Markandeya Purana · Chapter 57

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe gaṅgāvatāro nāma ṣaṭpañcāśo 'dhyāyaḥ
saptapañcāśo 'dhyāyaḥ- 57
krauṣṭukiruvāca
bhagavan ! kathitantvetajjambūdvīpaṃ samāsataḥ /
yadetadbhavatā proktaṃ karma nānyatra puṇyadam

pāpāya vā mahābhāga ! varjayitvā tu bhāratam /
itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyañcāntañca gamyate

na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate /
tasmādvistaraśo brahman ! mamaitadbhārataṃ vada

ye cāsya bhedā yāvanto yathāvat sthitireva ca /
varṣo 'yaṃ dvijaśārdūla ! ye cāsmin deśaparvatāḥ

mārkaṇḍeya uvāca
bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodha me /
samudrāntaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam

indradvīpaḥ kaśerumāṃstāmravarṇo gabhastimān /
nāgadvīpastathā saumyo gāndharvo vāruṇastathā

ayantu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ /
yojanānāṃ hasastraṃ vai dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt

pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāstathā /
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścāntaḥ sthitā dvija

ijyādhyāyavaṇijyādyaiḥ karmabhiḥ kṛtapāvanāḥ /
teṣāṃ saṃvyavahāraśca ebhiḥ karmabhiriṣyate

svargāpavargaprāptiśca puṇyaṃ pāpañca vai tadā /
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ

vindhyaśca pāriyātraśca saptaivātra kulācalāḥ /
teṣāṃ sahasraśaścānye bhūdharā ye samīpagāḥ

vistārocchrayiṇo ramyā vipulāścātra sānavaḥ /
kolāhalaḥ savaibhrājo mandaro dardurācalaḥ

vātasvano vaidyutaśca mainākaḥ svarasastathā /
tuṅgaprastho nāgagirī rocanaḥ pāṇḍarācalaḥ

puṣpo girirdurjayanto raivator'buda eva ca /
ṛṣyamūkaḥ sagomantaḥ kūṭaśailaḥ kṛtasmaraḥ

śrīparvataścakoraśca śataśo 'nye ca parvatāḥ /
tairvimiśrā janapadā mlecchāścāryāśca bhāgaśaḥ

taiḥ pīyante saritśreṣṭhā yāstāḥ samyaṅnibodha me /
gaṅgā sarasvatī sindhuścandrabhāgā tathāparā

yamunā ca śatadruśca vitasterāvatī kuhuḥ /
gomatī dhūtapāpā ca bāhudā sadṛśadvatī

vipāśā devikā raṅkṣurniścīrā gaṇḍakī tathā /
kauśikī cāpagā vipra ! himavatpādaniḥ sṛtāḥ

vedasmṛtirvedavatī vṛtraghrī sindhureva ca /
veṇvā sānandanī caiva sadānīrā mahī tathā

pārā carmaṇvatī nūpī vidiśā vetravatyapi /
śiprā hyavarṇo ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ

śoṇo mahānadaścaiva narmadā surathādrijā /
mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathāparā

citrotpalā satamasā karamodā piśācikā /
tathānyā pippaliśroṇirvipāśā vañjulā nadī

sumerujā śuktimatī śakulī tridivākramuḥ /
(vindhya) (skandha) pādaprasūtā vai tathānyā vegavāhinī

śiprā payoṣṇī nirvindhyā tāpī saniṣadhāvatī /
veṇyā vaitaraṇī caiva sinīvālī kumudvatī

karatoyā mahāgaurī durgā cāntaḥ śirā tathā /
(ṛkṣa) (vindhya) pādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ

godāvarī bhīmarathā kṛṣṇā veṇyā tathāparā /
tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāveryathāpagā

(sahya) (vindhya) pādaviniṣkrāntā ityetāḥ sariduttamāḥ /
kṛtamālā tāmraparṇo puṣpajā sūtpalāvatī

malayādrisamudbhūtā nadyaḥ śītajalāstvimāḥ /
pitṛsomarṣikulyā ca ikṣukā tridivā ca yā

lāṅgūlinī vaṃśakarā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ /
ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandavāhinī

kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ /
sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ

viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ /
anyāḥ sahasraśaścoktāḥ kṣudranadyo dvijottama // MarkP_57. 31 //
prāvṛṭkālavahāḥ santi sadākālavahāśca yāḥ /
matsyāśvakūṭāḥ kulyāśca kuntalāḥ kāśikośalāḥ

atharvāścārkaliṅgāśca malakāśca vṛkaiḥ saha /
madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśo 'mī prakīrtitāḥ

sahyasya cottare yā tu yatra godāvarī nadī /
pṛthivyāmapi kṛtastrāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ

govardhanaṃ puraṃ ramyaṃ bhārgavasya mahātmanaḥ /
vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ

aparāntāśca śūdrāśca pallavāścarmakhaṇḍikāḥ /
gāndhārā gabalāścaiva sindhusauvīramadrakāḥ

śatadrujāḥ kaliṅgāśca pāradā hālamūṣikāḥ /
māṭharā bahubhadrāśca kaikeyā daśamālikāḥ

kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca /
kāmbojā daradāścaiva varvarā harṣavardhanāḥ

cīnāścaiva tukhārāśca bahulā bāhyatonarāḥ /
ātreyāśca bharadvājāḥ puṣkalāśca kaśerukāḥ

lampākāḥ śūlakārāśca cūlikā jāguḍaiḥ saha /
auṣadhāścānimadrāśca kirātānāñca jātayaḥ

tāmasā haṃsamārgāśca kāśmīrāstuṅganāstathā /
śūlikāḥ kuhakāścaiva ūrṇā darvāstathaiva ca

ete deśā hyudīcyāstu prācyāndeśānnibodha me /
adhrārakā mudakarā antargiryā bahirgirāḥ

yathā pravaṅgā raṅgeyā mānadā mānavartikāḥ /
brāhmottarāḥ pravijayā bhārgavā jñeyamallakāḥ

prāgjyotiṣāśca madrāśca videhāstāmraliptakāḥ /
mallā magadhagomantāḥ prācyā janapadāḥ smṛtāḥ

athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ /
puṇḍrāśca kevalāścaiva golāṅgūlāstathaiva ca

śailūṣā mūṣikāścaiva kusumā nāmavāsakāḥ /
mahārāṣṭrā māhiṣakā kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ

ābhīrāḥ saha vaiśikyā āḍhakyāḥ śabarāśca ye /
pulindā vindhyamauleyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha

paurikā maulikāścaiva aśmakā bhogavardhanāḥ /
naiṣikāḥ kuntalā andhā udibhadā vanadārakāḥ

dākṣiṇātyāstvamī deśā aparāntān nibodha me /
sūrpārakāḥ kālibalā durgāścānīkaṭaiḥ saha

pulindāśca sumīnāśca rūpapāḥ svāpadaiḥ saha /
tathā kuruminaścaiva sarve caiva kaṭhākṣarāḥ

nāsikyāvāśca ye cānye ye caivottaranarmadāḥ /
bhīrukacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi

kāśmīrāśca surāṣṭrāśca avantyāścārbudaiḥ saha /
ityete hyaparāntāśca śṛṇu vindhyanivāsinaḥ

sarajāśca karūṣāśca keralāścotkalaiḥ saha /
uttamarṇā daśārṇāśca bhojyāḥ kiṣkindhakaiḥ saha

tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā /
tumburāstumbulāścaiva paṭavo naiṣadheḥ saha

annajāstuṣṭikārāśca vīrahotrā hyavantayaḥ /
ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ

ato deśān pravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye /
nīhārā haṃsamārgāśca kuravo gurgaṇāḥ khasāḥ

kuntaprāvaraṇāścaiva ūrṇā dārvāḥ sakṛtrakāḥ /
trigartā gālavāścaiva kirātāstāmasaiḥ saha

kṛtatretādikaścātra caturyugakṛto vidhiḥ /
etattu bhārataṃ varṣaṃ catuḥ saṃsthānasaṃsthitam

dakṣiṇāparato hyasya pūrveṇa ca mahodadhiḥ /
himavānuttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ

tadetad bhārataṃ varṣaṃ sarvabījaṃ dvijottama /
brahmatvamamareśatvaṃ devatvaṃ marutastathā

mṛgapaśvapsaroyonistadvat sarve sarīsṛpāḥ /
sthāvarāṇāñca sarveṣāmito brahman ! śubhāśubhaiḥ

prayāti karmabhūrbrahman ! nānyā lokeṣu vidyate /
devānāmapi viprarṣe ! sadā eṣa manorathaḥ

api mānuṣyamāpsyāmo devatvāt pracyutāḥ kṣitau /
manuṣyaḥ kurute tattu yanna śakyaṃ surāsuraiḥ

tatkarmanigaḍagrastaiḥ svakarmakhyāpanotsukaḥ /
na kiñcit kriyate karma sukhaleśopabṛṃhitaiḥ