માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 20

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે દત્તાત્રેયીયે ઊનવિંશો ઽધ્યાયઃ
વિંશો ઽધ્યાયઃ
જડ ઉવાચ
પ્રાગ્બભૂવ મહાવીર્યઃ શત્રુજિન્નામ પાર્થિવઃ ।
તુતોષ યસ્ય યજ્ઞેષુ સોમાવાપ્ત્યા પુરન્દરઃ

તસ્યાત્મજો મહાવીર્યો બભૂવારિવિદારણઃ ।
બુદ્ધિ-વિક્રમ-લાવણ્યૈર્ગુરુશક્રાશ્વિભિઃ સમઃ

સ સમાનવયો-બુદ્ધિ-સત્ત્વ-વિક્રમ-ચેષ્ટિતૈઃ ।
નૃપપુત્રો નૃપસુતૈર્નિત્યમાસ્તે સમાવૃતઃ

કદાચિચ્છાસ્ત્રસમ્ભાર-વિવેકકૃતનિશ્ચયઃ ।
કદાચિત્ કાવ્યસંલાપ-ગીત-નાટકસમ્ભવૈઃ

તથૈવાક્ષવિનોદૈશ્ચ શસ્ત્રાસ્ત્રવિનયેષુ ચ ।
યોગ્યાનિ યુદ્ધનાગાશ્વ-સ્યન્દનાભ્યાસતત્પરઃ

રેમે નરેન્દ્રપુત્રો ઽસૌ નરેન્દ્રતનયૈઃ સહ ।
યથૈવ હિ દિવા તદ્વદ્રાત્રવપિ મુદા યુતઃ

તેષાં તુ ક્રીડતાં તત્ર દ્વિજ-ભૂપ-વિશાં સુતાઃ ।
સમાનવયસઃ પ્રીત્યા રન્તુમાયાન્ત્યનેકશઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય નાગલોકાન્મહીતલમ્ ।
કુમારાવાગતૌ નાગૌ પુત્રાવશ્વતરસ્ય તુ

બ્રહ્મરૂપપ્રતિચ્છન્નૌ તરુણૌ પ્રિયદર્શનૌ ।
તૌ તૈર્નૃપસુતૈઃ સાર્ધં તથૈવાન્યૈર્દ્વિજન્મભિઃ

વિનોદૈર્વિવિધૈસ્તત્ર તસ્થતુઃ પ્રીતિસંયુતૌ ।
સર્વ ચ તે નૃપસુતાસ્તે ચ બ્રહ્મવિશાં સુતાઃ

નાગરાજાત્મજૌ તૌ ચ સ્ત્રાનસંવાહનાદિકમ્ ।
વસ્ત્રગન્ધાનુસયુક્તાં ચક્રુર્ભાગભુજિક્રિયામ્

અહન્યહન્યનુપ્રાપ્તે તૌ ચ નાગકુમારકૌ ।
આજગ્મતુર્મુદા યુક્તૌ પ્રીત્યા સૂનોર્મહીપતેઃ

સ ચ તાભ્યાં નૃપસુતઃ પરં નિર્વાણમાપ્તવાન્ ।
વિનોદૈર્વિવિધૈર્હાસ્ય-સંલાપાદિભિરેવ ચ

વિના તાભ્યાં ન બુભુજે ન સસ્ત્રૌ ન પપૌ મધુ ।
ન રરામ ન જગ્રાહ શાસ્ત્રાણ્યાત્મગુણર્ધયે

રસાતલે ચ તૌ રાત્રિં વિના તેન મહાત્મના ।
નિશ્વાસપરમૌ નીત્વા જગ્મતુસ્તં દિને દિને

મર્ત્યલોકે પરા પ્રીતિર્ભવતોઃ કેન પુત્રકૌ ।
સહેતિ પપ્રચ્છ પિતા તાવુભૌ નાગદારકૌ

દૃષ્ટયોરત્ર પાતાલે બહૂનિ દિવસાનિ મે ।
દિવા રજન્યામેવોભૌ પશ્યામિ પ્રિયદર્શનૌ

જડ ઉવાચ
ઇતિ પિત્રા સ્વયં પૃષ્ટૌ પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલી ।
પ્રત્યૂચતુર્મહાભાગાવુરગાધિપતેઃ સુતૌ

પુત્રાવૂચતુઃ
પુત્રઃ શત્રુજિતસ્તાત નામ્ના ખ્યાત ઋતધ્વજઃ ।
રૂપવાનાર્જવોપેતઃ શૂરો માની પ્રિયંવદઃ

અનાપૃષ્ટકથો વાગ્ગ્મી વિદ્વાન્ મૈત્રો ગુણાકરઃ ।
માન્યમાનયિતા ધીમાન્ હ્રીમાન્ વિનયભૂષણઃ

તસ્યોપચારસમ્પ્રીતિ-સમ્બોગાપહૃતં મનઃ ।
નાગલોકે ભુવર્લોકે ન રતિં વિન્દતે પિતઃ

તદ્વિયોગેન નસ્તાત ! ન પાતાલઞ્ચ શીતલમ્ ।
પરિતાપાય તત્સઙ્ગાદાહ્લાદાય રવિર્દિવા

પિતોવાચ
પુત્રઃ પુણ્યવતો ધન્યઃ સ યસ્યૈવં ભવિદ્વિધૈઃ ।
પરોક્ષસ્યાપિ ગુણિભૈઃ ક્રિયતે ગુણકીર્તનમ્

સન્તિ શાસ્ત્રવિદો ઽશીલાઃ સન્તિ મૂર્ખાઃ સુશીલિનઃ ।
શાસ્ત્રશીલે સમં મન્યે પુત્રૌ ધન્યતરન્તુ તમ્

તસ્ય મિત્રગુણાન્ મિત્રાણ્યમિત્રાશ્ચ પરાક્રમમ્ ।
કથયન્તિ સદા સત્સુ પુત્રવાંસ્તેન વૈ પિતા

તસ્યોપકારિણઃ કચ્ચિદ્ ભવદ્ભ્યામભિવાઞ્છિતમ્ ।
કિઞ્ચિન્નિષ્પાદિતં વત્સૌ પરિતોષાય ચેતસઃ

સ ધન્યો જીવિતં તસ્ય તસ્ય જન્મ સુજન્મનઃ ।
યસ્યાર્થિનો ન વિમુખા મિત્રાર્થો ન ચ દુર્બલઃ

મદ્ગૃહે યદ્ સુવર્ણાદિ રત્નં વાહનમાસનમ્ ।
યચ્ચાન્યત્ પ્રીતયે તસ્ય તદ્દેયમવિશઙ્કયા

ધિક્ તસ્ય જીવિતં પુંસો મિત્રાણામુપકારિણામ્ ।
પ્રતિરૂપમકુર્વન્ યો જીવામીત્યવગચ્છતિ

ઉપકારં સુહૃદ્વર્ગે યો ઽપકારઞ્ચ શત્રુષુ ।
નૃમેઘો વર્ષતિ પ્રાજ્ઞાસ્તસ્યેચ્છન્તિ સદોન્નતિમ્

પુત્રાવૂચતુઃ
કિં તસ્ય કૃતકૃત્યસ્ય કર્તું શક્યેત કેનચિત્ ।
યસ્ય સર્વાર્થિનો ગેહે સર્વકામૈઃ સદાર્ચ્ચિતાઃ

યાનિ રત્નાનિ તદ્ગેહે પાતાલે તાનિ નઃ કુતઃ ।
વાહનાસનયાનાનિ ભૂષણાન્યમ્બરાણિ ચ

વિજ્ઞાનં તત્ર યચ્ચાસ્તિ તદન્યત્ર ન વિદ્યતે ।
પ્રાજ્ઞાનામપ્યસૌ તાત સર્વસન્દેહહૃત્તમઃ

એકં તસ્યાસ્તિ કર્તવ્યમસાધ્યં તચ્ચ નૌ મતમ્ ।
હિરણ્યગર્ભ-ગોવિન્દ-શર્વાદીનીશ્વરાદૃતે

પિતોવાચ
પથાપિ શ્રોતુમિચ્છામિ તસ્ય યદ્ કાર્યમુત્તમમ્ ।
અસાધ્યમથવા સાધ્યં કિં વાસાધ્યં વિપશ્ચિતામ્

દેવત્વમમરેશત્વં તત્પૂજ્યત્વઞ્ચ માનવાઃ ।
પ્રયાન્તિ વાઞ્છિતં વાન્યદ્ દૃઢં યે વ્યવસાયિનઃ

નાવિજ્ઞાતં ન ચાગમ્યં નાપ્રાપ્યં દિવિ ચેહ વા ।
ઉદ્યતાનાં મનુષ્યાણાં યતચિત્તેન્દ્રિયાત્મનામ્

યોજનાનાં સહસ્રાણિ વ્રજન્ યાતિ પિતીલિકઃ ।
અગચ્છન્ વૈનતેયો ઽપિ પાદમેકં ન ગચ્છતિ

ક્વ ભૂતલં ક્વ ચ ધ્રૌવ્યં સ્થાનં યત્ પ્રાપ્તવાન્ ધ્રુવઃ ।
ઉત્તાનપાદનૃપતેઃ પુત્રઃ સન્ ભૂમિગોચરઃ

તત્ કથ્યતાં મહાભાગ કાર્યવાન્ યેન પુત્રકૌ ।
સ ભૂપાલસુતઃ સાધુર્યેનાનૃણ્યં ભવેત વામ્

પુત્રાવૂચતુઃ
તેનાખ્યાતમિદં તાત પૂર્વવૃતં મહાત્મના ।
કૌમારકે યથા તસ્ય વૃતં સદ્વૃત્તશાલિનઃ

તન્તુ શત્રુજિતં તાત પૂર્વં કશ્ચિદિદ્વજોત્તમઃ ।
ગાલવો ઽભ્યાગમદ્ધીમાન્ ગૃહીત્વા તુરગોત્તમમ્

પ્રત્યુવાચ ચ રાજાનં સમુપેત્યાશ્રમં મમ ।
કો ઽપિ દૈત્યાધમો રાજન્ વિધ્વંસયતિ પાપકૃત્

તત્તદ્રૂપં સમાસ્થાય સિંહેભ-વનચારિણામ્ ।
અન્યેષાઞ્ચાલ્પકાયાનામહર્નિશમકારણાત્

સમાધિધ્યાનયુક્તસ્ય મૌનવ્રતરતસ્ય ચ ।
તથા કરોતિ વિઘ્રાનિ યથા ચલતિ મે મનઃ

દગ્ધં કોપાગ્નિના સદ્યઃ સમર્થસ્ત્વં વયં ન તુ ।
દુઃ ખાર્જિતસ્ય તપસો વ્યયમિચ્છામિ પાર્થિવ

એકદા તુ મયા રાજન્નતિનિર્વિણ્ણચેતસા ।
તત્ ક્લેશિતેન નિશ્વાસો નિરીક્ષ્યાસુરમુજ્ઝિતઃ

તતો ઽમ્બરતલાત્ સદ્યઃ પતિતો ઽયં તુરઙ્ગમઃ ।
વાક્ ચાશરીરિણી પ્રાહ નરનાથ શૃણુષ્વ તામ્

અશ્રાન્તઃ સકલં ભૂમેર્વલયં તુરગોત્તમઃ ।
સમર્થઃ ક્રાન્તુમર્કેણ તવાયં પ્રતિપાદિતઃ

પાતાલામ્બરતોયેષુ ન ચાસ્ય વિહતા ગતિઃ ।
સમસ્તદિક્ષુ વ્રજતો ન ભઙ્ગઃ પર્વતેષ્વપિ

યતો ભૂવલયં સર્વમશ્રાન્તો ઽયં ચરિષ્યતિ ।
અતઃ કુવલયો નામ્ના ખ્યાતિં લોકે પ્રયાસ્યતિ

ક્લિશ્યત્યહર્નિશં પાપો યશ્ચ ત્વાં દાનવાધમઃ ।
તમપ્યેનં સમારુહ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ હનિષ્યતિ

શત્રુજિન્નામ ભૂપાલસ્તસ્ય પુત્ર ઋતધ્વજઃ ।
પ્રાપ્યૈતદશ્વરત્નઞ્ચ ખ્યાતિમેતેન યાસ્યતિ

સો ઽહં ત્વાં સમનુપ્રાપ્તસ્તપસો વિઘ્રકારિણમ્ ।
તં નિવારય ભૂપાલ ભાગભાઙ્નૃપતિર્યતઃ

તદેતશ્વરત્નં તે મયા ભૂપ નિવેદિતમ્ ।
પુત્રમાજ્ઞાપય તથા યથા ધર્મો ન લુપ્યતે

સ તસ્ય વચનાદ્રાજા તં વૈ પુત્રમૃતધ્વજમ્ ।
તમશ્વરત્નમારોપ્ય કૃતકૌતુકમઙ્ગલમ્

અપ્રેષયત ધર્માત્મા ગાલવેન સમં તદા ।
સ્વમાશ્રમપદં સો ઽપિ તમાદાય યયૌ મુનિઃ