માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 76

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે રૈવતમન્વન્તરે પઞ્ચસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ
ષટ્સપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ- 76
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યેતત્ કથિતં તુભ્યં પઞ્ચ મન્વન્તરં તવ ।
ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ ષષ્ઠં શ્રૂયતામિદમન્તરમ્

અન્યજન્મનિ જાતો ઽસૌ ચક્ષુષઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
ચાક્ષુષત્વમતસ્તસ્ય જન્મન્યસ્મિન્નપિ દ્વિજ

જાતં માતા નિજોત્સઙ્ગે સ્થિતમુલ્લાપ્ય તં પુનઃ ।
પરિષ્વજતિ હાર્દેન પુનરુલ્લાપયત્યથ

જાતિસ્મરઃ સ જાતો વૈ માતુરુત્સઙ્ગમાસ્થિતઃ ।
જહાસ તં તદા માતા સંક્રુદ્ધા વાક્યમબ્રવીત્

ભીતાસ્મિ કિમિદં વત્સ ! હાસો યદ્વદને તવ ।
અકાલબોધઃ સઞ્જાતઃ કચ્ચિત્ પશ્યસિ શોભનમ્

પુત્ર ઉવાચ
મામત્તુમિચ્છતિ પુરો માર્જારી કિમ ન પશ્યસિ ।
અન્તર્ધાનગતા ચેયં દ્વિતીયા જાતહારિણી

પુત્રપ્રીત્યા ચ ભવતી સહાર્દા મામવેક્ષતી ।
ઉલ્લાપ્યોલ્લાપ્ય બહુશઃ પરિષ્વજતિ માં યતઃ

ઉદ્ભૂતપુલકા સ્નેહસમ્ભવાસ્ત્રાવિલેક્ષણા ।
તતો મમાગતો હાસઃ શૃણુ ચાપ્યત્ર કારણમ્

સ્વાર્થે પ્રસક્તા માર્જારી પ્રસક્તં મામવેક્ષતે ।
તથાન્તર્ધાનગા ચૈવ દ્વિતીયા જાતહારિણી

સ્વાર્થાય સ્નિગ્ધહૃદયા યથૈવૈતે મમોપરિ ।
પ્રવૃત્તે સ્વાર્થમાસ્થાય તથૈવ પ્રતિભાસિ મે

કિન્તુ મદુપભોગાય માર્જારી જાતહારિણી ।
ત્વન્તુ ક્રમેણોપભોગ્યં મત્તઃ ફલમભીપ્સસિ

ન માં જાનાસિ કો ઽપ્યેષ ન ચૈવાપકૃતં મયા ।
સઙ્ગતં નાતિકાલીનં પઞ્ચસપ્તદિનાત્મકમ્

તથાપિ સ્ત્રિહ્યસે સાસ્ત્રા પરિષ્વજસિ ચાપ્યતિ ।
તાતેતિ વત્સ ! ભદ્રેતિ નિર્વ્યલીકં બ્રવીષિ મામ્

માતોવાચ
ન ત્વાહમુપકારાર્થં વત્સ ! પ્રીત્યા પરિષ્વજે ।
ન ચેદેતદ્ભવત્પ્રીત્યૈ પરિત્યક્તાસ્મ્યહં ત્વયા

સ્વાર્થો મયા પરિત્યક્તો યસ્ત્વત્તો મે ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વા સા તમુત્સૃજ્ય નિષ્ક્રાન્તા સૂતિકાગૃહાત્

જડાઙ્ગબાહ્યકરણં શુદ્ધાન્તઃ કરણાત્મકમ્ ।
જહાર તં પરિત્યક્તં સા તદા જાતહારિણી

સા હૃત્વા તં તદા બાલં વિક્રાન્તસ્ય મહીભૃતઃ ।
પ્રસૂતપત્નીશયને ન્યસ્ય તસ્યાદદે સુતમ્

તમપ્યન્યગૃહે નીત્વા ગૃહીત્વા તસ્ય ચાત્મજમ્ ।
તૃતીયં ભક્ષયામાસ સા ક્રમાજ્જાતહારિણી

હૃત્વા હૃત્વા તૃતીયન્તુ ભક્ષયત્યતિનિર્ઘૃણા ।
કરોત્યનુદિનં સા નુ પરિવર્તન્તથાન્યયોઃ

વિક્રાન્તો ઽપિ તતસ્તસ્ય સુતસ્યૈવ મહીપતિઃ ।
કારયામાસ સંસ્કારાન્ રાજન્યસ્ય ભવન્તિ યે

આનન્દેતિ ચ નામાસ્ય પિતા ચક્રે વિધાનતઃ ।
મુદા પરમયા યુક્તો વિક્રાન્તઃ સ નરાધિપઃ

કૃતોપનયનં તન્તુ ગુરુરાહ કુમારકમ્ ।
જનન્યાઃ પ્રાગુપસ્થાનં ક્રિયતાઞ્ચાભિવાદનમ્

સ ગુરોસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા વિહસ્યૈવમથાબ્રવીત્ ।
વન્દ્યા મે કતમા માતા જનની પાલની નુ કિમ્

ગુરુરુવાચ
ન ત્વિયં તે મહાભાગ ! જનયિત્રી રુથાત્મજા ।
વિક્રાન્તસ્યાગ્રમહિષી હૈમિની નામ નામતઃ

આનન્દ ઉવાચ
ઇયં જનિત્રી ચૈત્રસ્ય વિશાલગ્રમવાસિનઃ ।
વિપ્રાગ્ર્યબોધપુત્રસ્ય યો ઽસ્યાં જાતો ઽન્યતો વચમ્

ગુરુરુવાચ
કુતસ્ત્વં કથયાનન્દ ! ચૈત્રઃ કો વા ત્વયોચ્યતે ।
સઙ્કટં મહદાભાતિ ક્વ જાતો ઽત્ર બ્રવીષિ કિમ્

આનન્દ ઉવાચ
જાતો ઽહમવનીન્દ્રસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય ગૃહે દ્વિજ ।
તત્પત્ન્યાં ગિરિભદ્રાયામાદદે જાતહારિણી

તયાત્ર મુક્તો હૈમિન્યા ગૃહીત્વા ચ સુતઞ્ચ સા ।
બોધસ્ય દ્વિજમુખ્યસ્ય ગૃહે નીતવતી પુનઃ

ભક્ષયામાસ ચ સુતં તસ્ય બોધદ્વિજન્મનઃ ।
સ તત્ર દ્વિજસંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતો હૈમિનીસુતઃ

વયમત્ર મહાભાગ ! સંસ્કૃતા ગુરુણા ત્વયા ।
મયા તવ વચઃ કાર્યમુપૈમિ કતમાં ગુરો

ગુરુરુવાચ
અતીવ ગહનં વત્સ ! સઙ્કટં મહદાગતમ્ ।
ન વેદ્મિ કિઞ્ચિન્મોહેન ભ્રમન્તીવ હિ બુદ્ધયઃ

આનન્દ ઉવાચ
મોહસ્યાવસરઃ કો ઽત્ર જગત્યેવં વ્યવસ્થિતે ।
કઃ કસ્ય પુત્રો વિપ્રર્ષે ! કો વા કસ્ય નુ બાન્ધવઃ

આરભ્ય જન્મનો નૄણાં સમ્બન્ધિત્વમુપૈતિ યઃ ।
અન્યે સમ્બન્ધિનો વિપ્ર ! મૃત્યુના સન્નિવર્તિતાઃ

અત્રાપિ જાતસ્ય સતઃ સમ્બન્ધોયો ઽસ્ય બાન્ધવૈઃ ।
સો ઽપ્યસ્તઙ્ગતે દેહે પ્રયાત્યેષો ઽખિલક્રમઃ

અતો બ્રવીમિ સંસારે વસતઃ કો ન બાન્ધવઃ ।
કો વાપિ સતતં બન્ધુઃ કિં વો વિભ્રામ્યતે મતિઃ

પિતૃદ્વયં મયા પ્રાપ્તમસ્મિન્નેવ હિ જન્મનિ ।
માતૃદ્વયઞ્ચ કિઞ્ચિત્રં યદન્યદ્ દેહસમ્ભવે

સો ઽહં તપઃ કરિષ્યામિ ત્વયા યો હ્યસ્ય ભૂપતેઃ ।
વિશાલગ્રામતઃ પુત્રશ્ચૈત્ર આનીયતામિહ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતઃ સ વિસ્મિતો રાજા સભાર્યઃ સહ બન્ધુભિઃ ।
તસ્માન્નિવર્ત્ય મમતામનુમેને વનાય તમ્

ચૈત્રમાનીય તનયં રાજ્યયોગ્યં ચકાર સઃ ।
સંમાન્ય બ્રાહ્મણં યેન પુત્રબુદ્ધ્યા સ પાલિતઃ

સો ઽપ્યાનન્દસ્તપસ્તેપે બાલ એવ મહાવને ।
કર્મણાં ક્ષુપણાર્થાય વિમુક્તેઃ પરિપન્થિનામ્

તપસ્યન્તં તતસ્તઞ્ચ પ્રાહ દેવઃ પ્રજાપતિઃ ।
કિમર્થં તપ્યસે વત્સ ! તપસ્તીવ્રં વદસ્વ તત્

આનન્દ ઉવાચ
આત્મનઃ શુદ્ધિકામો ઽહં કરોમિ ભગવંસ્તપઃ ।
બન્ધાય મમ કર્માણિ યાનિ તત્ક્ષપણોન્મુખઃ

બ્રહ્મોવાચ
ક્ષીણાધિકારો ભવતિ મુક્તિયોગ્યો ન કર્મવાન્ ।
સત્ત્વાધિકારવાન્ મુક્તિમવાપ્સ્યતિ તતો ભવાન્

ભવતા મનુના ભાવ્યં ષષ્ઠેન વ્રજ તત્ કુરુ ।
અલન્તે તપસા તસ્મિન્ કૃતે મુક્તિમવાપ્સ્યસિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યુક્તો બ્રહ્મણા સો ઽપિ તથેત્યુક્ત્વા મહામતિઃ ।
તત્કર્માભિમુખો યાતસ્તપસો વિરરામ હ

ચાક્ષુષેત્યાહ તં બ્રહ્મા તપસો વિનિવર્તયન્ ।
પૂર્વનામ્ના બભૂવાથ પ્રખ્યાતશ્ચાક્ષુષો મનુઃ

ઉપયેમે વિદર્ભાં સ સુતામુગ્રસ્ય ભૂભૃતઃ ।
તસ્યાઞ્ચોત્પાદયામાસ પુત્રાન્ પ્રખ્યાતવિક્રમાન્

તસ્ય મન્વન્તરેશસ્ય યે ઽન્તરે ત્રિદશા દ્વિજ ।
યે ચર્ષયસ્તથૈવેન્દ્રો યે સુતાશ્ચાસ્ય તાન્ શૃણુ

આપ્યા નામ સુરાસ્તત્ર તેષામેકો ઽષ્ટકો ગણઃ ।
પ્રખ્યાતકર્મણાં વિપ્ર ! યજ્ઞે હવ્યભુજામયમ્

પ્રખ્યાતબલવીર્યાણાં પ્રભામણ્ડલદુર્દૃશામ્ ।
દ્વિતીયશ્ચ પ્રસૂતાખ્યો દેવાનામષ્ટકો ગણઃ

તથૈવાષ્ટક એવાન્યો ભવ્યાખ્યો દેવતાગણઃ ।
ચતુર્થશ્ચ ગણસ્તત્ર યૂથગાખ્યસ્તથાષ્ટકઃ

લેખસંજ્ઞાસ્તથૈવાન્યે તત્ર મન્વન્તરે દ્વિજ ।
પઞ્ચમે ચ ગણે દેવાસ્તત્સંજ્ઞા હ્યમૃતાશિનઃ

શતં ક્રતૂનામાહૃત્ય યસ્તેષામધિપો ઽભવત્ ।
મનોજવસ્તથૈવેન્દ્રઃ સંખ્યાતો યજ્ઞભાગભુક્

સુમેધા વિરજાશ્ચૈવ હવિષ્માનુન્નતો મધુઃ ।
અતિનામા સહિષ્ણુશ્ચ સપ્તાસન્નિતિ ચર્ષયઃ

ઊરુ-પુરુ-શતદ્યુમ્નપ્રમુખાઃ સુમહાબલાઃ ।
ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ પુત્રાઃ પૃથિવીપતયો ઽભવન્

એતત્તે કથિતં ષષ્ઠં મયા મન્વન્તરં દ્વિજ ।
ચાક્ષુષસ્ય તથા જન્મ ચરિતઞ્ચ મહાત્મનઃ

સામ્પ્રતં વર્તતે યો ઽયં નામ્ના વૈવસ્વતો મનુઃ ।
સપ્તમીયે ઽન્તરે તસ્ય દેવાદ્યાસ્તાન્ શૃણુષ્વ મે

ય ઇદં કીર્તયેદ્ ધીમાન્ ચાક્ષુષસ્યાન્તરં ભુવિ ।
શૃણુતે ચ લભેત્ પુત્રાનારોગ્યસુખસમ્પદમ્