Markandeya Purana · Chapter 20

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe dattātreyīye ūnaviṃśo 'dhyāyaḥ
viṃśo 'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
prāgbabhūva mahāvīryaḥ śatrujinnāma pārthivaḥ /
tutoṣa yasya yajñeṣu somāvāptyā purandaraḥ

tasyātmajo mahāvīryo babhūvārividāraṇaḥ /
buddhi-vikrama-lāvaṇyairguruśakrāśvibhiḥ samaḥ

sa samānavayo-buddhi-sattva-vikrama-ceṣṭitaiḥ /
nṛpaputro nṛpasutairnityamāste samāvṛtaḥ

kadācicchāstrasambhāra-vivekakṛtaniścayaḥ /
kadācit kāvyasaṃlāpa-gīta-nāṭakasambhavaiḥ

tathaivākṣavinodaiśca śastrāstravinayeṣu ca /
yogyāni yuddhanāgāśva-syandanābhyāsatatparaḥ

reme narendraputro 'sau narendratanayaiḥ saha /
yathaiva hi divā tadvadrātravapi mudā yutaḥ

teṣāṃ tu krīḍatāṃ tatra dvija-bhūpa-viśāṃ sutāḥ /
samānavayasaḥ prītyā rantumāyāntyanekaśaḥ

kasyacittvatha kālasya nāgalokānmahītalam /
kumārāvāgatau nāgau putrāvaśvatarasya tu

brahmarūpapraticchannau taruṇau priyadarśanau /
tau tairnṛpasutaiḥ sārdhaṃ tathaivānyairdvijanmabhiḥ

vinodairvividhaistatra tasthatuḥ prītisaṃyutau /
sarva ca te nṛpasutāste ca brahmaviśāṃ sutāḥ

nāgarājātmajau tau ca strānasaṃvāhanādikam /
vastragandhānusayuktāṃ cakrurbhāgabhujikriyām

ahanyahanyanuprāpte tau ca nāgakumārakau /
ājagmaturmudā yuktau prītyā sūnormahīpateḥ

sa ca tābhyāṃ nṛpasutaḥ paraṃ nirvāṇamāptavān /
vinodairvividhairhāsya-saṃlāpādibhireva ca

vinā tābhyāṃ na bubhuje na sastrau na papau madhu /
na rarāma na jagrāha śāstrāṇyātmaguṇardhaye

rasātale ca tau rātriṃ vinā tena mahātmanā /
niśvāsaparamau nītvā jagmatustaṃ dine dine

martyaloke parā prītirbhavatoḥ kena putrakau /
saheti papraccha pitā tāvubhau nāgadārakau

dṛṣṭayoratra pātāle bahūni divasāni me /
divā rajanyāmevobhau paśyāmi priyadarśanau

jaḍa uvāca
iti pitrā svayaṃ pṛṣṭau praṇipatya kṛtāñjalī /
pratyūcaturmahābhāgāvuragādhipateḥ sutau

putrāvūcatuḥ
putraḥ śatrujitastāta nāmnā khyāta ṛtadhvajaḥ /
rūpavānārjavopetaḥ śūro mānī priyaṃvadaḥ

anāpṛṣṭakatho vāggmī vidvān maitro guṇākaraḥ /
mānyamānayitā dhīmān hrīmān vinayabhūṣaṇaḥ

tasyopacārasamprīti-sambogāpahṛtaṃ manaḥ /
nāgaloke bhuvarloke na ratiṃ vindate pitaḥ

tadviyogena nastāta ! na pātālañca śītalam /
paritāpāya tatsaṅgādāhlādāya ravirdivā

pitovāca
putraḥ puṇyavato dhanyaḥ sa yasyaivaṃ bhavidvidhaiḥ /
parokṣasyāpi guṇibhaiḥ kriyate guṇakīrtanam

santi śāstravido 'śīlāḥ santi mūrkhāḥ suśīlinaḥ /
śāstraśīle samaṃ manye putrau dhanyatarantu tam

tasya mitraguṇān mitrāṇyamitrāśca parākramam /
kathayanti sadā satsu putravāṃstena vai pitā

tasyopakāriṇaḥ kaccid bhavadbhyāmabhivāñchitam /
kiñcinniṣpāditaṃ vatsau paritoṣāya cetasaḥ

sa dhanyo jīvitaṃ tasya tasya janma sujanmanaḥ /
yasyārthino na vimukhā mitrārtho na ca durbalaḥ

madgṛhe yad suvarṇādi ratnaṃ vāhanamāsanam /
yaccānyat prītaye tasya taddeyamaviśaṅkayā

dhik tasya jīvitaṃ puṃso mitrāṇāmupakāriṇām /
pratirūpamakurvan yo jīvāmītyavagacchati

upakāraṃ suhṛdvarge yo 'pakārañca śatruṣu /
nṛmegho varṣati prājñāstasyecchanti sadonnatim

putrāvūcatuḥ
kiṃ tasya kṛtakṛtyasya kartuṃ śakyeta kenacit /
yasya sarvārthino gehe sarvakāmaiḥ sadārccitāḥ

yāni ratnāni tadgehe pātāle tāni naḥ kutaḥ /
vāhanāsanayānāni bhūṣaṇānyambarāṇi ca

vijñānaṃ tatra yaccāsti tadanyatra na vidyate /
prājñānāmapyasau tāta sarvasandehahṛttamaḥ

ekaṃ tasyāsti kartavyamasādhyaṃ tacca nau matam /
hiraṇyagarbha-govinda-śarvādīnīśvarādṛte

pitovāca
pathāpi śrotumicchāmi tasya yad kāryamuttamam /
asādhyamathavā sādhyaṃ kiṃ vāsādhyaṃ vipaścitām

devatvamamareśatvaṃ tatpūjyatvañca mānavāḥ /
prayānti vāñchitaṃ vānyad dṛḍhaṃ ye vyavasāyinaḥ

nāvijñātaṃ na cāgamyaṃ nāprāpyaṃ divi ceha vā /
udyatānāṃ manuṣyāṇāṃ yatacittendriyātmanām

yojanānāṃ sahasrāṇi vrajan yāti pitīlikaḥ /
agacchan vainateyo 'pi pādamekaṃ na gacchati

kva bhūtalaṃ kva ca dhrauvyaṃ sthānaṃ yat prāptavān dhruvaḥ /
uttānapādanṛpateḥ putraḥ san bhūmigocaraḥ

tat kathyatāṃ mahābhāga kāryavān yena putrakau /
sa bhūpālasutaḥ sādhuryenānṛṇyaṃ bhaveta vām

putrāvūcatuḥ
tenākhyātamidaṃ tāta pūrvavṛtaṃ mahātmanā /
kaumārake yathā tasya vṛtaṃ sadvṛttaśālinaḥ

tantu śatrujitaṃ tāta pūrvaṃ kaścididvajottamaḥ /
gālavo 'bhyāgamaddhīmān gṛhītvā turagottamam

pratyuvāca ca rājānaṃ samupetyāśramaṃ mama /
ko 'pi daityādhamo rājan vidhvaṃsayati pāpakṛt

tattadrūpaṃ samāsthāya siṃhebha-vanacāriṇām /
anyeṣāñcālpakāyānāmaharniśamakāraṇāt

samādhidhyānayuktasya maunavrataratasya ca /
tathā karoti vighrāni yathā calati me manaḥ

dagdhaṃ kopāgninā sadyaḥ samarthastvaṃ vayaṃ na tu /
duḥ khārjitasya tapaso vyayamicchāmi pārthiva

ekadā tu mayā rājannatinirviṇṇacetasā /
tat kleśitena niśvāso nirīkṣyāsuramujjhitaḥ

tato 'mbaratalāt sadyaḥ patito 'yaṃ turaṅgamaḥ /
vāk cāśarīriṇī prāha naranātha śṛṇuṣva tām

aśrāntaḥ sakalaṃ bhūmervalayaṃ turagottamaḥ /
samarthaḥ krāntumarkeṇa tavāyaṃ pratipāditaḥ

pātālāmbaratoyeṣu na cāsya vihatā gatiḥ /
samastadikṣu vrajato na bhaṅgaḥ parvateṣvapi

yato bhūvalayaṃ sarvamaśrānto 'yaṃ cariṣyati /
ataḥ kuvalayo nāmnā khyātiṃ loke prayāsyati

kliśyatyaharniśaṃ pāpo yaśca tvāṃ dānavādhamaḥ /
tamapyenaṃ samāruhya dvijaśreṣṭha haniṣyati

śatrujinnāma bhūpālastasya putra ṛtadhvajaḥ /
prāpyaitadaśvaratnañca khyātimetena yāsyati

so 'haṃ tvāṃ samanuprāptastapaso vighrakāriṇam /
taṃ nivāraya bhūpāla bhāgabhāṅnṛpatiryataḥ

tadetaśvaratnaṃ te mayā bhūpa niveditam /
putramājñāpaya tathā yathā dharmo na lupyate

sa tasya vacanādrājā taṃ vai putramṛtadhvajam /
tamaśvaratnamāropya kṛtakautukamaṅgalam

apreṣayata dharmātmā gālavena samaṃ tadā /
svamāśramapadaṃ so 'pi tamādāya yayau muniḥ