Markandeya Purana · Chapter 76

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe raivatamanvantare pañcasaptatitamo 'dhyāyaḥ
ṣaṭsaptatitamo 'dhyāyaḥ- 76
mārkaṇḍeya uvāca
ityetat kathitaṃ tubhyaṃ pañca manvantaraṃ tava /
cākṣuṣasya manoḥ ṣaṣṭhaṃ śrūyatāmidamantaram

anyajanmani jāto 'sau cakṣuṣaḥ parameṣṭhinaḥ /
cākṣuṣatvamatastasya janmanyasminnapi dvija

jātaṃ mātā nijotsaṅge sthitamullāpya taṃ punaḥ /
pariṣvajati hārdena punarullāpayatyatha

jātismaraḥ sa jāto vai māturutsaṅgamāsthitaḥ /
jahāsa taṃ tadā mātā saṃkruddhā vākyamabravīt

bhītāsmi kimidaṃ vatsa ! hāso yadvadane tava /
akālabodhaḥ sañjātaḥ kaccit paśyasi śobhanam

putra uvāca
māmattumicchati puro mārjārī kima na paśyasi /
antardhānagatā ceyaṃ dvitīyā jātahāriṇī

putraprītyā ca bhavatī sahārdā māmavekṣatī /
ullāpyollāpya bahuśaḥ pariṣvajati māṃ yataḥ

udbhūtapulakā snehasambhavāstrāvilekṣaṇā /
tato mamāgato hāsaḥ śṛṇu cāpyatra kāraṇam

svārthe prasaktā mārjārī prasaktaṃ māmavekṣate /
tathāntardhānagā caiva dvitīyā jātahāriṇī

svārthāya snigdhahṛdayā yathaivaite mamopari /
pravṛtte svārthamāsthāya tathaiva pratibhāsi me

kintu madupabhogāya mārjārī jātahāriṇī /
tvantu krameṇopabhogyaṃ mattaḥ phalamabhīpsasi

na māṃ jānāsi ko 'pyeṣa na caivāpakṛtaṃ mayā /
saṅgataṃ nātikālīnaṃ pañcasaptadinātmakam

tathāpi strihyase sāstrā pariṣvajasi cāpyati /
tāteti vatsa ! bhadreti nirvyalīkaṃ bravīṣi mām

mātovāca
na tvāhamupakārārthaṃ vatsa ! prītyā pariṣvaje /
na cedetadbhavatprītyai parityaktāsmyahaṃ tvayā

svārtho mayā parityakto yastvatto me bhaviṣyati /
ityuktvā sā tamutsṛjya niṣkrāntā sūtikāgṛhāt

jaḍāṅgabāhyakaraṇaṃ śuddhāntaḥ karaṇātmakam /
jahāra taṃ parityaktaṃ sā tadā jātahāriṇī

sā hṛtvā taṃ tadā bālaṃ vikrāntasya mahībhṛtaḥ /
prasūtapatnīśayane nyasya tasyādade sutam

tamapyanyagṛhe nītvā gṛhītvā tasya cātmajam /
tṛtīyaṃ bhakṣayāmāsa sā kramājjātahāriṇī

hṛtvā hṛtvā tṛtīyantu bhakṣayatyatinirghṛṇā /
karotyanudinaṃ sā nu parivartantathānyayoḥ

vikrānto 'pi tatastasya sutasyaiva mahīpatiḥ /
kārayāmāsa saṃskārān rājanyasya bhavanti ye

ānandeti ca nāmāsya pitā cakre vidhānataḥ /
mudā paramayā yukto vikrāntaḥ sa narādhipaḥ

kṛtopanayanaṃ tantu gururāha kumārakam /
jananyāḥ prāgupasthānaṃ kriyatāñcābhivādanam

sa gurostadvacaḥ śrutvā vihasyaivamathābravīt /
vandyā me katamā mātā jananī pālanī nu kim

gururuvāca
na tviyaṃ te mahābhāga ! janayitrī ruthātmajā /
vikrāntasyāgramahiṣī haiminī nāma nāmataḥ

ānanda uvāca
iyaṃ janitrī caitrasya viśālagramavāsinaḥ /
viprāgryabodhaputrasya yo 'syāṃ jāto 'nyato vacam

gururuvāca
kutastvaṃ kathayānanda ! caitraḥ ko vā tvayocyate /
saṅkaṭaṃ mahadābhāti kva jāto 'tra bravīṣi kim

ānanda uvāca
jāto 'hamavanīndrasya kṣatriyasya gṛhe dvija /
tatpatnyāṃ giribhadrāyāmādade jātahāriṇī

tayātra mukto haiminyā gṛhītvā ca sutañca sā /
bodhasya dvijamukhyasya gṛhe nītavatī punaḥ

bhakṣayāmāsa ca sutaṃ tasya bodhadvijanmanaḥ /
sa tatra dvijasaṃskāraiḥ saṃskṛto haiminīsutaḥ

vayamatra mahābhāga ! saṃskṛtā guruṇā tvayā /
mayā tava vacaḥ kāryamupaimi katamāṃ guro

gururuvāca
atīva gahanaṃ vatsa ! saṅkaṭaṃ mahadāgatam /
na vedmi kiñcinmohena bhramantīva hi buddhayaḥ

ānanda uvāca
mohasyāvasaraḥ ko 'tra jagatyevaṃ vyavasthite /
kaḥ kasya putro viprarṣe ! ko vā kasya nu bāndhavaḥ

ārabhya janmano nṝṇāṃ sambandhitvamupaiti yaḥ /
anye sambandhino vipra ! mṛtyunā sannivartitāḥ

atrāpi jātasya sataḥ sambandhoyo 'sya bāndhavaiḥ /
so 'pyastaṅgate dehe prayātyeṣo 'khilakramaḥ

ato bravīmi saṃsāre vasataḥ ko na bāndhavaḥ /
ko vāpi satataṃ bandhuḥ kiṃ vo vibhrāmyate matiḥ

pitṛdvayaṃ mayā prāptamasminneva hi janmani /
mātṛdvayañca kiñcitraṃ yadanyad dehasambhave

so 'haṃ tapaḥ kariṣyāmi tvayā yo hyasya bhūpateḥ /
viśālagrāmataḥ putraścaitra ānīyatāmiha

mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa vismito rājā sabhāryaḥ saha bandhubhiḥ /
tasmānnivartya mamatāmanumene vanāya tam

caitramānīya tanayaṃ rājyayogyaṃ cakāra saḥ /
saṃmānya brāhmaṇaṃ yena putrabuddhyā sa pālitaḥ

so 'pyānandastapastepe bāla eva mahāvane /
karmaṇāṃ kṣupaṇārthāya vimukteḥ paripanthinām

tapasyantaṃ tatastañca prāha devaḥ prajāpatiḥ /
kimarthaṃ tapyase vatsa ! tapastīvraṃ vadasva tat

ānanda uvāca
ātmanaḥ śuddhikāmo 'haṃ karomi bhagavaṃstapaḥ /
bandhāya mama karmāṇi yāni tatkṣapaṇonmukhaḥ

brahmovāca
kṣīṇādhikāro bhavati muktiyogyo na karmavān /
sattvādhikāravān muktimavāpsyati tato bhavān

bhavatā manunā bhāvyaṃ ṣaṣṭhena vraja tat kuru /
alante tapasā tasmin kṛte muktimavāpsyasi

mārkaṇḍeya uvāca
ityukto brahmaṇā so 'pi tathetyuktvā mahāmatiḥ /
tatkarmābhimukho yātastapaso virarāma ha

cākṣuṣetyāha taṃ brahmā tapaso vinivartayan /
pūrvanāmnā babhūvātha prakhyātaścākṣuṣo manuḥ

upayeme vidarbhāṃ sa sutāmugrasya bhūbhṛtaḥ /
tasyāñcotpādayāmāsa putrān prakhyātavikramān

tasya manvantareśasya ye 'ntare tridaśā dvija /
ye carṣayastathaivendro ye sutāścāsya tān śṛṇu

āpyā nāma surāstatra teṣāmeko 'ṣṭako gaṇaḥ /
prakhyātakarmaṇāṃ vipra ! yajñe havyabhujāmayam

prakhyātabalavīryāṇāṃ prabhāmaṇḍaladurdṛśām /
dvitīyaśca prasūtākhyo devānāmaṣṭako gaṇaḥ

tathaivāṣṭaka evānyo bhavyākhyo devatāgaṇaḥ /
caturthaśca gaṇastatra yūthagākhyastathāṣṭakaḥ

lekhasaṃjñāstathaivānye tatra manvantare dvija /
pañcame ca gaṇe devāstatsaṃjñā hyamṛtāśinaḥ

śataṃ kratūnāmāhṛtya yasteṣāmadhipo 'bhavat /
manojavastathaivendraḥ saṃkhyāto yajñabhāgabhuk

sumedhā virajāścaiva haviṣmānunnato madhuḥ /
atināmā sahiṣṇuśca saptāsanniti carṣayaḥ

ūru-puru-śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ /
cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan

etatte kathitaṃ ṣaṣṭhaṃ mayā manvantaraṃ dvija /
cākṣuṣasya tathā janma caritañca mahātmanaḥ

sāmprataṃ vartate yo 'yaṃ nāmnā vaivasvato manuḥ /
saptamīye 'ntare tasya devādyāstān śṛṇuṣva me

ya idaṃ kīrtayed dhīmān cākṣuṣasyāntaraṃ bhuvi /
śṛṇute ca labhet putrānārogyasukhasampadam