Markandeya Purana · Chapter 21

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitā-putrasaṃvādeṭhakuvalayāśvīyo' nāma viṃśo 'dhyāyaḥ
ekaviṃśo 'dhyāyaḥ
pitovāca
gālavena samaṃ gatvā nṛpaputreṇa tena yat /
kṛtaṃ tat kathyatāṃ putrau vicitrā yuvayoḥ kathā

putrāvūcatuḥ
sa gālavāśrame ramye tiṣṭhan bhūpālanandanaḥ /
sarvavighropaśamanaṃ cakāra brahmavādinām

vīraṃ kuvalayāśvaṃ taṃ vasantaṃ gālavāśrame /
madāvalepopahato nājānāddānavādhamaḥ

tatastaṃ gālavaṃ vipraṃ sandhyopāsanatatparam /
śaukaraṃ rūpamāsthāya pradharṣayitumāgatam

muniśiṣyairathotkruṣṭe śīghramāruhya taṃ hayam /
anvadhāvadvarāhaṃ taṃ nṛpaputraḥ śarāsanī

ājaghāna ca bāṇena candrārdhākāravarcasā /
ākṛṣya balavaccāpaṃ cārucitropaśobhitam

nārācābhihataḥ śīghramātmatrāṇaparo mṛgaḥ /
giripādapasambādhāṃ so 'nvakrāmanmahāṭavīm

tamanvadhāvadvegena turago 'sau manojavaḥ /
codito rājaputreṇa piturādeśakāriṇā

atikramyātha vegena yojanāni sahasraśaḥ /
dharaṇyāṃ vivṛte garte nipapāta laghukramaḥ

tasyānantaramevāśu so 'pyaśvī nṛpateḥ sutaḥ /
nipapāta mahāgarte timiraughasamāvṛte

tato nādṛśyata mṛgaḥ sa tasmin rājasūnunā /
prakāśañca sa pātālamapaśyat tatra nāpi nam

tato 'paśyat sa sauvarṇa-prāsādaśatasaṃkulam /
purandarapuraprakhyaṃ puraṃ prākāraśobhitam

tat praviśya sa nāpaśyat tatra kañcinnaraṃ pure /
bhramatā ca tato dṛṣṭā tatra yoṣit tvarānvitā

sā pṛṣṭā tena tanvaṅgī prasthitā kena kasya vā /
novāca kiñcit prāsādamāruroha ca bhāminī

so 'pyaśvamekato baddhvā tāmevānusasāra vai /
vismayotphullanayano niḥ śaṅko nṛpateḥ sutaḥ

tato 'paśyat suvistīrṇe paryaṅke sarvakāñcane /
niṣaṇṇāṃ kanyakāmekāṃ kāmayuktāṃ ratīmiva

vispaṣṭendumukhīṃ subhrūṃ pīnaśroṇipayodharām /
bimbādharoṣṭhīṃ nanvaṅgīṃ nīlotpalavilocanām

raktatuṅganakhīṃ śyāmāṃ mṛdvīṃ tāmrakarāṅghrikām /
karabhoruṃ sudaśanāṃ nīlasūkṣmasthirālakām

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīmanaṅgāṅgalatāmiva /
so 'manyat pārthivasutastāṃ rasātaladevatām

sā ca dṛṣṭvaiva taṃ bālā nīlakuñcitamūrdhajam /
pīnoruskandhabāhuṃ tamamaṃsta madanaṃ śubhā

uttasthau ca mahābhāgā cittakṣobhamavāpya sā /
lajjāvismayadainyānāṃ sadyastanvī vaśaṃ gatā

ko 'yaṃ devo nu yakṣo vā gandharvo vorago 'pi vā /
vidyādharo vā samprāptaḥ kṛtapuṇyaratirnaraḥ

evaṃ vicintya vahudhā niśvasya ca mahītale /
upaviśya tato bheje sā mūrcchāṃ madirakṣaṇā

so 'pi kāmaśarāghātamavāpya nṛpateḥ sutaḥ /
tāṃ samāśvāsayāmāsa na bhetavyamiti bruvan

sā ca strī yā tadā dṛṣṭā pūrvaṃ tena mahātmanā /
tālavṛntamupādāya paryavījayadākulā

samāśvāsya tadā pṛṣṭā tena saṃmohakāraṇam /
kiñcillajjānvitā bālā tasyāḥ sakhyurnyavedayat

sā cāsmai kathayāmāsa nṛpaputrāya vistarāt /
mohasya kāraṇaṃ sarvaṃ taddarśanasamudbhavam /
yathā tayā samākhyātaṃ tadvṛttāntañca bhāminī

stryuvāca
viśvāvasuriti khyāto divi gandharvarāṭ prabho /
tasyeyamātmajā subhrūrnāmnarā khyātā madālasā

vajraketoḥ sutaścogro dānavo 'rividāraṇaḥ /
pātālaketurvikhyātaḥ pātālāntarasaṃśrayaḥ

teneyamudyānagatā kṛtvā māyāṃ tamomayīm /
apahṛtya mayāṃ hīnā bālā nītā durātmanā

āgāminyāṃ trayodaśyāmudvakṣyati kilāsuraḥ /
sa tu nārhati cārvaṅgīṃ śūdro vedaśrutīmiva

atīte ca dine bālāmātmavyāpadanodyatām /
surabhiḥ prāha nāyaṃ tvaṃ prāpsyate dānavādhamaḥ

martyalokamanuprāptaṃ ya enaṃ chetsyate śaraiḥ /
sate bhartā mahābhāge acireṇa bhaviṣyati

ahaṃ cāsyāḥ sakhī nāmnarā kuṇḍaleti manasvinī /
sutā vindhyavataḥ patnī vīrapuṣkaramālinaḥ

hate bhartari śumbhena tīrthāt tīrthamanuvratā /
carāmi divyayā gatyā paralokārthamudyatā

pātālaketurduṣṭātmā vārāhaṃ vapurāsthitaḥ /
kenāpi viddho bāṇena munīnāṃ trāṇakāraṇāt

tañcāhaṃ tattvato 'nviṣya tvaritā samupāgatā /
satyameva sa kenāpi tāḍito dānavādhamaḥ

iyañca mūrcchāmagamat kāraṇaṃ yat śṛṇuṣva tat /
tvayi prītimatī bālā darśanādeva mānada

devaputropame cāru-vākyādiguṇaśālini /
bharyā cānyasya vihitā yena viddhaḥ sa dānavaḥ

etasmāt kāraṇānmohaṃ mahāntamiyamāgatā /
yāvajjīvaṃ ca tanvaṅgī duḥ khamevopabhokṣyate

tvayyasyā hṛdayaṃ rāgi bhartā cānyo bhaviṣyati /
yāvajjīvamato duḥ khaṃ surabhyā nānyathā vacaḥ

ahaṃ tvasyāḥ prabhī prītyā duḥ khitātra samāgatā /
yato viśeṣo naivāsti svasakhī-nijadehayoḥ

yadyeṣābhimataṃ vīraṃ patimāpnoti śobhanā /
tatastapastvahaṃ kuryāṃ nirvyalīkena cetasā

tvantu ko vā kimarthaṃ vā samprāpto 'tra mahāmate /
devo daityo nu gandharvaḥ pannagaḥ kinnaro 'pi vā

na hyatra mānuṣagatirna cedṛṅmānuṣaṃ vapuḥ /
tattvamākhyāhi kathitaṃ yathaivāvitathaṃ mayā

kuvalayāśva uvāca
yanmāṃ pṛcchasi dharmajñe kastvaṃ kiṃ vā samāgataḥ /
tacchṛṇuṣvāmalaprajñe kathayāmyāditastava

rājñaḥ śatrujitaḥ putraḥ pitrā sampreṣitaḥ śubhe /
munirakṣaṇamuddiśya gālavāśramamāgataḥ

kurvato mama rakṣāñca munīnāṃ dharmacāriṇām /
vighnārthamāgataḥ koṣa'pi śaukaraṃ rūpamāsthitaḥ

mayā sa viddho bāṇena candrārdhākāravarccasā /
apakrānto 'tivegena tamasmyanugato hayī

papāta sahasā garte sakrīḍo 'śvaśca māmakaḥ /
so 'hamaśvaṃ samārūḍhastamasyekaḥ paribhraman

prakāśamāsāditavān dṛṣṭā ca bhavatī mayā /
pṛṣṭayā ca na me kiñcidbhavatyā dattamuttaram

tvāñcaivānupraviṣṭo 'hamimaṃ prāsādamuttamam /
ityetat kathitaṃ satyaṃ na devo 'haṃ na dānavaḥ

na pannago na gandharvaḥ kinnaro vā śucismite /
samastā pūjyapakṣo vai devādyā mama kuṇḍale /
manuṣyo 'smi viśaṅkā te na kartavyātra karhicit

putrāvūcatuḥ
tataḥ prahṛṣṭā sā kanyā sakhīvadanamuttamam /
lajjājaḍaṃ vīkṣamāṇā kiñcinnovāca bhāminī

sā sakhī punarapyenāṃ prahṛṣṭā pratyuvāca ha /
yathāvat kathitaṃ tena surabhyā vacanānuge

kuṇḍalovāca
vīra satyamasandigdhaṃ bhavatābhihitaṃ vacaḥ /
nānyatra hṛdayantvasyā dṛṣṭvā sthairyaṃ prayāsyati

candramevādhikā kāntiḥ samupaiti raviṃ prabhā /
bhūtirdhanyaṃ dhṛtirdhoraṃ kṣāntirabhyeti cottamam

tvayaiva viddho 'sandigdhaṃ sa pāpo dānavādhamaḥ /
surabhiḥ sā gavāṃ mātā kathaṃ mithyā vadiṣyati

taddhanyeyaṃ sabhāgyā ca tvatsambandhaṃ sametya vai /
kuruṣva vīra yat kāryaṃ vidhinaiva samāhitam

putrāvūcatuḥ
paravānahamityāha rājaputraḥ satāṃ pituḥ /
sā ca taṃ cintayāmāsa tumburuṃ tatkule gurum

sa cāpi tatkṣaṇāt prāptaḥ pragṛhītasamitkuśaḥ /
madālasāyāḥ samprītyā kuṇḍalāgauraveṇa ca

prajvālya pāvakaṃ hutvā mantravit kṛtamaṅgalām /
vaivāhikavidhiṃ kanyāṃ pratipādya yathāgatam

jagāma tapase dhīmān svāśramapadaṃ tadā /
sā cāha tāṃ sakhīṃ bālāṃ kṛtārthāsmi varānane

saṃyuktāmamunā dṛṣṭvā tvāmahaṃ rūpaśālinīm /
tamastapsye 'hamatulaṃ nirvyalīkena cetasā

tīrthāmbudhūtapāpā ca bhavitrī nedṛśī yathā /
tañcāha rājaputraṃ sā praśrayāvanatā tadā /
gantukāmā nijasakhī-snehaviklavabhāṣiṇī

kuṇḍalovāca
puṃbhirapyamitaprajña nopadeśo bhavadvidhe /
dātavyaḥ kimuta strībhirato nopadiśāmi te

kintvasyāstanumadhyāyāḥ snehākṛṣṭena cetasā /
tvayā viśrambhitā cāsmi smārayāmyarisūdana

bhartavyā rakṣitavyā ca bhāryā hi patinā sadā /
dharmārthakāmasaṃsiddhyai bhāryā bhartṛsahāyinī

yadā bhāryā ca bhartā ca parasparavaśānugau /
tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇāmapi saṅgatam

kathaṃ bhāryāmṛte dharmamarthaṃ vā puruṣaḥ prabho /
prāpnoti kāmamathavā tasyāṃ tritayamāhitam

tathaiva bhartāramṛte bhāryā dharmādisādhane /
na samarthā trivargo 'yaṃ dāmpatyaṃ samupāśritaḥ

devātā-pitṛ-bhṛtyānāmatithīnāñca pūjanam /
na puṃbhiḥ śakyate kartumṛte bhāryāṃ nṛpātmaja

prāpto 'pi cārtho manujairānīto 'pī nijaṃ gṛham /
kṣayameti vinā bhāryāṃ kubhāryāsaṃśraye 'pi vā

kāmastu tasya naivāsti pratyakṣeṇopalakṣyate /
dampatyoḥ sahadharmeṇa trayīdharmamavāpnuyāt

pitṝn putraistathaivānna-sādhanairatithīn naraḥ /
pūjābhiramarāṃstadvat sādhvīṃ bhāryāṃ naro 'vati

striyāścāpi vinā bhartrā dharmakāmārthasantatiḥ /
naiva tasmāt trivargo 'yaṃ dāmpatyamadhigacchati

etanmayoktaṃ yuvayorgacchāmi ca yathepsitam /
vardha tvamanayā sārdhaṃ dhana-putra-sukhāyuṣā

putrāvūcatuḥ
ityuktvā sā pariṣvajya svasakhīṃ taṃ namasya ca /
jagāma divyayā gatyā yathābhipretamātmanaḥ

so 'pi śatrujitaḥ putrastāmāropya turaṅgamam /
nirgantukāmaḥ pātālādvijñāto danusambhavaiḥ

tatastaiḥ sahasotkruṣṭaṃ hriyate hriyate 'ti vai /
kanyāratnaṃ yadānītaṃ divaḥ pātālaketunā

tataḥ parigha-nistriṃśa-gadā-śūla-śarāyudham /
dānavānāṃ balaṃ prāptaṃ saha pātālaketunā

tiṣṭha tiṣṭheti jalpantaste tadā dānavottamāḥ /
śaravarṣaistathā śūlairvavarṣurnṛpanandanam

sa ca śatrujitaḥ putrastadastrāṇyativīryavān /
ciccheda śarajālena prahasanniva līlayā

kṣaṇena pātālatalamasikhaktyṛṣṭiśāyakaiḥ /
chinnaiḥ sañchannamabhavadṛtadhvajaśarotkaraiḥ

tato 'straṃ tvāṣṭramādāya cikṣepa prati dānavān /
tena te dānavāḥ sarve saha pātālaketunā

jvālāmālātitīvreṇa sphuṭadasthicayāḥ kṛtāḥ /
nirdagdhāḥ kāpilaṃ tejaḥ samāsādyeva sāgarāḥ

tataḥ sa rājaputro 'śvī nihatyāsurasattamān /
strīratnena samaṃ tena samāgacchat pituḥ puram

praṇipatya ca tat sarvaṃ sa tu pitre nyavedayat /
pātālagamanañcaiva kuṇḍalāyāśca darśanam

tadvanmadālasāprāptiṃ dānavaiścāpi saṅgaram /
vadhañca teṣāmastreṇa punarāgamanaṃ tathā

iti śrutvā pitā tasya caritaṃ cārucetasaḥ /
prītimānabhavaccedaṃ pariṣvajyāha cātmajam

satpātreṇa tvayā putra tārito 'haṃ mahātmanā /
bhayebhyo munayastrātā yena saddharmacāriṇaḥ

matpūrvaiḥ khyātimānītaṃ mayā vistāritaṃ punaḥ /
parākramavatā vīra tvayā tadvahulīkṛtam

yadupāttaṃ yaśaḥ pitrā dhanaṃ vīryamathāpi vā /
tanna hāpayate yastu sa naro madhyamaḥ smṛtaḥ

tadvīryādadhikaṃ yastu punaranyat svaśaktitaḥ /
niṣpādayati taṃ prājñāḥ pravadanti narottamam

yaḥ pitā samupāttāni dhanavīryayaśāṃsi vai /
nyūnatāṃ nayati prājñāstamāhuḥ puruṣādhamam

tanmayā brāhmaṇatrāṇaṃ kṛtamāsīdyathā tvayā /
pātālagamanaṃ yacca yaccāsuravināśanam

etadapyadhikaṃ vatsa tena tvaṃ puruṣottamaḥ /
taddhanyo 'smya bāla tvamahameva guṇādhikam

tvāṃ putramīdṛśaṃ prāpya ślāghyaḥ puṇyavatāmapi /
na sa putrakṛtāṃ prītiṃ manye prāpnoti mānavaḥ

putreṇa nātiśayito yaḥ prajñādānavikramaiḥ /
dhigjanma tasya yaḥ pitrā loke vijñāyate naraḥ

yaḥ putrāt khyātimabhyeti tasya janma sujanmanaḥ /
ātmanā jñāyate dhanyo madhyaḥ pitṛpitāmahaiḥ

mātṛpakṣeṇa mātrā ca khyātimeti narādhamaḥ /
tat putra dhanavīryaistvaṃ vivardhasva sukhena ca

ghandharvatanayā ceyaṃ mā tvayā vai viyujyatām /
iti pitrā bahuvidhaṃ priyamuktaḥ punaḥ punaḥ

pariṣvajya svamāvāsaṃ sabhāryaḥ sa visarjitaḥ /
sa tayā bhāryāyā sārdhaṃ reme tatra pituḥ pure

anyeṣu ca tathodyāna-vana-parvatasānuṣu /
śvaśrū-śvasurayoḥ pādau praṇipatya ca sā śubhā /
prātaḥ prātastatastena saha reme sumadhyamā