Matsya Purana · Chapter 121

tasyāśramasyottaratas tripurāriniṣevitaḥ
nānāratnamayaiḥ śṛṅgaiḥ kalpadrumasamanvitaiḥ //

madhye himavataḥ pṛṣṭhe kailāso nāma parvataḥ
tasminnivasati śrīmān kuberaḥ saha guhyakaiḥ //

apsaro 'nugupto rājā modate hyalakādhipaḥ
kailāsapādasambhūtaṃ puṇyaṃ śītajalaṃ śubham //

mandodakaṃ nāma saraḥ payastu dadhisaṃnibham
tasmāt pravahate divyā nadī mandākinī śubhā //

divyaṃ ca nandanaṃ tatra tasyāstīre mahadvanam
prāguttareṇa kailāsād divyaṃ saugandhikaṃ girim //

sarvadhātumayaṃ divyaṃ suvelaṃ parvataṃ prati
candraprabho nāma giriḥ yaḥ śubhro ratnasaṃnibhaḥ //

tatsamīpe saro divyam acchodaṃ nāma viśrutam
tasmātprabhavate divyā nadī hyacchodakā śubhā //

tasyāstīre vanaṃ divyaṃ mahaccaitrarathaṃ śubham
tasmingirau nivasati maṇibhadraḥ sahānugaḥ //

yakṣasenāpatiḥ krūro guhyakaiḥ parivāritaḥ
puṇyā mandākinī nāma nadī hyacchodakā śubhā //

mahīmaṇḍalamadhye tu praviṣṭe tu mahodadhim
kailāsadakṣiṇe prācyāṃ śivaṃ sarvauṣadhiṃ girim //

manaḥśilāmayaṃ divyaṃ suvelaṃ parvataṃ prati
lohito hemaśṛṅgastu giriḥ sūryaprabho mahān //

tasya pāde mahaddivyaṃ lohitaṃ sumahatsaraḥ
tasmātprabhavate puṇyo lauhityaśca nado mahān //

divyāraṇyaṃ viśokaṃ ca tasya tīre mahadvanam
tasmingirau nivasati yakṣo maṇidharo vaśī //

saumyaiḥ sudhārmikaiścaiva guhyakaiḥ parivāritaḥ
kailāsātpaścimodīcyāṃ kakudmānauṣadhīgiriḥ //

kakudmati ca rudrasya utpattiśca kakudminaḥ
tadañjanaṃ traikakudaṃ śailaṃ trikakudaṃ prati //

sarvadhātumayastatra sumahānvaidyuto giriḥ
tasya pāde mahaddivyaṃ mānasaṃ siddhasevitam //

tasmātprabhavate puṇyā sarayūrlokapāvanī
yasyāstīre vanaṃ divyaṃ vaibhrājaṃ nāma viśrutam //

kuberānucarastasmin prahetitanayo vaśī
brahmadhātā nivasati rākṣaso 'nantavikramaḥ //

kailāsātpaścimāmāśāṃ divyaḥ sarvauṣadhigiriḥ
varuṇaḥ parvataśreṣṭho rukmadhātuvibhūṣitaḥ //

bhavasya dayitaḥ śrīmān parvato haimasaṃnibhaḥ
śātakaumbhamayairdivyaiḥ śilājālaiḥ samācitaḥ //

śatasaṅkhyais tāpanīyaiḥ śṛṅgairdivamivollikhan
śṛṅgavānsumahādivyo durgaḥ śailo mahācitaḥ //

tasmingirau nivasati giriśo dhūmralohitaḥ
tasya pādātprabhavati śailodaṃ nāma tatsaraḥ //

tasmātprabhavate puṇyā nadī śailodakā śubhā
sā cakṣusī tayormadhye praviṣṭā paścimodadhim //

astyuttareṇa kailāsāc chivaḥ sarvauṣadho giriḥ
gauraṃ tu parvataśreṣṭhaṃ haritālamayaṃ prati //

hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahād ivyauṣadhimayo giriḥ
tasya pāde mahaddivyaṃ saraḥ kāñcanavālukam //

ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ
gaṅgārthe sa tu rājarṣir uvāsa bahulāḥ samāḥ //

divaṃ yāsyantu me pūrve gaṅgātoyāplutāsthikāḥ
tatra tripathagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitā //

somapādātprasūtā sā saptadhā pravibhajyate
yūpā maṇimayāstatra vimānāśca hiraṇmayāḥ //

tatreṣṭvā kratubhiḥ siddhaḥ śakraḥ suragaṇaiḥ saha
divyaśchāyāpathas tatra nakṣatrāṇāṃ tu maṇḍalam //

dṛśyate bhāsurā rātrau devī tripathagā tu sā
antarikṣaṃ divaṃ caiva bhāvayitvā bhuvaṃ gatā //

bhavottamāṅge patitā saṃruddhā yogamāyayā
tasyā ye bindavaḥ kecit kruddhāyāḥ patitā bhuvi //

kṛtaṃ tu tairbahusaras tato bindusaraḥ smṛtam
tatastasyā niruddhāyā bhavena sahasā ruṣā //

jñātvā tasyā hyabhiprāyaṃ krūraṃ devyāścikīrṣitam
bhittvā viśāmi pātālaṃ srotasā gṛhya śaṃkaram //

athāvalepaṃ taṃ jñātvā tasyāḥ kruddhastu śaṃkaraḥ
tirobhāvayituṃ buddhir āsīdaṅgeṣu tāṃ nadīm //

etasminneva kāle tu dṛṣṭvā rājānamagrataḥ
dhamanīsaṃtataṃ kṣīṇaṃ kṣudhāvyākulitendriyam //

anena toṣitaścāhaṃ nadyarthe pūrvameva tu
buddhvā'sya varadānaṃ tu tataḥ kopaṃ nyayacchata //

brahmaṇo vacanaṃ śrutvā yaduktaṃ dhārayannadīm
tato visarjayāmāsa saṃruddhāṃ svena tejasā //

nadīṃ bhagīrathasyārthe tapasogreṇa toṣitaḥ
tato visarjayāmāsa sapta srotāṃsi gaṅgayā //

trīṇi prācīmabhimukhaṃ pratīcīṃ trīṇyathaiva tu
srotāṃsi tripathāyāstu pratyapadyanta saptadhā //

nalinī hlādinī caiva pāvanī caiva prācyagā
sītā cakṣuśca sindhuśca tisrastā vai pratīcyagāḥ //

saptamī tvanugā tāsāṃ dakṣiṇena bhagīratham
tasmādbhāgīrathī sā vai praviṣṭā dakṣiṇodadhim //

sapta caitāḥ plāvayanti varṣaṃ tu himasāhvayam
prasūtāḥ sapta nadyastu śubhā bindusarodbhavāḥ //

tāndeśānplāvayanti sma mlecchaprāyāṃśca sarvaśaḥ
saśailānkukurānraudhrān barbarānyavanānkhasān //

pulikāṃśca kulatthāṃśca aṅgalokyānvarāṃśca yān
kṛtvā dvidhā himavantaṃ praviṣṭā dakṣiṇodadhim //

atha vīramarūṃścaiva kālikāṃścaiva śūlikān
tukarānbarbarākārān pahlavānpāradāñchakān //

etāñjanapadāṃścakṣuḥ plāvayitvodadhiṃ gatā
daradorjaguḍāṃścaiva gāndhārānaurasānkuhūn //

śivapaurānindramarūn vasatīnsamatejasam
saindhavānurvasānbarbān kupathānbhīmaromakān //

śunāmukhāṃścordamarūn sindhuretānniṣevate
gandharvānkinnarānyakṣān rakṣovidyādharoragān //

kalāpagrāmakāṃścaiva tathā kimpuruṣānnarān
kirātāṃśca pulindāṃśca kurūnvai bhāratānapi //

pāñcālānkauśikānmatsyān māgadhāṅgāṃstathaiva ca
brahmottarāṃśca vaṅgāṃśca tāmraliptāṃstathaiva ca //

etāñjanapadānāryān gaṅgā bhāvayate śubhā
tataḥ pratihatā vindhye praviṣṭā dakṣiṇodadhim //

tatastu hlādinī puṇyā prācīnābhimukhī yayau
plāvayantyupakāṃścaiva niṣādānapi sarvaśaḥ //

dhīvarānṛṣikāṃścaiva tathā nalimukhānapi
kekarānekakarṇāṃśca kirātānapi caiva hi //

kālañjarānvikarṇāṃśca kuśikānsvargabhaumakān
sā maṇḍale samudrasya tīre bhūtvā tu sarvaśaḥ //

tatastu nalinī cāpi prācīmeva diśaṃ yayau
kupathānplāvayantī sā indradyumnasarāṃsyapi //

tathā kharapathāndeśān vetraśaṅkupathānapi
madhyenojjānakamarūn kuthaprāvaraṇānyayau //

indradvīpasamīpe tu praviṣṭā lavaṇodadhim
tatastu pāvanī prāyāt prācīmāśāṃ javena tu //

tomarānplāvayatī ca haṃsamārgānsamūhakān
pūrvāndeśāṃśca sevantī bhittvā sā bahudhā girim
karṇaprāvaraṇānprāpya gatā sāśvamukhānapi //

siktvā parvatameruṃ sā gatvā vidyādharānapi
śaimimaṇḍalakoṣṭhaṃ tu sā praviṣṭā mahatsaraḥ //

tāsāṃ nadyupanadyo 'nyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
upagacchanti tā nadyo yato varṣati vāsavaḥ //

tīre vaṃśaukasārāyāḥ surabhirnāma tadvanam
hiraṇyaśṛṅgo vasati vidvānkauberako vaśī //

yajñādapetaḥ sumahān amitaujāḥ suvikramaḥ
tatrāgastyaiḥ parivṛtā vidvabhirdbrahmarākṣasaiḥ //

kuberānucarā hyete catvārastatsamāśritāḥ
evameva tu vijñeyā siddhiḥ parvatavāsinām //

paraspareṇa dviguṇā dharmataḥ kāmato 'rthataḥ
hemakūṭasya pṛṣṭhe tu sarpāṇāṃ tatsaraḥ smṛtam //

sarasvatī prabhavati tasmājjyotiṣmatī tu yā
avagāḍhe hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau //

saro viṣṇupadaṃ nāma niṣadhe parvatottame
yasmādagre prabhavati gandharvānukule ca te //

meroḥ pārśvātprabhavati hradaścandraprabho mahān
jambūścaiva nadī puṇyā yasyāṃ jāmbūnadaṃ smṛtam //

payodastu hrado nīlaḥ sa śubhraḥ puṇḍarīkavān
puṇḍarīkātpayodācca tasmād dve samprasūyatām //

sarasastu sarastvetat smṛtamuttaramānasam
mṛgyā ca mṛgakāntā ca tasmād dve samprasūyatām //

hradāḥ kuruṣu vikhyātāḥ padmamīnakulākulāḥ
nāmnā te vai jayā nāma dvādaśodadhisaṃnibhāḥ //

tebhyaḥ śāntī ca madhvī ca dve nadyau samprasūyatām
kimpuruṣādyāni yānyaṣṭau teṣu devo na varṣati //

udbhidānyudakānyatra pravahanti saridvarāḥ
balāhakaśca ṛṣabho cakro maināka eva ca //

viniviṣṭāḥ pratidiśaṃ nimagnā lavaṇāmbudhim
candrakāntastathā droṇaḥ sumahāṃśca śiloccayaḥ //

udgāyatā udīcyāṃ tu avagāḍhā mahodadhim
cakro badhirakaścaiva tathā nāradaparvataḥ //

pratīcīmāyatāste vai pratiṣṭhāste mahodadhim
jīmūto drāvaṇaścaiva mainākaścandraparvataḥ //

āyatāste mahāśailāḥ samudraṃ dakṣiṇaṃ prati
cakramainākayormadhye divi san dakṣiṇāpathe //

tatra saṃvartako nāma so 'gniḥ pibati tajjalam
agniḥ samudravāsastu aurvo 'sau vaḍavāmukhaḥ //

ityete parvatāviṣṭāś catvāro lavaṇodadhim
chidyamāneṣu pakṣeṣu purā indrasya vai bhayāt //

teṣāṃ tu dṛśyate candre śukle kṛṣṇe samāplutiḥ
te bhāratasya varṣasya bhedā yena prakīrtitāḥ //

ihoditasya dṛśyante anye tvanyatra coditāḥ
uttarottarameteṣāṃ varṣam udricyate guṇaiḥ //

ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dharmataḥ kāmato 'rthataḥ
samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhāgaśaḥ //

vasanti nānājātīni teṣu sarveṣu tāni vai
ityetaddhārayadviśvaṃ pṛthvī jagadidaṃ sthitā //