Markandeya Purana · Chapter 75

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhatāmasamanvantare' catuḥ saptatitamo 'dhyāyaḥ.
pañcasaptatitamo 'dhyāyaḥ- 75
mārkaṇḍeya uvāca
pañcamo 'pi manurbrahman raivato nāma viśrutaḥ /
tasyotpattiṃ vistaraśaḥ śṛṇuṣva kathayāmi te

ṛṣirāsīnmahābhāga ṛtavāgiti viśrutaḥ /
tasyāputrasya putro 'bhūdrevatyante mahātmanaḥ

sa tasya vidhivaccakre jātakarmādikāḥ kriyāḥ /
tathopanayanādīṃśca sa cāśīlo 'bhavanmune

yataḥ prabhṛti jāto 'sau tataḥ prabhṛti so 'pyṛṣiḥ /
dīrgharogaparāmarśamavāpa munipuṅgavaḥ

mātā tasya parāmārti kuṣṭharogādipīḍitā /
jagāma sa pitā cāsya cintayāmāsa duḥ khitaḥ

kimetaditi so 'pyasya putro 'pyatyantadurmatiḥ /
jagrāha bhāryāmanyasya muniputrasya saṃmukhīm

tato viṣaṇṇamanasā ṛtavāgidamuktavān /
aputratā manuṣyāṇāṃ śreyase na kuputratā

kuputro hṛdayāyāsaṃ sarvadā kurute pituḥ /
mātuśca svargasaṃsthāṃśca svapitṝn pātayatyadhaḥ

suhṛdāṃ nopakārāya pitṝṇāñca na tṛptaye /
pitrorduḥ khāya dhig janma tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ

dhanyāste tanayā yeṣāṃ sarvalokābhisaṃmatāḥ /
paropakāriṇaḥ śāntāḥ sādhukarmaṇyanuvratāḥ

anirvṛtaṃ tathā mandaṃ paralokaparāṅmukham /
narakāya na sadgatyai kuputrālambi janmanaḥ

karoti suhṛdāṃ dainyamahitānāṃ tathā mudam /
akāle ca jarāṃ pitroḥ kuputraḥ kurute dhruvam

mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ so 'tyantaduṣṭasya putrasya caritairmuniḥ /
dahyamānamanovṛttirvṛttaṃ gargamapṛcchata

ṛtavāguvāca
suvratena purā vedā gṛhītā vidhivanmayā /
samapya vedān vidhivat kṛto dāraparigrahaḥ

sadāreṇa kriyāḥ kāryāḥ śrautāḥ smārtā vaṣaṭkriyāḥ /
na me nyūnāḥ kṛtāḥ kāścidyāvadadya mahāmune

garbhādhānavidhānena na kāmamanurudhyatā /
putrārthaṃ janitaścāyaṃ punnāmno bibhyatā mune

so 'yaṃ kimātmadoṣeṇa mama doṣaṇa vā mune /
asmadduḥ khavaho jāto dauḥ śīlyād bandhuśokadaḥ

revatyante muniśreṣṭha ! jāto 'yaṃ tanayastava /
tena duḥ khāya te duṣṭe kāle yasmādajāyata

na te 'pacāro naivāsya māturnāyaṃ kulasya te /
tasya dauḥ śīlyahetustu revatyantamupāgatam

ṛtavāguvāca
yasmānmamaikaputrasya revatyantasamudbhavam /
dauḥ śīlyametat sā tasmāt patatāmāśu revatī

mārkaṇḍeya uvāca
tenaivaṃ vyāhṛte śāpe revatyṛkṣaṃ papāta ha /
paśyataḥ sarvalokasya vismayāviṣṭacetasaḥ

revatyṛkṣañca patitaṃ kumudādrau samantataḥ /
bhāvayāmāsa sahasā vanakandaranirjharam

kumudādriśca tatpātāt khyāto raivatako 'bhavat /
atīva ramyaḥ sarvasyāṃ pṛthivyāṃ pṛthivīdharaḥ

tasyarkṣasya tu yā kāntirjātā paṅkajinī saraḥ /
tato jajñe tadā kanyā rūpeṇātīva śobhanā

revatīkāntisambhūtāṃ tāṃ dṛṣṭvā pramuco muniḥ /
tasyā nāma cakāretthaṃ revatī nāma bhāgure

poṣayāmāsa caivaitāṃ svāśramābhyāsasambhavām /
pramucaḥ sa mahābhāgastasminneva mahācale

tāntu yauvaninīṃ dṛṣṭvā kānyakāṃ rūpaśālinīm /
sa muniścintamāmāsa ko 'syā bhartā bhavediti

evaṃ cintayatastasya yayau kālo mahān mune /
na cāsasāda sadṛśaṃ varaṃ tasyā mahāmuniḥ

tatastasyā varaṃ praṣṭumagniṃ sa pramuco muniḥ /
viveśa vahniśālāṃ vai praṣṭāraṃ prāha havyabhuk

mahābalo mahāvīryaḥ priyavāg dharmavatsalaḥ /
durgamo nāma bhavitā bhartā hyasya mahīpatiḥ

mārkaṇḍeya uvāca
anantarañca mṛgayāprasaṅgenāgato mune /
tasyāśramapadaṃ dhīmān durgamaḥ sa narādhipaḥ

priyavratānvayabhavo mahābalaparākramaḥ /
putro vikramaśīlasya kālindījaṭharodbhavaḥ

sa praviśyāśramapadaṃ tāṃ tanvīṃ jagatīpatiḥ /
apaśyamānastamṛṣiṃ priyetyāmantrya pṛṣṭavān

rājovāca
kva gato bhagavānasmādāśramānmunipuṅgavaḥ /
taṃ praṇetumihecchāmi tat tvaṃ prabrūhi śobhane

mārkaṇḍeya uvāca
agnisālāṃ gato viprastacchrutvā tasya bhāṣitam /
priyetyāmantraṇañcaiva niścakrāma tvarānvitaḥ

sa dadarśa mahātmānaṃ rājānaṃ durgamaṃ muniḥ /
narendracihnasahitaṃ praśrayāvanataṃ puraḥ

tasmin dṛṣṭe tataḥ śiṣyamuvāca sa tu gautamam /
gautamānīyatāṃ śīghramargho 'sya jagatīpateḥ

ekastāvadayaṃ bhūpaścirakālādupāgataḥ.
jāmātā ca viśeṣeṇa yogyor'ghasya mato mama

mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa cintayāmāsa rājā jāmātṛkāraṇam /
viveda ca na tanmaunī jagṛher'ghañca taṃ nṛpaḥ

tamāsanagataṃ vipro gṛhītārghaṃ mahāmuniḥ /
svāgataṃ prāha rājendramapi te kuśalaṃ gṛhe

koṣe bale 'tha mitreṣu bhṛtyāmātye nareśvara /
tathātmani mahābāho yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam

patnī ca te kuśalinī yata evānutiṣṭhati /
pṛcchāmyasyāstato nāhaṃ kuśalinyo 'parāstava

rājovāca
tvatprasādādakuśalaṃ na kvacinmama suvrata /
jātakautūhalaścāsmi mama bhāryātra kā mune

ṛṣiruvāca
revatī sumahābhāgā trailokyasyāpi sundarī /
tava bharyā varārohā tāṃ tvaṃ rājanna vetsi kim

rājovāca
subhadrāṃ śāntatanayāṃ kāverītanayāṃ vibho /
surāṣṭrajāṃ sujātāñca kadambāñca varūthajām

vipāṭhāṃ nandinīñcaiva vedmi bhāryāṃ gṛhe dvija /
tiṣṭhanti me na bhagavan revatīṃ vedmi kānviyam

ṛṣiruvāca
priyeti sāmprataṃ yeyaṃ tvayoktā varavarṇinī /
kiṃ vismṛtante bhūpāla ! ślāghyeyaṃ gṛhiṇī tava

rājovāca
satyamuktaṃ mayā kintu bhāvo duṣṭo na me mune /
nātra kopaṃ bhavān kartumarhatyasmāsu yācitaḥ

ṛṣiruvāca
tattvaṃ bravīṣi bhūpāla ! na bhāvastava dūṣitaḥ /
vyājahāra bhavānetadvahninā nṛpa coditaḥ

mayā pṛṣṭo hutavahaḥ ko 'syā bharteti pārthiva /
bhavitā tena cāpyukto bhavānevādya vai varaḥ

tadgṛhyatāṃ mayā dattā tubhyaṃ kanyā narādhipa /
priyetyāmantritā ceyaṃ vicāraṃ kuruṣe katham

mārkaṇḍeya uvāca
tato 'sāvabhavanmaunī tenoktaḥ pṛthivīpatiḥ /
ṛṣistathodyataḥ kartuṃ tasyā vaivāhikaṃ vidhim

tamudyataṃ sā pitaraṃ vivāhāya mahāmune /
uvāca kanyā yatkiñcit praśrayāvanatānanā

yadi me prītimāṃstāta prisādaṃ kartumarhasi /
revatyṛkṣe vivāhaṃ me tatkarotu prasāditaḥ

ṛṣiruvāca
revatyṛkṣaṃ na vai bhadre candrayogi vyavasthitam /
anyāni santi ṛkṣāṇi subhru vaivāhikāni te

kanyovāca
tāta tena vinā kālo viphalaḥ pratibhāti me /
vivāho viphale kāle madvidhāyāḥ kathaṃ bhavet

ṛṣiruvāca
ṛtavāgiti vikhyātastapasvī revatīṃ prati /
cakāra kopaṃ kruddhena tenarkṣaṃ vinipātitam

mayā cāsmai pratijñātā bharyeti madirekṣaṇā /
na cecchasi vivāhaṃ tvaṃ saṅkaṭaṃ naḥ samāgatam

kanyovāca
ṛtavāk sa munistāta kimevaṃ taptavāṃstapaḥ /
na tvayā mama tātena brahmabandhoḥ sutāsmi kim

ṛṣiruvāca
brahmabandhoḥ sutā na tvaṃ bāle naiva tapasvinaḥ /
sutā tvaṃ mama yo devān kartumanyān samutsahe

kanyovāca
tapasvī yadi me tātastatkimṛkṣamidaṃ divi /
samāropya vivāho me tadṛkṣe kriyate na tu

ṛṣiruvāca
evaṃ bhavatu bhadrante bhadre prītimatī bhava /
āropayāmīndumārge revatyṛkṣaṃ kṛte tava

mārkaṇḍeya uvāca
tatastapaḥ prabhāveṇa revatyṛkṣaṃ mahāmuniḥ /
yathāpūrvantathā cakre somayogi dvijottama

vivāhañcaiva duhiturvidhivad mantrayoginam /
niṣpādya prītimān bhūyo jāmātāramathābravīt

audvāhikante bhūpāla kathyatāṃ kiṃ dadāmyaham /
durlabhyamapi dāsyāmi mamāpratihatantapaḥ

rājovāca
manoḥ svayambhuvasyāhamutpannaḥ santatau mune /
manvantarādhipaṃ putraṃ tvatprasādād vṛṇomyaham

ṛṣiruvāca
bhaviṣyatyeṣa te kāmo manustvattanayo mahīm /
sakalāṃ bhokṣyate bhūpa dharmavicca bhaviṣyati

mārkaṇḍeya uvāca
tāmādāya tato bhūpaḥ svameva nagaraṃ yayau /
tasmādajāyata suto revatyā raivato manuḥ

sametaḥ sakalairdharmairmānavairaparājitaḥ /
vijñātākhilaśāstrārtho vedavidyārthaśāstravit

tasya manvantare devān munidevendrapārthivān /
kathyamānān mayā brahman nibodha susamāhitaḥ

sumedhasastatra devāstathā bhūpatayo dvija /
vaikuṇṭhaścāmitābhaśca caturdaśa caturdaśa

teṣāṃ devagaṇānāntu caturṇāmapi ceścaraḥ /
nāmnā vibhurabhūdindraḥ śatayajñopalakṣakaḥ

hiraṇyalomā vedaśrīrūrdhvabāhustathāparaḥ /
vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaśca mahāmuniḥ

vasiṣṭhaśca mahābhāgo vedavedāntapāragaḥ /
ete saptarṣayaścāsan raivatasyāntare manoḥ

balabandhurmahāvīryaḥ suyaṣṭavyastathāparaḥ /
satyakādyāstathaivāsan raivatasya manoḥ sutāḥ

raivatāntāstu manavaḥ kathitā ye mayā tava /
svāyambhuvāśrayā hyete svārociṣamṛte manum

(ya eṣāṃ śṛṇuyānnityaṃ paṭhedākhyānamuttamam /
vimuktaḥ sarvapāpebhyo lokaṃ prāpnotyabhīpsitam