર્ત્તા વા ત્રિષુ દ્વીપેષુ વિદ્યતે
ન ગ્રહો ન ચ ચન્દ્રો ઽસ્તિ ઈર્ષ્યાસૂયા ભયં તથા ॥

ઉદ્ભિદાન્યુદકાન્યત્ર ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ
ભોજનં ષડ્રસં તત્ર તેષાં સ્વયમુપસ્થિતમ્ ॥

અધમોત્તમં ન તેષ્વસ્તિ ન લોભો ન પરિગ્રહઃ
આરોગ્યબલવન્તશ્ચ એકાન્તસુખિનો નરાઃ ॥

ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ
સુખમાયુશ્ચ રૂપં ચ ધર્મૈશ્વર્યં તથૈવ ચ ॥

શાલ્મલાન્તેષુ વિજ્ઞેયં દ્વીપેષુ ત્રિષુ સર્વતઃ
વ્યાખ્યાતઃ શાલ્મલાન્તાનાં દ્વીપાનાં તુ વિધિઃ શુભઃ ॥

પરિમણ્ડલસ્તુ દ્વીપસ્ય ચક્રવત્પરિવેષ્ટિતઃ
સુરોદેન સમુદ્રેણ દ્વિગુણેન સમન્વિતઃ ॥