માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 57

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે ગઙ્ગાવતારો નામ ષટ્પઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
સપ્તપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ- 57
ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ
ભગવન્ ! કથિતન્ત્વેતજ્જમ્બૂદ્વીપં સમાસતઃ ।
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં કર્મ નાન્યત્ર પુણ્યદમ્

પાપાય વા મહાભાગ ! વર્જયિત્વા તુ ભારતમ્ ।
ઇતઃ સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ મધ્યઞ્ચાન્તઞ્ચ ગમ્યતે

ન ખલ્વન્યત્ર મર્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મ વિધીયતે ।
તસ્માદ્વિસ્તરશો બ્રહ્મન્ ! મમૈતદ્ભારતં વદ

યે ચાસ્ય ભેદા યાવન્તો યથાવત્ સ્થિતિરેવ ચ ।
વર્ષો ઽયં દ્વિજશાર્દૂલ ! યે ચાસ્મિન્ દેશપર્વતાઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવ ભેદાન્નિબોધ મે ।
સમુદ્રાન્તરિતા જ્ઞેયાસ્તે ત્વગમ્યાઃ પરસ્પરમ્

ઇન્દ્રદ્વીપઃ કશેરુમાંસ્તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્ ।
નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વો વારુણસ્તથા

અયન્તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ ।
યોજનાનાં હસસ્ત્રં વૈ દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરાત્

પૂર્વે કિરાતા યસ્યાન્તે પશ્ચિમે યવનાસ્તથા ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચાન્તઃ સ્થિતા દ્વિજ

ઇજ્યાધ્યાયવણિજ્યાદ્યૈઃ કર્મભિઃ કૃતપાવનાઃ ।
તેષાં સંવ્યવહારશ્ચ એભિઃ કર્મભિરિષ્યતે

સ્વર્ગાપવર્ગપ્રાપ્તિશ્ચ પુણ્યં પાપઞ્ચ વૈ તદા ।
મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ

વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તૈવાત્ર કુલાચલાઃ ।
તેષાં સહસ્રશશ્ચાન્યે ભૂધરા યે સમીપગાઃ

વિસ્તારોચ્છ્રયિણો રમ્યા વિપુલાશ્ચાત્ર સાનવઃ ।
કોલાહલઃ સવૈભ્રાજો મન્દરો દર્દુરાચલઃ

વાતસ્વનો વૈદ્યુતશ્ચ મૈનાકઃ સ્વરસસ્તથા ।
તુઙ્ગપ્રસ્થો નાગગિરી રોચનઃ પાણ્ડરાચલઃ

પુષ્પો ગિરિર્દુર્જયન્તો રૈવતોર્ઽબુદ એવ ચ ।
ઋષ્યમૂકઃ સગોમન્તઃ કૂટશૈલઃ કૃતસ્મરઃ

શ્રીપર્વતશ્ચકોરશ્ચ શતશો ઽન્યે ચ પર્વતાઃ ।
તૈર્વિમિશ્રા જનપદા મ્લેચ્છાશ્ચાર્યાશ્ચ ભાગશઃ

તૈઃ પીયન્તે સરિત્શ્રેષ્ઠા યાસ્તાઃ સમ્યઙ્નિબોધ મે ।
ગઙ્ગા સરસ્વતી સિન્ધુશ્ચન્દ્રભાગા તથાપરા

યમુના ચ શતદ્રુશ્ચ વિતસ્તેરાવતી કુહુઃ ।
ગોમતી ધૂતપાપા ચ બાહુદા સદૃશદ્વતી

વિપાશા દેવિકા રઙ્ક્ષુર્નિશ્ચીરા ગણ્ડકી તથા ।
કૌશિકી ચાપગા વિપ્ર ! હિમવત્પાદનિઃ સૃતાઃ

વેદસ્મૃતિર્વેદવતી વૃત્રઘ્રી સિન્ધુરેવ ચ ।
વેણ્વા સાનન્દની ચૈવ સદાનીરા મહી તથા

પારા ચર્મણ્વતી નૂપી વિદિશા વેત્રવત્યપિ ।
શિપ્રા હ્યવર્ણો ચ તથા પારિયાત્રાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ

શોણો મહાનદશ્ચૈવ નર્મદા સુરથાદ્રિજા ।
મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા તથાપરા

ચિત્રોત્પલા સતમસા કરમોદા પિશાચિકા ।
તથાન્યા પિપ્પલિશ્રોણિર્વિપાશા વઞ્જુલા નદી

સુમેરુજા શુક્તિમતી શકુલી ત્રિદિવાક્રમુઃ ।
(વિન્ધ્ય) (સ્કન્ધ) પાદપ્રસૂતા વૈ તથાન્યા વેગવાહિની

શિપ્રા પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા તાપી સનિષધાવતી ।
વેણ્યા વૈતરણી ચૈવ સિનીવાલી કુમુદ્વતી

કરતોયા મહાગૌરી દુર્ગા ચાન્તઃ શિરા તથા ।
(ઋક્ષ) (વિન્ધ્ય) પાદપ્રસૂતાસ્તા નદ્યઃ પુણ્યજલાઃ શુભાઃ

ગોદાવરી ભીમરથા કૃષ્ણા વેણ્યા તથાપરા ।
તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા વાહ્યા કાવેર્યથાપગા

(સહ્ય) (વિન્ધ્ય) પાદવિનિષ્ક્રાન્તા ઇત્યેતાઃ સરિદુત્તમાઃ ।
કૃતમાલા તામ્રપર્ણો પુષ્પજા સૂત્પલાવતી

મલયાદ્રિસમુદ્ભૂતા નદ્યઃ શીતજલાસ્ત્વિમાઃ ।
પિતૃસોમર્ષિકુલ્યા ચ ઇક્ષુકા ત્રિદિવા ચ યા

લાઙ્ગૂલિની વંશકરા મહેન્દ્રપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઋષિકુલ્યા કુમારી ચ મન્દગા મન્દવાહિની

કૃપા પલાશિની ચૈવ શુક્તિમત્પ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ ।
સર્વાઃ પુણ્યાઃ સરસ્વત્યઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સમુદ્રગાઃ

વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વાઃ સર્વપાપહરાઃ સ્મૃતાઃ ।
અન્યાઃ સહસ્રશશ્ચોક્તાઃ ક્ષુદ્રનદ્યો દ્વિજોત્તમ ॥ મર્ક્પ્_57. 31 ॥
પ્રાવૃટ્કાલવહાઃ સન્તિ સદાકાલવહાશ્ચ યાઃ ।
મત્સ્યાશ્વકૂટાઃ કુલ્યાશ્ચ કુન્તલાઃ કાશિકોશલાઃ

અથર્વાશ્ચાર્કલિઙ્ગાશ્ચ મલકાશ્ચ વૃકૈઃ સહ ।
મધ્યદેશ્યા જનપદાઃ પ્રાયશો ઽમી પ્રકીર્તિતાઃ

સહ્યસ્ય ચોત્તરે યા તુ યત્ર ગોદાવરી નદી ।
પૃથિવ્યામપિ કૃતસ્ત્રાયાં સ પ્રદેશો મનોરમઃ

ગોવર્ધનં પુરં રમ્યં ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ ।
વાહ્લીકા વાટધાનાશ્ચ આભીરાઃ કાલતોયકાઃ

અપરાન્તાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ પલ્લવાશ્ચર્મખણ્ડિકાઃ ।
ગાન્ધારા ગબલાશ્ચૈવ સિન્ધુસૌવીરમદ્રકાઃ

શતદ્રુજાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ પારદા હાલમૂષિકાઃ ।
માઠરા બહુભદ્રાશ્ચ કૈકેયા દશમાલિકાઃ

ક્ષત્રિયોપનિવેશાશ્ચ વૈશ્યશૂદ્રકુલાનિ ચ ।
કામ્બોજા દરદાશ્ચૈવ વર્વરા હર્ષવર્ધનાઃ

ચીનાશ્ચૈવ તુખારાશ્ચ બહુલા બાહ્યતોનરાઃ ।
આત્રેયાશ્ચ ભરદ્વાજાઃ પુષ્કલાશ્ચ કશેરુકાઃ

લમ્પાકાઃ શૂલકારાશ્ચ ચૂલિકા જાગુડૈઃ સહ ।
ઔષધાશ્ચાનિમદ્રાશ્ચ કિરાતાનાઞ્ચ જાતયઃ

તામસા હંસમાર્ગાશ્ચ કાશ્મીરાસ્તુઙ્ગનાસ્તથા ।
શૂલિકાઃ કુહકાશ્ચૈવ ઊર્ણા દર્વાસ્તથૈવ ચ

એતે દેશા હ્યુદીચ્યાસ્તુ પ્રાચ્યાન્દેશાન્નિબોધ મે ।
અધ્રારકા મુદકરા અન્તર્ગિર્યા બહિર્ગિરાઃ

યથા પ્રવઙ્ગા રઙ્ગેયા માનદા માનવર્તિકાઃ ।
બ્રાહ્મોત્તરાઃ પ્રવિજયા ભાર્ગવા જ્ઞેયમલ્લકાઃ

પ્રાગ્જ્યોતિષાશ્ચ મદ્રાશ્ચ વિદેહાસ્તામ્રલિપ્તકાઃ ।
મલ્લા મગધગોમન્તાઃ પ્રાચ્યા જનપદાઃ સ્મૃતાઃ

અથાપરે જનપદા દક્ષિણાપથવાસિનઃ ।
પુણ્ડ્રાશ્ચ કેવલાશ્ચૈવ ગોલાઙ્ગૂલાસ્તથૈવ ચ

શૈલૂષા મૂષિકાશ્ચૈવ કુસુમા નામવાસકાઃ ।
મહારાષ્ટ્રા માહિષકા કલિઙ્ગાશ્ચૈવ સર્વશઃ

આભીરાઃ સહ વૈશિક્યા આઢક્યાઃ શબરાશ્ચ યે ।
પુલિન્દા વિન્ધ્યમૌલેયા વૈદર્ભા દણ્ડકૈઃ સહ

પૌરિકા મૌલિકાશ્ચૈવ અશ્મકા ભોગવર્ધનાઃ ।
નૈષિકાઃ કુન્તલા અન્ધા ઉદિભદા વનદારકાઃ

દાક્ષિણાત્યાસ્ત્વમી દેશા અપરાન્તાન્ નિબોધ મે ।
સૂર્પારકાઃ કાલિબલા દુર્ગાશ્ચાનીકટૈઃ સહ

પુલિન્દાશ્ચ સુમીનાશ્ચ રૂપપાઃ સ્વાપદૈઃ સહ ।
તથા કુરુમિનશ્ચૈવ સર્વે ચૈવ કઠાક્ષરાઃ

નાસિક્યાવાશ્ચ યે ચાન્યે યે ચૈવોત્તરનર્મદાઃ ।
ભીરુકચ્છાઃ સમાહેયાઃ સહ સારસ્વતૈરપિ

કાશ્મીરાશ્ચ સુરાષ્ટ્રાશ્ચ અવન્ત્યાશ્ચાર્બુદૈઃ સહ ।
ઇત્યેતે હ્યપરાન્તાશ્ચ શૃણુ વિન્ધ્યનિવાસિનઃ

સરજાશ્ચ કરૂષાશ્ચ કેરલાશ્ચોત્કલૈઃ સહ ।
ઉત્તમર્ણા દશાર્ણાશ્ચ ભોજ્યાઃ કિષ્કિન્ધકૈઃ સહ

તોશલાઃ કોશલાશ્ચૈવ ત્રૈપુરા વૈદિશાસ્તથા ।
તુમ્બુરાસ્તુમ્બુલાશ્ચૈવ પટવો નૈષધેઃ સહ

અન્નજાસ્તુષ્ટિકારાશ્ચ વીરહોત્રા હ્યવન્તયઃ ।
એતે જનપદાઃ સર્વે વિન્ધ્યપૃષ્ઠનિવાસિનઃ

અતો દેશાન્ પ્રવક્ષ્યામિ પર્વતાશ્રયિણશ્ચ યે ।
નીહારા હંસમાર્ગાશ્ચ કુરવો ગુર્ગણાઃ ખસાઃ

કુન્તપ્રાવરણાશ્ચૈવ ઊર્ણા દાર્વાઃ સકૃત્રકાઃ ।
ત્રિગર્તા ગાલવાશ્ચૈવ કિરાતાસ્તામસૈઃ સહ

કૃતત્રેતાદિકશ્ચાત્ર ચતુર્યુગકૃતો વિધિઃ ।
એતત્તુ ભારતં વર્ષં ચતુઃ સંસ્થાનસંસ્થિતમ્

દક્ષિણાપરતો હ્યસ્ય પૂર્વેણ ચ મહોદધિઃ ।
હિમવાનુત્તરેણાસ્ય કાર્મુકસ્ય યથા ગુણઃ

તદેતદ્ ભારતં વર્ષં સર્વબીજં દ્વિજોત્તમ ।
બ્રહ્મત્વમમરેશત્વં દેવત્વં મરુતસ્તથા

મૃગપશ્વપ્સરોયોનિસ્તદ્વત્ સર્વે સરીસૃપાઃ ।
સ્થાવરાણાઞ્ચ સર્વેષામિતો બ્રહ્મન્ ! શુભાશુભૈઃ

પ્રયાતિ કર્મભૂર્બ્રહ્મન્ ! નાન્યા લોકેષુ વિદ્યતે ।
દેવાનામપિ વિપ્રર્ષે ! સદા એષ મનોરથઃ

અપિ માનુષ્યમાપ્સ્યામો દેવત્વાત્ પ્રચ્યુતાઃ ક્ષિતૌ ।
મનુષ્યઃ કુરુતે તત્તુ યન્ન શક્યં સુરાસુરૈઃ

તત્કર્મનિગડગ્રસ્તૈઃ સ્વકર્મખ્યાપનોત્સુકઃ ।
ન કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે કર્મ સુખલેશોપબૃંહિતૈઃ