Markandeya Purana · Chapter 58

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhanadyādivarṇana' nāma saptapañcāśo 'dhyāyaḥ
aṣṭapañcāśo 'dhyāyaḥ- 58
krauṣṭukiruvāca
bhagavan ! kathitaṃ samyak bhavatā bhārataṃ mama /
saritaḥ parvatā deśā ye ca tatra vasanti vai

kintu kūrmastvayā pūrvaṃ bhārate bhagavān hariḥ /
kathitastasya saṃsthānaṃ śrotumicchāmyaśeṣataḥ

kathaṃ sa saṃsthito devaḥ kūrmarūpī janārdanaḥ /
śubhāśubhaṃ manuṣyāṇāṃ vyajyate ca tataḥ katham /
yathāmukhaṃ yathāpādantasya tad brūhyaśeṣataḥ

mārkaṇḍeya uvāca
prāṅmukho bhagavān ! devaḥ kūrmarūpī vyavasthitaḥ /
ākramya bhārataṃ varṣaṃ navabhedamidaṃ dvija

navadhā saṃsthitānyasya nakṣatrāṇi samantataḥ /
viṣayāśca dvijaśreṣṭha ! ye samyak tānnibodha me

vedamantrā vimāṇḍavyāḥ śālvanīpāstathā śakāḥ /
ujjihānāstathā vatsa ! ghoṣasaṃkhyāstathā khasāḥ

madhye sārasvatā matsyāḥ śūrasenāḥ samāthurāḥ /
dharmāraṇyā jyotiṣikā gauragrīvā guḍāśmakāḥ

kālakoṭisapāṣaṇḍāḥ pāriyātranivāsinaḥ /
kāpiṅgalāḥ kururbāhyastathaivoḍumbarā janāḥ

vaidehakāḥ sapāñcālāḥ saṃketāḥ kaṅkamārutāḥ /
gajāhvayāśca kūrmasya jalamadhyanivāsinaḥ

kṛttikā rohiṇī saumyā eteṣāṃ madhyavāsinām /
nakṣatratritayaṃ vipra ! śubhāśubhavipākadam

vṛṣadhvajo 'ñjanaścaiva jambvākhyo mānavācalaḥ /
śūrpakarṇo vyāghramukhaḥ kharmakaḥ karvaṭāśanaḥ

tathā candreśvarāścaiva khaśāśca magadhāstathā /
girayo maithilāḥ śubhrāstathā vadanadanturāḥ

prāgjyotiṣāḥ salauhityāḥ sāmudrāḥ puruṣādakāḥ /
purṇotkaṭo bhadragaurastathodayagirirdvija !

kaśāyā mekhalāmuṣṭāstāmraliptaikapādapāḥ /
vardhamānā kośalāśca mukhe kūrmasya saṃśthitāḥ

raudraḥ punarvasuḥ puṣyo nakṣatratritayaṃ mukhe /
pāde tu dakṣiṇe deśāḥ krauṣṭuke vadataḥ śṛṇu

kaliṅgavaṅgajaṭharāḥ kośalā mūṣikāstathā /
cedayaścordhvakarṇāśca matsyādyā vindhyavāsinaḥ

vidarbhā nārikelāśca dharmadvīpāstathailikāḥ /
vyāghragrīvā mahāgrīvāstraipurāḥ śmaśrudhāriṇaḥ

kaiṣkindhyā haimakūṭāśca niṣadhāḥ kaṭakasthalāḥ /
daśārṇāhārikā nagnā niṣādāḥ kākulālakāḥ

tathaiva parṇaśabarāḥ pāde vai pūrvadakṣiṇe /
āśleṣarkṣaṃ tathā paitryaṃ phālguṇyaḥ prathadamāstathā

nakṣatratritayaṃ pādamāśritaṃ pūrvadakṣiṇam /
laṅkā kālājināścaiva śailikā nikaṭāstathā

mahendramalayādrau ca durdure ca vasanti ye /
karkoṭakavane ye ca bhṛgukacchāḥ sakoṅkaṇā

sarvāścaiva tathābhīrā veṇyāstīranivāsinaḥ /
avantayo dāsapurāstathaivākaṇino janāḥ

mahārāṣṭrāḥ sakarṇāṭā gonardāścitrakūṭakāḥ /
colāḥ kolagirāścaiva krauñcadvīpajaṭādharāḥ

kāverī ṛṣyamūkasthā nāsikyāścaiva ye janāḥ /
śaṅkhaśuktyādivaidūryaśailaprāntacarāśca ye

tathā vāricarāḥ kolāḥ carmapaṭṭanivāsinaḥ /
gaṇabāhyāḥ parāḥ kṛṣṇā dvīpavāsanivāsinaḥ

sūryādrau kumudādrau ca te vasanti tathā janāḥ /
aukhāvanāḥ sapiśikāstathā ye karmanāyakāḥ

takṣiṇāḥ kauruṣā ye ca ṛṣikāstāpasāśramāḥ /
ṛṣabhāḥ sihalāścaiva tathā kāñcīnivāsinaḥ

tilaṅgā kuñjāradarīkacchavāsāśca ye janāḥ /
tāmraparṇo tathā kukṣiriti kūrmasya dakṣiṇaḥ

phālgunyaścottarā hastā citrā carkṣatrayaṃ dvija /
kūrmasya dakṣiṇe kukṣau bāhyapādastathāparam

kāmbojāḥ pahlavāścaiva tathaiva vahavāmukhāḥ /
tathā ca sindusauvīrāḥ sānartā vanitāmukhāḥ

drāvaṇāḥ mārgikāḥ śūdrā karṇaprādheyavarvarāḥ /
kirātāḥ pāradāḥ pāṇḍyāstathā pāraśavāḥ kalāḥ

dhūrtakā haimagirikāḥ sindhukālakavairatāḥ /
saurāṣṭrā daradāścaiva drāviḍāśca mahārṇavāḥ

ete janapadāḥ pāde sthitā vai dakṣiṇe 'pare /
svātyo viśākhā maitrañca nakṣatratrayameva ca

maṇimeghaḥ kṣurādriśca khañjano 'stagiristathā /
aparāntikā haihayāśca śāntikā vipraśastakāḥ

kauṅkaṇāḥ pañcanadakā vāmanā hyavarāstathā /
tārakṣurā hyaṅgatakāḥ karkarāḥ śālmaveśmakāḥ

gurusvirāḥ phalguṇakā veṇumatyāñca ye janāḥ /
tathā phalgulukā ghorā guruhāśca kalāstathā

ekekṣaṇā vājikeśā dīrghagrīvāḥ sacūlikāḥ /
aśvakeśāstathā pucche janāḥ kūrmasya saṃsthitāḥ

aindraṃ mūlantathāṣāga nakṣatratrayameva ca /
māṇḍavyāścaṇḍakhārāśca aśvakālanatāstathā

kunyatālaḍahāścaiva strībāhyā bālikrāstathā /
nṛsiṃhā veṇumatyāñca balāvasthāstathāpare

dharmabaddhāstathālūkā urukarmasthitā janāḥ /
vāmapāde janāḥ pārśve sthitāḥ kūrmasya bhāgure

āṣāḍhāśravaṇe caiva dhaniṣṭhā yatra saṃsthitā /
kailāso himavāṃścaiva dhanuṣmān vasumāṃstathā

krauñcāḥ kuruvakāścaiva kṣudravīṇāśca ye janāḥ /
rasālayā sakaikeyā bhogaprasthāḥ sayāmunāḥ

antardvopāstrigartāśca agnījyāḥ sārdanā janāḥ /
tathaivāśvamukhāḥ prāptāściviḍāḥ keśadhāriṇaḥ

dāserakā vāṭadhānāḥ śavadhānāstathaiva ca /
puṣkalādhamakairātāstathā takṣaśilāśrayāḥ

ambālā mālavā madrā veṇukāḥ savadantikāḥ /
piṅgalā mānakalahā hūṇāḥ kohalakāstathā

māṇḍavyā bhūtiyuvakāḥ śātakā hematārakāḥ /
yaśomatyāḥ sagāndhārāḥ kharasāgararāśayaḥ

yaudheyā dāsameyāśca rājanyāḥ śyāmakāstathā /
kṣemadhūrtāśca kūrmasya vāmakukṣimupāśritāḥ

vāruṇañcātra nakṣatraṃ tatra prauṣṭhapadādvayam /
yena kinnararājyañca puśupālaṃ sakīcakam

kāśmīrakaṃ tathā rāṣṭramabhisārajanastathā /
davadāstvaṅganāścaiva kulaṭā vanarāṣṭrakāḥ

sairiṣṭhā brahmapurakāstathaiva vanavāhyakāḥ /
kirātakauśikā nandā janāḥ pahṇavalolanāḥ

dārvādā marakāścaiva kuraṭāścānnadārakāḥ /
ekapādā khaśā ghoṣāḥ svargabhaumānavadyakāḥ

tathā sayavanā hiṅgāścīraprāvaraṇāśca ye /
trinetrāḥ pauravāścaiva gandharvāśca dvijāttama

pūrvottarantu kūrmasya padāmete samāśritāḥ /
revatyaścāśvidaivatyaṃ yāmyañcarkṣamiti trayam

tatra pāde samākhyātaṃ pākāya munisattama /
deśeṣveteṣu caitāni nakṣatrāṇyapi vai dvija

etatpīḍā amī deśāḥ pīḍyante ye kramoditāḥ /
yānti cābhyudayaṃ vipra ! grahaiḥ samyagavasthitaiḥ

yasyarkṣasya patiryo vai grahastadbhāvito bhayam /
taddeśasya muniśreṣṭha ! tadutkarṣe śubhāgamaḥ

pratyekaṃ deśasāmānyaṃ nakṣatragrahasambhavam /
bhayaṃ lokasya bhavati śobhanaṃ vā dvijottama

svarkṣairaśobhanairjantoḥ sāmānyamiti bhītidam /
grahairbhavati pīḍotthamalpāyāsamaśobhanam

tathaiva śobhanaḥ pāko duḥ sthitaiśca tathā grahaiḥ /
alpopakārāya nṛṇāṃ deśajñaiścātmano budhaiḥ

dravye goṣṭhe 'tha bhṛtyeṣu suhṛtsu tanayeṣu vā /
bhāryāyāñca grahe dusthe bhayaṃ puṇyavatāṃ nṛṇām

ātmanyathālpapuṇyānāṃ sarvatraivātipāpinām /
naikatrāpi hyapāpānāṃ bhayamasti kadācana

digdeśajanasāmānyaṃ nṛpasāmānyamātmajam /
nakṣatragrahasāmānyaṃ naro bhuṅkte śubhāśubham

parasparābhirakṣā ca grahādausthyena jāyate /
etebhya eva viprendra ! śubhahānistathāśubhaiḥ

yadetat kūrmasaṃsthānaṃ nakṣatreṣu mayoditam /
etat tu deśasāmānyamaśubhaṃ śubhameva ca

tasmādvijñāya deśarkṣaṃ grahapīḍāntathātmanaḥ /
kurvota śāntiṃ medhāvī lokavādāṃśca sattama

ākāśāddevatānāñca daityādīnāñca daurhṛdāḥ /
pṛthvyāṃ patanti te loke lokavādā iti śrutāḥ

tāṃ tathaiva budhaḥ kuryāt lokavādānna hāpayet /
teṣāntatkaraṇānnṝṇāṃ yukto duṣṭāgamakṣayaḥ

śubhodayaṃ prahāniñca pāpānāṃ dvijasattama /
prajñāhāniṃ prakuryuste dravyādīnāñca kurvate

tasmācchāntiparaḥ prājño lokavādaratastathā /
lokavādāṃśca śāntīśca grahapīḍāsu kārayet

adrohānupavāsāṃśca śastaṃ caityādivandanam /
japaṃ homaṃ tathā dānaṃ strānaṃ krodhādivarjanam

adrohaḥ sarvabhūteṣu maitrīṃ kuryācca paṇḍitaḥ /
varjayedasatīṃ vācamativādāṃstathaiva ca

grahapūjāñca kurvota sarvapīḍāsu mānavaḥ /
evaṃ śāmyantyaśeṣāṇi ghorāṇi dvijasattama

prayatānāṃ manuṣyāṇāṃ graharkṣotthānyaśeṣataḥ /
eṣa kūrmo mayā khyāto bhārate bhagavān vibhuḥ

nārāyaṇo hyacintyātmā yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam /
tatra devāḥ sthitāḥ sarve pratinakṣatrasaṃśrayāḥ

tathā madhye hutavahaḥ pṛthvī somaśca vai dvija /
meṣādayastrayo madhye mukhe dvau mithunādikau

prāgdakṣiṇe tathā pāde karkasiṃhau vyavasthitau /
siṃhakanyātulāścaiva kukṣau rāśaitrayaṃ sthitam

tulātha vṛścikāścobhau pāde dakṣiṇapaścime /
pṛṣṭhe ca vṛścikenaiva saha dhanvī vyavasthitaḥ

vāyavye cāsya vai pāde dhanurgrāhādikaṃ trayam /
kumbhamīnau tathaivāsya uttarāṃ kukṣimāśritau

mīnameṣau dvijaśreṣṭha ! pāde pūrvottare sthitau /
kūrme deśāstatharkṣāṇi deśeṣveteṣu vai dvija

rāśayaśca tatharkṣeṣu graharāśiṣvavasthitāḥ /
tasmād graharkṣapīḍāsu deśapīḍāṃ vinirdiśet

tatra strātvā prakurvota dānahomādikaṃ vidhim /
sa eṣa vaiṣṇavaḥ pādo brahmā madhye grahasya yaḥ /
nārāyaṇākhyo 'cintyātmā kāraṇaṃ jagataḥ prabhuḥ