મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 121

તસ્યાશ્રમસ્યોત્તરતસ્ ત્રિપુરારિનિષેવિતઃ
નાનારત્નમયૈઃ શૃઙ્ગૈઃ કલ્પદ્રુમસમન્વિતૈઃ ॥

મધ્યે હિમવતઃ પૃષ્ઠે કૈલાસો નામ પર્વતઃ
તસ્મિન્નિવસતિ શ્રીમાન્ કુબેરઃ સહ ગુહ્યકૈઃ ॥

અપ્સરો ઽનુગુપ્તો રાજા મોદતે હ્યલકાધિપઃ
કૈલાસપાદસમ્ભૂતં પુણ્યં શીતજલં શુભમ્ ॥

મન્દોદકં નામ સરઃ પયસ્તુ દધિસંનિભમ્
તસ્માત્ પ્રવહતે દિવ્યા નદી મન્દાકિની શુભા ॥

દિવ્યં ચ નન્દનં તત્ર તસ્યાસ્તીરે મહદ્વનમ્
પ્રાગુત્તરેણ કૈલાસાદ્ દિવ્યં સૌગન્ધિકં ગિરિમ્ ॥

સર્વધાતુમયં દિવ્યં સુવેલં પર્વતં પ્રતિ
ચન્દ્રપ્રભો નામ ગિરિઃ યઃ શુભ્રો રત્નસંનિભઃ ॥

તત્સમીપે સરો દિવ્યમ્ અચ્છોદં નામ વિશ્રુતમ્
તસ્માત્પ્રભવતે દિવ્યા નદી હ્યચ્છોદકા શુભા ॥

તસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં મહચ્ચૈત્રરથં શુભમ્
તસ્મિન્ગિરૌ નિવસતિ મણિભદ્રઃ સહાનુગઃ ॥

યક્ષસેનાપતિઃ ક્રૂરો ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ
પુણ્યા મન્દાકિની નામ નદી હ્યચ્છોદકા શુભા ॥

મહીમણ્ડલમધ્યે તુ પ્રવિષ્ટે તુ મહોદધિમ્
કૈલાસદક્ષિણે પ્રાચ્યાં શિવં સર્વૌષધિં ગિરિમ્ ॥

મનઃશિલામયં દિવ્યં સુવેલં પર્વતં પ્રતિ
લોહિતો હેમશૃઙ્ગસ્તુ ગિરિઃ સૂર્યપ્રભો મહાન્ ॥

તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં લોહિતં સુમહત્સરઃ
તસ્માત્પ્રભવતે પુણ્યો લૌહિત્યશ્ચ નદો મહાન્ ॥

દિવ્યારણ્યં વિશોકં ચ તસ્ય તીરે મહદ્વનમ્
તસ્મિન્ગિરૌ નિવસતિ યક્ષો મણિધરો વશી ॥

સૌમ્યૈઃ સુધાર્મિકૈશ્ચૈવ ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ
કૈલાસાત્પશ્ચિમોદીચ્યાં કકુદ્માનૌષધીગિરિઃ ॥

કકુદ્મતિ ચ રુદ્રસ્ય ઉત્પત્તિશ્ચ કકુદ્મિનઃ
તદઞ્જનં ત્રૈકકુદં શૈલં ત્રિકકુદં પ્રતિ ॥

સર્વધાતુમયસ્તત્ર સુમહાન્વૈદ્યુતો ગિરિઃ
તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં માનસં સિદ્ધસેવિતમ્ ॥

તસ્માત્પ્રભવતે પુણ્યા સરયૂર્લોકપાવની
યસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં વૈભ્રાજં નામ વિશ્રુતમ્ ॥

કુબેરાનુચરસ્તસ્મિન્ પ્રહેતિતનયો વશી
બ્રહ્મધાતા નિવસતિ રાક્ષસો ઽનન્તવિક્રમઃ ॥

કૈલાસાત્પશ્ચિમામાશાં દિવ્યઃ સર્વૌષધિગિરિઃ
વરુણઃ પર્વતશ્રેષ્ઠો રુક્મધાતુવિભૂષિતઃ ॥

ભવસ્ય દયિતઃ શ્રીમાન્ પર્વતો હૈમસંનિભઃ
શાતકૌમ્ભમયૈર્દિવ્યૈઃ શિલાજાલૈઃ સમાચિતઃ ॥

શતસઙ્ખ્યૈસ્ તાપનીયૈઃ શૃઙ્ગૈર્દિવમિવોલ્લિખન્
શૃઙ્ગવાન્સુમહાદિવ્યો દુર્ગઃ શૈલો મહાચિતઃ ॥

તસ્મિન્ગિરૌ નિવસતિ ગિરિશો ધૂમ્રલોહિતઃ
તસ્ય પાદાત્પ્રભવતિ શૈલોદં નામ તત્સરઃ ॥

તસ્માત્પ્રભવતે પુણ્યા નદી શૈલોદકા શુભા
સા ચક્ષુસી તયોર્મધ્યે પ્રવિષ્ટા પશ્ચિમોદધિમ્ ॥

અસ્ત્યુત્તરેણ કૈલાસાચ્ છિવઃ સર્વૌષધો ગિરિઃ
ગૌરં તુ પર્વતશ્રેષ્ઠં હરિતાલમયં પ્રતિ ॥

હિરણ્યશૃઙ્ગઃ સુમહાદ્ ઇવ્યૌષધિમયો ગિરિઃ
તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં સરઃ કાઞ્ચનવાલુકમ્ ॥

રમ્યં બિન્દુસરો નામ યત્ર રાજા ભગીરથઃ
ગઙ્ગાર્થે સ તુ રાજર્ષિર્ ઉવાસ બહુલાઃ સમાઃ ॥

દિવં યાસ્યન્તુ મે પૂર્વે ગઙ્ગાતોયાપ્લુતાસ્થિકાઃ
તત્ર ત્રિપથગા દેવી પ્રથમં તુ પ્રતિષ્ઠિતા ॥

સોમપાદાત્પ્રસૂતા સા સપ્તધા પ્રવિભજ્યતે
યૂપા મણિમયાસ્તત્ર વિમાનાશ્ચ હિરણ્મયાઃ ॥

તત્રેષ્ટ્વા ક્રતુભિઃ સિદ્ધઃ શક્રઃ સુરગણૈઃ સહ
દિવ્યશ્છાયાપથસ્ તત્ર નક્ષત્રાણાં તુ મણ્ડલમ્ ॥

દૃશ્યતે ભાસુરા રાત્રૌ દેવી ત્રિપથગા તુ સા
અન્તરિક્ષં દિવં ચૈવ ભાવયિત્વા ભુવં ગતા ॥

ભવોત્તમાઙ્ગે પતિતા સંરુદ્ધા યોગમાયયા
તસ્યા યે બિન્દવઃ કેચિત્ ક્રુદ્ધાયાઃ પતિતા ભુવિ ॥

કૃતં તુ તૈર્બહુસરસ્ તતો બિન્દુસરઃ સ્મૃતમ્
તતસ્તસ્યા નિરુદ્ધાયા ભવેન સહસા રુષા ॥

જ્ઞાત્વા તસ્યા હ્યભિપ્રાયં ક્રૂરં દેવ્યાશ્ચિકીર્ષિતમ્
ભિત્ત્વા વિશામિ પાતાલં સ્રોતસા ગૃહ્ય શંકરમ્ ॥

અથાવલેપં તં જ્ઞાત્વા તસ્યાઃ ક્રુદ્ધસ્તુ શંકરઃ
તિરોભાવયિતું બુદ્ધિર્ આસીદઙ્ગેષુ તાં નદીમ્ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દૃષ્ટ્વા રાજાનમગ્રતઃ
ધમનીસંતતં ક્ષીણં ક્ષુધાવ્યાકુલિતેન્દ્રિયમ્ ॥

અનેન તોષિતશ્ચાહં નદ્યર્થે પૂર્વમેવ તુ
બુદ્ધ્વાઽસ્ય વરદાનં તુ તતઃ કોપં ન્યયચ્છત ॥

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા યદુક્તં ધારયન્નદીમ્
તતો વિસર્જયામાસ સંરુદ્ધાં સ્વેન તેજસા ॥

નદીં ભગીરથસ્યાર્થે તપસોગ્રેણ તોષિતઃ
તતો વિસર્જયામાસ સપ્ત સ્રોતાંસિ ગઙ્ગયા ॥

ત્રીણિ પ્રાચીમભિમુખં પ્રતીચીં ત્રીણ્યથૈવ તુ
સ્રોતાંસિ ત્રિપથાયાસ્તુ પ્રત્યપદ્યન્ત સપ્તધા ॥

નલિની હ્લાદિની ચૈવ પાવની ચૈવ પ્રાચ્યગા
સીતા ચક્ષુશ્ચ સિન્ધુશ્ચ તિસ્રસ્તા વૈ પ્રતીચ્યગાઃ ॥

સપ્તમી ત્વનુગા તાસાં દક્ષિણેન ભગીરથમ્
તસ્માદ્ભાગીરથી સા વૈ પ્રવિષ્ટા દક્ષિણોદધિમ્ ॥

સપ્ત ચૈતાઃ પ્લાવયન્તિ વર્ષં તુ હિમસાહ્વયમ્
પ્રસૂતાઃ સપ્ત નદ્યસ્તુ શુભા બિન્દુસરોદ્ભવાઃ ॥

તાન્દેશાન્પ્લાવયન્તિ સ્મ મ્લેચ્છપ્રાયાંશ્ચ સર્વશઃ
સશૈલાન્કુકુરાન્રૌધ્રાન્ બર્બરાન્યવનાન્ખસાન્ ॥

પુલિકાંશ્ચ કુલત્થાંશ્ચ અઙ્ગલોક્યાન્વરાંશ્ચ યાન્
કૃત્વા દ્વિધા હિમવન્તં પ્રવિષ્ટા દક્ષિણોદધિમ્ ॥

અથ વીરમરૂંશ્ચૈવ કાલિકાંશ્ચૈવ શૂલિકાન્
તુકરાન્બર્બરાકારાન્ પહ્લવાન્પારદાઞ્છકાન્ ॥

એતાઞ્જનપદાંશ્ચક્ષુઃ પ્લાવયિત્વોદધિં ગતા
દરદોર્જગુડાંશ્ચૈવ ગાન્ધારાનૌરસાન્કુહૂન્ ॥

શિવપૌરાનિન્દ્રમરૂન્ વસતીન્સમતેજસમ્
સૈન્ધવાનુર્વસાન્બર્બાન્ કુપથાન્ભીમરોમકાન્ ॥

શુનામુખાંશ્ચોર્દમરૂન્ સિન્ધુરેતાન્નિષેવતે
ગન્ધર્વાન્કિન્નરાન્યક્ષાન્ રક્ષોવિદ્યાધરોરગાન્ ॥

કલાપગ્રામકાંશ્ચૈવ તથા કિમ્પુરુષાન્નરાન્
કિરાતાંશ્ચ પુલિન્દાંશ્ચ કુરૂન્વૈ ભારતાનપિ ॥

પાઞ્ચાલાન્કૌશિકાન્મત્સ્યાન્ માગધાઙ્ગાંસ્તથૈવ ચ
બ્રહ્મોત્તરાંશ્ચ વઙ્ગાંશ્ચ તામ્રલિપ્તાંસ્તથૈવ ચ ॥

એતાઞ્જનપદાનાર્યાન્ ગઙ્ગા ભાવયતે શુભા
તતઃ પ્રતિહતા વિન્ધ્યે પ્રવિષ્ટા દક્ષિણોદધિમ્ ॥

તતસ્તુ હ્લાદિની પુણ્યા પ્રાચીનાભિમુખી યયૌ
પ્લાવયન્ત્યુપકાંશ્ચૈવ નિષાદાનપિ સર્વશઃ ॥

ધીવરાનૃષિકાંશ્ચૈવ તથા નલિમુખાનપિ
કેકરાનેકકર્ણાંશ્ચ કિરાતાનપિ ચૈવ હિ ॥

કાલઞ્જરાન્વિકર્ણાંશ્ચ કુશિકાન્સ્વર્ગભૌમકાન્
સા મણ્ડલે સમુદ્રસ્ય તીરે ભૂત્વા તુ સર્વશઃ ॥

તતસ્તુ નલિની ચાપિ પ્રાચીમેવ દિશં યયૌ
કુપથાન્પ્લાવયન્તી સા ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરાંસ્યપિ ॥

તથા ખરપથાન્દેશાન્ વેત્રશઙ્કુપથાનપિ
મધ્યેનોજ્જાનકમરૂન્ કુથપ્રાવરણાન્યયૌ ॥

ઇન્દ્રદ્વીપસમીપે તુ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્
તતસ્તુ પાવની પ્રાયાત્ પ્રાચીમાશાં જવેન તુ ॥

તોમરાન્પ્લાવયતી ચ હંસમાર્ગાન્સમૂહકાન્
પૂર્વાન્દેશાંશ્ચ સેવન્તી ભિત્ત્વા સા બહુધા ગિરિમ્
કર્ણપ્રાવરણાન્પ્રાપ્ય ગતા સાશ્વમુખાનપિ ॥

સિક્ત્વા પર્વતમેરું સા ગત્વા વિદ્યાધરાનપિ
શૈમિમણ્ડલકોષ્ઠં તુ સા પ્રવિષ્ટા મહત્સરઃ ॥

તાસાં નદ્યુપનદ્યો ઽન્યાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
ઉપગચ્છન્તિ તા નદ્યો યતો વર્ષતિ વાસવઃ ॥

તીરે વંશૌકસારાયાઃ સુરભિર્નામ તદ્વનમ્
હિરણ્યશૃઙ્ગો વસતિ વિદ્વાન્કૌબેરકો વશી ॥

યજ્ઞાદપેતઃ સુમહાન્ અમિતૌજાઃ સુવિક્રમઃ
તત્રાગસ્ત્યૈઃ પરિવૃતા વિદ્વભિર્દ્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ ॥

કુબેરાનુચરા હ્યેતે ચત્વારસ્તત્સમાશ્રિતાઃ
એવમેવ તુ વિજ્ઞેયા સિદ્ધિઃ પર્વતવાસિનામ્ ॥

પરસ્પરેણ દ્વિગુણા ધર્મતઃ કામતો ઽર્થતઃ
હેમકૂટસ્ય પૃષ્ઠે તુ સર્પાણાં તત્સરઃ સ્મૃતમ્ ॥

સરસ્વતી પ્રભવતિ તસ્માજ્જ્યોતિષ્મતી તુ યા
અવગાઢે હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ॥

સરો વિષ્ણુપદં નામ નિષધે પર્વતોત્તમે
યસ્માદગ્રે પ્રભવતિ ગન્ધર્વાનુકુલે ચ તે ॥

મેરોઃ પાર્શ્વાત્પ્રભવતિ હ્રદશ્ચન્દ્રપ્રભો મહાન્
જમ્બૂશ્ચૈવ નદી પુણ્યા યસ્યાં જામ્બૂનદં સ્મૃતમ્ ॥

પયોદસ્તુ હ્રદો નીલઃ સ શુભ્રઃ પુણ્ડરીકવાન્
પુણ્ડરીકાત્પયોદાચ્ચ તસ્માદ્ દ્વે સમ્પ્રસૂયતામ્ ॥

સરસસ્તુ સરસ્ત્વેતત્ સ્મૃતમુત્તરમાનસમ્
મૃગ્યા ચ મૃગકાન્તા ચ તસ્માદ્ દ્વે સમ્પ્રસૂયતામ્ ॥

હ્રદાઃ કુરુષુ વિખ્યાતાઃ પદ્મમીનકુલાકુલાઃ
નામ્ના તે વૈ જયા નામ દ્વાદશોદધિસંનિભાઃ ॥

તેભ્યઃ શાન્તી ચ મધ્વી ચ દ્વે નદ્યૌ સમ્પ્રસૂયતામ્
કિમ્પુરુષાદ્યાનિ યાન્યષ્ટૌ તેષુ દેવો ન વર્ષતિ ॥

ઉદ્ભિદાન્યુદકાન્યત્ર પ્રવહન્તિ સરિદ્વરાઃ
બલાહકશ્ચ ઋષભો ચક્રો મૈનાક એવ ચ ॥

વિનિવિષ્ટાઃ પ્રતિદિશં નિમગ્ના લવણામ્બુધિમ્
ચન્દ્રકાન્તસ્તથા દ્રોણઃ સુમહાંશ્ચ શિલોચ્ચયઃ ॥

ઉદ્ગાયતા ઉદીચ્યાં તુ અવગાઢા મહોદધિમ્
ચક્રો બધિરકશ્ચૈવ તથા નારદપર્વતઃ ॥

પ્રતીચીમાયતાસ્તે વૈ પ્રતિષ્ઠાસ્તે મહોદધિમ્
જીમૂતો દ્રાવણશ્ચૈવ મૈનાકશ્ચન્દ્રપર્વતઃ ॥

આયતાસ્તે મહાશૈલાઃ સમુદ્રં દક્ષિણં પ્રતિ
ચક્રમૈનાકયોર્મધ્યે દિવિ સન્ દક્ષિણાપથે ॥

તત્ર સંવર્તકો નામ સો ઽગ્નિઃ પિબતિ તજ્જલમ્
અગ્નિઃ સમુદ્રવાસસ્તુ ઔર્વો ઽસૌ વડવામુખઃ ॥

ઇત્યેતે પર્વતાવિષ્ટાશ્ ચત્વારો લવણોદધિમ્
છિદ્યમાનેષુ પક્ષેષુ પુરા ઇન્દ્રસ્ય વૈ ભયાત્ ॥

તેષાં તુ દૃશ્યતે ચન્દ્રે શુક્લે કૃષ્ણે સમાપ્લુતિઃ
તે ભારતસ્ય વર્ષસ્ય ભેદા યેન પ્રકીર્તિતાઃ ॥

ઇહોદિતસ્ય દૃશ્યન્તે અન્યે ત્વન્યત્ર ચોદિતાઃ
ઉત્તરોત્તરમેતેષાં વર્ષમ્ ઉદ્રિચ્યતે ગુણૈઃ ॥

આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાભ્યાં ધર્મતઃ કામતો ઽર્થતઃ
સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ તેષુ વર્ષેષુ ભાગશઃ ॥

વસન્તિ નાનાજાતીનિ તેષુ સર્વેષુ તાનિ વૈ
ઇત્યેતદ્ધારયદ્વિશ્વં પૃથ્વી જગદિદં સ્થિતા ॥