Manu Smriti · Chapter 9

puruṣasya striyāś caiva dharme dharmye vartmani tiṣṭhatoḥ
saṃyoge viprayoge ca dharmān vakṣyāmi śāśvatān //

asvatantrāḥ striyaḥ kāryāḥ puruṣaiḥ svair divāniśam
viṣayeṣu ca sajjantyaḥ saṃsthāpyā ātmano vaśe //

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane
rakṣanti sthavire putrā na strī svātantryam arhati //

kāle 'dātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ
mṛte bhartari putras tu vācyo mātur arakṣitā //

sūkṣmebhyo 'pi prasaṅgebhyaḥ striyo striyā rakṣyā viśeṣataḥ
dvayor hi kulayoḥ śokam āvaheyur arakṣitāḥ //

imaṃ hi sarvavarṇānāṃ paśyanto dharmam uttamam
yatante rakṣituṃ bhāryāṃ bhartāro durbalā api //

svāṃ prasūtiṃ caritraṃ ca kulam ātmānam eva ca
svaṃ ca dharmaṃ prayatnena jāyāṃ rakṣan hi rakṣati //

patir bhāryāṃ saṃpraviśya garbho bhūtveha jāyate
jāyāyās tad dhi jāyātvaṃ yad asyāṃ jāyate punaḥ //

yādṛśaṃ bhajate hi strī sutaṃ sūte tathāvidham
tasmāt prajāviśuddhyarthaṃ striyaṃ rakṣet prayatnataḥ //

na kaś cid yoṣitaḥ śaktaḥ prasahya parirakṣitum
etair upāyayogais tu śakyās tāḥ parirakṣitum //

arthasya saṃgrahe caināṃ vyaye caiva niyojayet
śauce dharme 'nnapaktyāṃ ca pāriṇāhyasya vekṣaṇe //

arakṣitā gṛhe ruddhāḥ puruṣair āptakāribhiḥ
ātmānam ātmanā yās tu rakṣeyus tāḥ surakṣitāḥ //

pānaṃ durjanasaṃsargaḥ patyā ca viraho 'ṭanam
svapno 'nyagehavāsaś ca nārīsaṃdūṣaṇāni ṣaṭ //

naitā rūpaṃ parīkṣante nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ
surūpaṃ vā virūpaṃ vā pumān ity eva bhuñjate //

pauṃścalyāc calacittāc ca naisnehyāc naiḥsnehyāc ca svabhāvataḥ
rakṣitā yatnato 'pīha bhartṛṣv etā vikurvate //

evaṃ svabhāvaṃ jñātvāsāṃ prajāpatinisargajam
paramaṃ yatnam ātiṣṭhet puruṣo rakṣaṇaṃ prati //

śayyāsanam alaṅkāraṃ kāmaṃ krodham anārjavam M:anāryatām]
drohabhāvaṃ drogdhṛbhāvaṃ kucaryāṃ ca strībhyo manur akalpayat //

nāsti strīṇāṃ kriyā mantrair iti dharme vyavasthitiḥ
nirindriyā hy amantrāś ca strībhyo striyo 'nṛtam iti sthitiḥ //

tathā ca śrutayo bahvyo nigītā nigameṣv api
svālakṣaṇyaparīkṣārthaṃ tāsāṃ śṛṇuta niṣkṛtīḥ //

yan me mātā pralulubhe vicaranty apativratā
tan me retaḥ pitā vṛṅktām ity asyaitan nidarśanam //

dhyāyaty aniṣṭaṃ yat kiṃ cit pāṇigrāhasya cetasā
tasyaiṣa vyabhicārasya nihnavaḥ samyag ucyate //

yādṛgguṇena bhartrā strī saṃyujyeta yathāvidhi
tādṛgguṇā sā bhavati samudreṇeva nimnagā //

akṣamālā vasiṣṭhena saṃyuktādhamayonijā
śāraṅgī mandapālena jagāmābhyarhaṇīyatām //

etāś cānyāś ca loke 'sminn apakṛṣṭa avakṛṣṭa prasūtayaḥ
utkarṣaṃ yoṣitaḥ prāptāḥ svaiḥ svair bhartṛguṇaiḥ śubhaiḥ //

eṣoditā lokayātrā nityaṃ strīpuṃsayoḥ śubhā
pretyeha ca sukhodarkān prajādharmān nibodhata //

prajanārthaṃ mahābhāgāḥ pūjārhā gṛhadīptayaḥ
striyaḥ śriyaś ca geheṣu na viśeṣo 'sti kaś cana //

utpādanam apatyasya jātasya paripālanam
pratyahaṃ lokayātrāyāḥ pratyakṣaṃ pratyarthaṃ strī nibandhanam //

apatyaṃ dharmakāryāṇi śuśrūṣā ratir uttamā
dārādhīnas tathā svargaḥ pitṝṇām ātmanaś ca ha //

patiṃ yā nābhicarati manovāgdehasaṃyatā
sā bhartṛlokān āpnoti sadbhiḥ sādhvīti cocyate //

vyabhicārāt tu bhartuḥ strī loke prāpnoti nindyatām
sṛgāla śṛgāla yoniṃ cāpnoti pāparogaiś ca pīḍyate //

putraṃ pratyuditaṃ sadbhiḥ pūrvajaiś ca maharṣibhiḥ
viśvajanyam imaṃ puṇyam upanyāsaṃ nibodhata //

bhartari bhartuḥ putraṃ vijānanti śrutidvaidhaṃ tu kartari
āhur utpādakaṃ ke cid apare kṣetriṇaṃ viduḥ //

kṣetrabhūtā smṛtā nārī bījabhūtaḥ smṛtaḥ pumān
kṣetrabījasamāyogāt saṃbhavaḥ sarvadehinām //

viśiṣṭaṃ kutra cid bījaṃ strīyonis tv eva kutra cit
ubhayaṃ tu samaṃ yatra sā prasūtiḥ praśasyate //

bījasya caiva yonyāś ca bījam utkṛṣṭam ucyate
sarvabhūtaprasūtir hi bījalakṣaṇalakṣitā //

yādṛśaṃ tūpyate bījaṃ kṣetre kālopapādite
tādṛg rohati tat tasmin bījaṃ svair vyañjitaṃ guṇaiḥ //

iyaṃ bhūmir hi bhūtānāṃ śāśvatī yonir ucyate
na ca yoniguṇān kāṃś cid bījaṃ puṣyati puṣṭiṣu //

bhūmāv apy ekakedāre kāloptāni kṛṣīvalaiḥ
nānārūpāṇi jāyante bījānīha svabhāvataḥ //

vrīhayaḥ śālayo mudgās tilā māṣās tathā yavāḥ
yathābījaṃ prarohanti laśunānīkṣavas tathā //

anyad uptaṃ jātam anyad ity etan nopapadyate
upyate yad dhi yad bījaṃ tat tad eva prarohati //

tat prājñena vinītena jñānavijñānavedinā
āyuṣkāmena vaptavyaṃ na jātu parayoṣiti //

atra gāthā vāyugītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ
yathā bījaṃ na vaptavyaṃ puṃsā paraparigrahe //

naśyatīṣur yathā viddhaḥ khe viddham anuvidhyataḥ
tathā naśyati vai kṣipraṃ kṣiptaṃ bījaṃ paraparigrahe //

pṛthor apīmāṃ pṛthivīṃ bhāryāṃ pūrvavido viduḥ
sthāṇucchedasya kedāram āhuḥ śālyavato mṛgam //

etāvān eva puruṣo yaj jāyātmā prajeti ha
viprāḥ prāhus tathā caitad yo bhartā sā smṛtāṅganā //

na niṣkrayavisargābhyāṃ bhartur bhāryā vimucyate
evaṃ dharmaṃ vijānīmaḥ prāk prajāpatinirmitam //

sakṛd aṃśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate
sakṛd āha dadānīti dadāmīti trīṇy etāni satāṃ sakṛt //

yathā go'śvoṣṭradāsīṣu mahiṣy ajāvikāsu ca
notpādakaḥ prajābhāgī tathaivānyāṅganāsv api //

ye 'kṣetriṇo bījavantaḥ parakṣetrapravāpiṇaḥ
te vai sasyasya jātasya na labhante phalaṃ kva cit //

yad anyagoṣu vṛṣabho vatsānāṃ janayec chatam
gominām eva te vatsā moghaṃ skanditam ārṣabham //

tathaivākṣetriṇo bījaṃ parakṣetrapravāpiṇaḥ
kurvanti kṣetriṇām arthaṃ na bījī labhate phalam //

phalaṃ tv anabhisaṃdhāya kṣetriṇāṃ bījināṃ tathā
pratyakṣaṃ kṣetriṇām artho bījād yonir galīyasī barīyasī //

kriyābhyupagamāt tv etad bījārthaṃ yat pradīyate
tasyeha bhāginau dṛṣṭau bījī kṣetrika eva ca //

oghavātāhṛtaṃ bījaṃ yasya kṣetre prarohati
kṣetrikasyaiva tad bījaṃ na vaptā bījī labhate phalam //

eṣa dharmo gavāśvasya dāsyuṣṭrājāvikasya ca
vihaṃgamahiṣīṇāṃ ca vijñeyaḥ prasavaṃ prati //

etad vaḥ sāraphalgutvaṃ bījayonyoḥ prakīrtitam
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yoṣitāṃ dharmam āpadi //

bhrātur jyeṣṭhasya bhāryā yā gurupatny anujasya sā
yavīyasas tu yā bhāryā snuṣā jyeṣṭhasya sā smṛtā //

jyeṣṭho yavīyaso bhāryāṃ yavīyān vāgrajastriyam
patitau bhavato gatvā niyuktāv apy anāpadi //

devarād vā sapiṇḍād vā striyā samyaṅ niyuktayā
prajepsitāādhigantavyā saṃtānasya parikṣaye //

vidhavāyāṃ niyuktas tu ghṛtākto vāgyato niśi
ekam utpādayet putraṃ na dvitīyaṃ kathaṃ cana //

dvitīyam eke prajanaṃ manyante strīṣu tadvidaḥ
anirvṛtaṃ anirvṛttaṃ niyogārthaṃ paśyanto dharmatas tayoḥ //

vidhavāyāṃ niyogārthe nirvṛtte nivṛtte tu yathāvidhi
guruvac ca snuṣāvac ca varteyātāṃ parasparam //

niyuktau yau vidhiṃ hitvā varteyātāṃ tu kāmataḥ
tāv ubhau patitau syātāṃ snuṣāgagurutalpagau //

nānyasmin vidhavā nārī niyoktavyā dvijātibhiḥ
anyasmin hi niyuñjānā dharmaṃ hanyuḥ sanātanam //

nodvāhikeṣu mantreṣu niyogaḥ kīrtyate kva cit
na vivāhavidhāv uktaṃ vidhavāvedanaṃ punaḥ //

ayaṃ dvijair hi vidvadbhiḥ paśudharmo vigarhitaḥ
manuṣyāṇām api prokto vene rājyaṃ praśāsati //

sa mahīm akhilāṃ bhuñjan rājarṣipravaraḥ purā
varṇānāṃ saṃkaraṃ cakre kāmopahatacetanaḥ //

tataḥ prabhṛti yo mohāt pramītapatikāṃ striyam
niyojayaty apatyārthaṃ taṃ vigarhanti sādhavaḥ //

yasyā mriyeta kanyāyā vācā satye kṛte patiḥ
tām anena vidhānena nijo vindeta devaraḥ //

yathāvidhy adhigamyaināṃ śuklavastrāṃ śucivratām
mitho bhajetā prasavāt sakṛtsakṛd ṛtāvṛtau //

na dattvā kasya cit kanyāṃ punar dadyād vicakṣaṇaḥ
dattvā punaḥ prayacchan hi prāpnoti puruṣānṛtam //

vidhivat pratigṛhyāpi tyajet kanyāṃ vigarhitām
vyādhitāṃ vipraduṣṭāṃ vā chadmanā copapāditām //

yas tu doṣavatīṃ kanyām anākhyāyopapādayet
tasya tad vitathaṃ kuryāt kanyādātur durātmanaḥ //

vidhāya vṛttiṃ bhāryāyāḥ pravaset kāryavān naraḥ
avṛttikarśitā hi strī praduṣyet sthitimaty api //

vidhāya proṣite vṛttiṃ jīven niyamam āsthitā
proṣite tv avidhāyaiva jīvec chilpair agarhitaiḥ //

proṣito dharmakāryārthaṃ pratīkṣyo 'ṣṭau naraḥ samāḥ
vidyārthaṃ ṣaḍ yaśo'rthaṃ vā kāmārthaṃ trīṃs tu vatsarān //

saṃvatsaraṃ pratīkṣeta dviṣantīṃ dviṣāṇāṃ yoṣitaṃ patiḥ
ūrdhvaṃ saṃvatsarāt tv enāṃ dāyaṃ hṛtvā na saṃvaset //

atikrāmet pramattaṃ yā mattaṃ rogārtam eva vā
sā trīn māsān parityājyā vibhūṣaṇaparicchadā //

unmattaṃ patitaṃ klībam abījaṃ pāparogiṇam
na tyāgo 'sti dviṣantyāś ca na ca dāyāpavartanam //

madyapāsādhuvṛttā madyapāsatyavṛttā ca pratikūlā ca yā bhavet
vyādhitā vādhivettavyā hiṃsrārthaghnī ca sarvadā //

vandhyāṣṭame 'dhivedyā'abde daśame tu mṛtaprajā
ekādaśe strījananī sadyas tv apriyavādinī //

yā rogiṇī syāt tu hitā saṃpannā caiva śīlataḥ
sānujñāpyādhivettavyā nāvamānyā ca karhi cit //

adhivinnā tu yā nārī nirgacched ruṣitā gṛhāt
sā sadyaḥ saṃniroddhavyā tyājyā vā kulasaṃnidhau //

pratiṣiddhāpi ced pratiṣedhe pibed yā tu madyam abhyudayeṣv api
prekṣāsamājaṃ gacched vā sā daṇḍyā kṛṣṇalāni ṣaṭ //

yadi svāś cāparāś caiva vinderan yoṣito dvijāḥ
tāsāṃ varṇakrameṇa syāj jyeṣṭhyaṃ pūjā ca veśma ca //

bhartuḥ śarīraśuśrūṣāṃ dharmakāryaṃ ca naityakam
svā caiva svaiva kuryāt sarveṣāṃ nāsvajātiḥ kathaṃ cana //

yas tu tat kārayen mohāt sajātyā sthitayānyayā
yathā brāhmaṇacāṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭas tathaiva saḥ //

utkṛṣṭāyābhirūpāya varāya sadṛśāya ca
aprāptām api tāṃ tasmai kanyāṃ dadyād yathāvidhi //

kāmam ā maraṇāt tiṣṭhed gṛhe kanyā rtumaty api
na caivaināṃ prayaccet tu guṇahīnāya karhi cit //

trīṇi varṣāṇy udīkṣeta kumāry ṛtumatī satī
ūrdhvaṃ tu kālād etasmād vindeta sadṛśaṃ patim //

adīyamānā bhartāram adhigacched yadi svayam
nainaḥ kiṃ cid avāpnoti na ca yaṃ sādhigacchati //

alaṅkāraṃ nādadīta pitryaṃ kanyā svayaṃvarā
mātṛkaṃ bhrātṛdattaṃ vā stenā syād yadi taṃ haret //

pitre na dadyāc chulkaṃ tu kanyām ṛtumatīṃ haran
sa ca svāmyād atikrāmed ṛtūnāṃ pratirodhanāt //

triṃśadvarṣo vahet kanyāṃ hṛdyāṃ dvādaśavārṣikīm
tryaṣṭavarṣo 'ṣṭavarṣāṃ vā dharme sīdati satvaraḥ //

devadattāṃ patir bhāryāṃ vindate necchayātmanaḥ
tāṃ sādhvīṃ bibhṛyān nityaṃ devānāṃ priyam ācaran //

prajanārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ saṃtānārthaṃ ca mānavaḥ
tasmāt sādhāraṇo dharmaḥ śrutau patnyā sahoditaḥ //

kanyāyāṃ dattaśulkāyāṃ mriyeta yadi śulkadaḥ
devarāya pradātavyā yadi kanyānumanyate //

ādadīta na śūdro 'pi śulkaṃ duhitaraṃ dadan
śulkaṃ hi gṛhṇan kurute channaṃ duhitṛvikrayam //

etat tu na pare cakrur nāpare jātu sādhavaḥ
yad anyasya pratijñāya punar anyasya dīyate //

nānuśuśruma jātv etat pūrveṣv api hi janmasu
śulkasaṃjñena mūlyena channaṃ duhitṛvikrayam //

anyonyasyāvyabhicāro bhaved āmaraṇāntikaḥ
eṣa dharmaḥ samāsena jñeyaḥ strīpuṃsayoḥ paraḥ //

tathā nityaṃ yateyātāṃ strīpuṃsau tu kṛtakriyau
yathā nābhicaretāṃ nāticaretāṃ tau viyuktāv itaretaram //

eṣa strīpuṃsayor ukto dharmo vo ratisaṃhitaḥ
āpady apatyaprāptiś ca dāyadharmaṃ nibodhata //

ūrdhvaṃ pituś ca mātuś ca sametya bhrātaraḥ samam
bhajeran paitṛkaṃ riktham anīśās te hi jīvatoḥ //

jyeṣṭha eva tu gṛhṇīyāt pitryaṃ dhanam aśeṣataḥ
śeṣās tam upajīveyur yathaiva pitaraṃ tathā //

jyeṣṭhena jātamātreṇa putrī bhavati mānavaḥ
pitṝṇām anṛṇaś caiva sa tasmāt sarvam arhati //

yasminn ṛṇaṃ saṃnayati yena cānantyam aśnute
sa eva dharmajaḥ putraḥ kāmajān itarān viduḥ //

piteva pālayet pūtrān jyeṣṭho bhrātṝṇ yavīyasaḥ
putravac cāpi varteran jyeṣṭhe bhrātari dharmataḥ //

jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ
jyeṣṭhaḥ pūjyatamo loke jyeṣṭhaḥ sadbhir agarhitaḥ //

yo jyeṣṭho jyeṣṭhavṛttiḥ syān māteva sa piteva saḥ
ajyeṣṭhavṛttir yas tu syāt sa saṃpūjyas tu bandhuvat //

evaṃ saha vaseyur vā pṛthag vā dharmakāmyayā
pṛthag vivardhate dharmas tasmād dharmyā pṛthakkriyā //

jyeṣṭhasya viṃśa uddhāraḥ sarvadravyāc ca yad varam
tato 'rdhaṃ madhyamasya syāt turīyaṃ tu yavīyasaḥ //

jyeṣṭhaś caiva kaniṣṭhaś ca saṃharetāṃ yathoditam
ye 'nye jyeṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ teṣāṃ syān madhyamaṃ dhanam //

sarveṣāṃ dhanajātānām ādadītāgryam agrajaḥ
yac ca sātiśayaṃ kiṃ cid daśataś cāpnuyād varam //

uddhāro na daśasv asti saṃpannānāṃ svakarmasu
yat kiṃ cid eva deyaṃ tu jyāyase mānavardhanam //

evaṃ samuddhṛtoddhāre samān aṃśān prakalpayet
uddhāre 'nuddhṛte tv eṣām iyaṃ syād aṃśakalpanā //

ekādhikaṃ harej jyeṣṭhaḥ putro 'dhyardhaṃ tato 'nujaḥ
aṃśam aṃśaṃ yavīyāṃsa iti dharmo vyavasthitaḥ //

svebhyo 'ṃśebhyas svābhyaḥ svābhyas tu kanyābhyaḥ pradadyur bhrātaraḥ pṛthak
svāt svād aṃśāc caturbhāgaṃ patitāḥ syur aditsavaḥ //

ajāvikaṃ saikaśaphaṃ caikaśaphaṃ na jātu viṣamaṃ bhajet
ajāvikaṃ tu viṣamaṃ jyeṣṭhasyaiva vidhīyate //

yavīyāñ jyeṣṭhabhāryāyāṃ putram utpādayed yadi
samas tatra vibhāgaḥ syād iti dharmo vyavasthitaḥ //

upasarjanaṃ pradhānasya dharmato nopapadyate
pitā pradhānaṃ prajane tasmād dharmeṇa taṃ bhajet //

putraḥ kaniṣṭho jyeṣṭhāyāṃ kaniṣṭhāyāṃ ca pūrvajaḥ
kathaṃ tatra vibhāgaḥ syād iti cet saṃśayo bhavet //

ekaṃ vṛṣabham uddhāraṃ saṃhareta sa pūrvajaḥ
tato 'pare jyeṣṭhavṛṣās tadūnānāṃ svamātṛtaḥ //

jyeṣṭhas tu jāto jyeṣṭhāyāṃ hared vṛṣabhaṣoḍaśāḥ
tataḥ svamātṛtaḥ śeṣā bhajerann iti dhāraṇā //

sadṛśastrīṣu jātānāṃ putrāṇām aviśeṣataḥ
na mātṛto jyaiṣṭhyam asti janmato jyaiṣṭhyam ucyate //

janmajyeṣṭhena cāhvānaṃ subrahmaṇyāsv api smṛtam
yamayoś caiva garbheṣu janmato jyeṣṭhatā smṛtā //

aputro 'nena vidhinā sutāṃ kurvīta putrikām
yad apatyaṃ bhaved asyāṃ tan mama syāt svadhākaram //

anena tu vidhānena purā cakre 'tha putrikāḥ
vivṛddhyarthaṃ svavaṃśasya svayaṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ //

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa
somāya rājñe satkṛtya prītātmā saptaviṃśatim //

yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā
tasyām ātmani tiṣṭhantyāṃ katham anyo dhanaṃ haret //

mātus tu yautakaṃ yat syāt kumārībhāga eva saḥ
dauhitra eva ca hared aputrasyākhilaṃ dhanam //

dauhitro hy akhilaṃ riktham aputrasya pitur haret
sa eva dadyād dvau piṇḍau pitre mātāmahāya ca //

pautradauhitrayor loke na viśeṣo 'sti dharmataḥ
tayor hi mātāpitarau saṃbhūtau tasya dehataḥ //

putrikāyāṃ kṛtāyāṃ tu yadi putro 'nujāyate
samas tatra vibhāgaḥ syāj jyeṣṭhatā nāsti hi striyāḥ //

aputrāyāṃ mṛtāyāṃ tu putrikāyāṃ kathaṃ cana
dhanaṃ tat putrikābhartā haretaivāvicārayan //

akṛtā vā kṛtā vāpi yaṃ vindet sadṛśāt sutam
pautrī mātāmahas tena dadyāt piṇḍaṃ hared dhanam //

putreṇa lokāñ jayati pautreṇānantyam aśnute
atha putrasya pautreṇa bradhnasyāpnoti viṣṭapam //

puṃnāmno narakād yasmāt trāyate pitaraṃ sutaḥ
tasmāt putra iti proktaḥ svayam eva svayaṃbhuvā //

pautradauhitrayor loke viśeṣo nopapadyate
dauhitro 'pi hy amutrainaṃ saṃtārayati pautravat //

mātuḥ prathamataḥ piṇḍaṃ nirvapet putrikāsutaḥ
dvitīyaṃ tu pitus tasyās tṛtīyaṃ tatpituḥ pituḥ //

upapanno guṇaiḥ sarvaiḥ putro yasya tu dattrimaḥ
sa haretaiva tadrikthaṃ saṃprāpto 'py anyagotrataḥ //

gotrarikthe janayitur na hared dattrimaḥ kva cit
gotrarikthānugaḥ piṇḍo vyapaiti dadataḥ svadhā //

aniyuktāsutaś caiva putriṇyāptaś ca devarāt
ubhau tau nārhato bhāgaṃ jārajātakakāmajau //

niyuktāyām api pumān nāryāṃ jāto 'vidhānataḥ
naivārhaḥ paitṛkaṃ rikthaṃ patitotpādito hi saḥ //

haret tatra niyuktāyāṃ jātaḥ putro yathāurasaḥ
kṣetrikasya tu tad bījaṃ dharmataḥ prasavaś ca saḥ //

dhanaṃ yo bibhṛyād bhrātur mṛtasya striyam eva ca
so 'patyaṃ bhrātur utpādya dadyāt tasyaiva taddhanam //

yā niyuktānyataḥ putraṃ devarād vāpy avāpnuyāt
taṃ kāmajam arikthīyaṃ vṛthotpannaṃ mithyotpannaṃ pracakṣate //

etad vidhānaṃ vijñeyaṃ vibhāgasyaikayoniṣu
bahvīṣu caikajātānāṃ nānāstrīṣu nibodhata //

brāhmaṇasyānupūrvyeṇa catasras tu yadi striyaḥ
tāsāṃ putreṣu jāteṣu vibhāge 'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ //

kīnāśo govṛṣo yānam alaṅkāraś ca veśma ca
viprasyāuddhārikaṃ deyam ekāṃśaś ca pradhānataḥ //

tryaṃśaṃ dāyād dhared vipro dvāv aṃśau kṣatriyāsutaḥ
vaiśyājaḥ sārdham evāṃśam aṃśaṃ śūdrāsuto haret //

sarvaṃ vā rikthajātaṃ tad daśadhā parikalpya ca
dharmyaṃ vibhāgaṃ kurvīta vidhinānena dharmavit //

caturo 'ṃśān hared vipras trīn aṃśān kṣatriyāsutaḥ
vaiśyāputro hared dvyaṃśaṃ aṃśaṃ śūdrāsuto haret //

yady api syāt tu satputro 'py asatputro yady aputro 'pi vā bhavet
nādhikaṃ daśamād dadyāc chūdrāputrāya dharmataḥ //

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāputro na rikthabhāk
yad evāsya pitā dadyāt tad evāsya dhanaṃ bhavet //

samavarṇāsu vā jātāḥ sarve putrā dvijanmanām
uddhāraṃ jyāyase dattvā bhajerann itare samam //

śūdrasya tu savarṇaiva nānyā bhāryā vidhīyate
tasyāṃ jātāḥ samāṃśāḥ syur yadi putraśataṃ bhavet //

putrān dvādaśa yān āha nṝṇāṃ svāyaṃbhuvo manuḥ
teṣāṃ ṣaḍ bandhudāyādāḥ ṣaḍ adāyādabāndhavāḥ //

aurasaḥ kṣetrajaś caiva dattaḥ kṛtrima eva ca
gūḍhotpanno 'paviddhaś ca dāyādā bāndhavāś ca ṣaṭ //

kānīnaś ca sahoḍhaś ca krītaḥ paunarbhavas tathā
svayaṃdattaś ca śaudraś ca ṣaḍ adāyādabāndhavāḥ //

yādṛśaṃ phalam āpnoti kuplavaiḥ saṃtarañ jalam
tādṛśaṃ phalam āpnoti kuputraiḥ saṃtaraṃs tamaḥ //

yady ekarikthinau syātām aurasakṣetrajau sutau
yasya yat paitṛkaṃ rikthaṃ sa tad gṛhṇīta netaraḥ //

eka evāurasaḥ putraḥ pitryasya vasunaḥ prabhuḥ
śeṣāṇām ānṛśaṃsyārthaṃ pradadyāt tu prajīvanam //

ṣaṣṭhaṃ tu kṣetrajasyāṃśaṃ pradadyāt paitṛkād dhanāt
auraso vibhajan dāyaṃ pitryaṃ pañcamam eva vā //

aurasakṣetrajau putrau pitṛrikthasya bhāginau
daśāpare tu kramaśo gotrarikthāṃśabhāginaḥ //

svakṣetre saṃskṛtāyāṃ tu svayam utpādayed dhi yam
tam aurasaṃ vijānīyāt putraṃ prāthamakalpikam //

yas talpajaḥ pramītasya klībasya vyādhitasya vā
svadharmeṇa niyuktāyāṃ sa putraḥ kṣetrajaḥ smṛtaḥ //

mātā pitā vā dadyātāṃ yam adbhiḥ putram āpadi
sadṛśaṃ prītisaṃyuktaṃ sa jñeyo dattrimaḥ sutaḥ //

sadṛśaṃ tu prakuryād yaṃ guṇadoṣavicakṣaṇam
putraṃ putraguṇair yuktaṃ sa vijñeyaś ca kṛtrimaḥ //

utpadyate gṛhe yas tu na ca jñāyeta kasya saḥ
sa gṛhe gūḍha utpannas tasya syād yasya talpajaḥ //

mātāpitṛbhyām utsṛṣṭaṃ tayor anyatareṇa vā
yaṃ putraṃ parigṛhṇīyād apaviddhaḥ sa ucyate //

pitṛveśmani kanyā tu yaṃ putraṃ janayed rahaḥ
taṃ kānīnaṃ vaden nāmnā voḍhuḥ kanyāsamudbhavam //

yā garbhiṇī saṃskriyate jñātājñātāpi vā satī
voḍhuḥ sa garbho bhavati sahoḍha iti cocyate //

krīṇīyād yas tv apatyārthaṃ mātāpitror yam antikāt
sa krītakaḥ sutas tasya sadṛśo 'sadṛśo 'pi vā //

yā patyā vā parityaktā vidhavā vā svayecchayā
utpādayet punar bhūtvā sa paunarbhava ucyate //

sā ced akṣatayoniḥ syād gatapratyāgatāpi vā
paunarbhavena bhartrā sā punaḥ saṃskāram arhati //

mātāpitṛvihīno yas tyakto vā syād akāraṇāt
ātmānam arpayed yasmai svayaṃdattas tu sa smṛtaḥ //

yaṃ brāhmaṇas tu śūdrāyāṃ kāmād utpādayet sutam
sa pārayann eva śavas tasmāt pāraśavaḥ smṛtaḥ //

dāsyāṃ vā dāsadāsyāṃ vā yaḥ śūdrasya suto bhavet
so 'nujñāto hared aṃśam iti dharmo vyavasthitaḥ //

kṣetrajādīn sutān etān ekādaśa yathoditān
putrapratinidhīn āhuḥ kriyālopān manīṣiṇaḥ //

ya ete 'bhihitāḥ putrāḥ prasaṅgād anyabījajāḥ
yasya te bījato jātās tasya te netarasya tu //

bhrātṝṇām ekajātānām ekaś cet putravān bhavet
sarvāṃs tāṃs tena putreṇa putriṇo manur abravīt //

sarvāsām ekapatnīnām ekā cet putriṇī bhavet
sarvās tās tena putreṇa prāha putravatīr manuḥ //

śreyasaḥ śreyaso 'lābhe pāpīyān riktham arhati
bahavaś cet tu sadṛśāḥ sarve rikthasya bhāginaḥ //

na bhrātaro na pitaraḥ putrā rikthaharāḥ pituḥ
pitā hared aputrasya rikthaṃ bhrātara eva ca //

trayāṇām udakaṃ kāryaṃ triṣu piṇḍaḥ pravartate
caturthaḥ saṃpradātaiṣāṃ pañcamo nopapadyate //

anantaraḥ sapiṇḍād yas tasya tasya dhanaṃ bhavet
ata ūrdhvaṃ sakulyaḥ syād ācāryaḥ śiṣya eva vā //

sarveṣām apy abhāve tu brāhmaṇā rikthabhāginaḥ
traividyāḥ śucayo dāntās tathā dharmo na hīyate //

ahāryaṃ brāhmaṇadravyaṃ rājñā nityam iti sthitiḥ
itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvābhāve haren nṛpaḥ //

saṃsthitasyānapatyasya sagotrāt putram āharet
tatra yad rikthajātaṃ syāt tat tasmin pratipādayet //

dvau tu yau vivadeyātāṃ dvābhyāṃ jātau striyā dhane
tayor yad yasya pitryaṃ syāt tat sa gṛhṇīta netaraḥ //

jananyāṃ saṃsthitāyāṃ tu samaṃ sarve sahodarāḥ
bhajeran mātṛkaṃ rikthaṃ bhaginyaś ca sanābhayaḥ //

yās tāsāṃ syur duhitaras tāsām api yathārhataḥ
mātāmahyā dhanāt kiṃ cit pradeyaṃ prītipūrvakam //

adhyagnyadhyāvāhanikaṃ dattaṃ ca prītikarmaṇi
bhrātṛmātṛpitṛprāptaṃ ṣaḍvidhaṃ strīdhanaṃ smṛtam //

anvādheyaṃ ca yad dattaṃ patyā prītena caiva yat
patyau jīvati vṛttāyāḥ prajāyās tad dhanaṃ bhavet //

brāhmadaivārṣagāndharva prājāpatyeṣu yad vasu
aprajāyām atītāyāṃ bhartur eva tad iṣyate //

yat tv asyāḥ syād dhanaṃ dattaṃ vivāheṣv āsurādiṣu
aprajāyām atītāyāṃ mātāpitros tad iṣyate //

striyāṃ tu yad bhaved vittaṃ pitrā dattaṃ kathaṃ cana
brāhmaṇī tad dharet kanyā tadapatyasya vā bhavet //

na nirhāraṃ striyaḥ kuryuḥ kuṭumbād bahumadhyagāt
svakād api ca vittād dhi svasya bhartur anājñayā //

patyau jīvati yaḥ strībhir alaṅkāro dhṛto bhavet
na taṃ bhajeran dāyādā bhajamānāḥ patanti te //

anaṃśau klībapatitau jātyandhabadhirau tathā
unmattajaḍamūkāś ca ye ca ke cin nirindriyāḥ //

sarveṣām api tu nyāyyaṃ dātuṃ śaktyā manīṣiṇā
grāsācchādanam atyantaṃ patito hy adadad bhavet //

yady arthitā tu dāraiḥ syāt klībādīnāṃ kathaṃ cana
teṣām utpannatantūnām apatyaṃ dāyam arhati //

yat kiṃ cit pitari prete dhanaṃ jyeṣṭho 'dhigacchati
bhāgo yavīyasāṃ tatra yadi vidyānupālinaḥ //

avidyānāṃ tu sarveṣāṃ īhātaś ced dhanaṃ bhavet
samas tatra vibhāgaḥ syād apitrya iti dhāraṇā //

vidyādhanaṃ tu yady asya tat tasyaiva dhanaṃ bhavet
maitryam audvāhikaṃ caiva mādhuparkikam eva ca //

bhrātṝṇāṃ yas tu neheta dhanaṃ śaktaḥ svakarmaṇā
sa nirbhājyaḥ svakād aṃśāt kiṃ cid dattvopajīvanam //

anupaghnan pitṛdravyaṃ śrameṇa yad upārjitam
svayam īhitalabdhaṃ tan nākāmo dātum arhati //

paitṛkaṃ tu pitā dravyam anavāptaṃ yad āpnuyāt
na tat putrair bhajet sārdham akāmaḥ svayam arjitam //

vibhaktāḥ saha jīvanto vibhajeran punar yadi
samas tatra vibhāgaḥ syāj jyaiṣṭhyaṃ tatra na vidyate //

yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ kaniṣṭho vā hīyetāṃśapradānataḥ
mriyetānyataro vāpi tasya bhāgo na lupyate //

sodaryā vibhajeraṃs taṃ sametya sahitāḥ samam
bhrātaro ye ca saṃsṛṣṭā bhāginyaś ca sanābhayaḥ //

yo jyeṣṭho vinikurvīta lobhād bhrātṝn yavīyasaḥ
so 'jyeṣṭhaḥ syād abhāgaś ca niyantavyaś ca rājabhiḥ //

sarva eva vikarmasthā nārhanti bhrātaro dhanam
na cādattvā kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam //

bhrātṝṇām avibhaktānāṃ yady utthānaṃ bhavet saha
na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyāt kathaṃ cana //

ūrdhvaṃ vibhāgāj jātas tu pitryam eva hared dhanam
saṃsṛṣṭās tena vā ye syur vibhajeta sa taiḥ saha //

anapatyasya putrasya mātā dāyam avāpnuyāt
mātary api ca vṛttāyāṃ pitur mātā hared dhanam //

ṛṇe dhane ca sarvasmin pravibhakte yathāvidhi
paścād dṛśyeta yat kiṃ cit tat sarvaṃ samatāṃ nayet //

vastraṃ patram alaṅkāraṃ kṛtānnam udakaṃ striyaḥ
yogakṣemaṃ pracāraṃ ca na vibhājyaṃ pracakṣate //

ayam ukto vibhāgo vaḥ putrāṇāṃ ca kriyāvidhiḥ
kramaśaḥ kṣetrajādīnāṃ dyūtadharmaṃ nibodhata //

dyūtaṃ samāhvayaṃ caiva rājā rāṣṭrān nivārayet
rājāntakaraṇāv etau dvau doṣau pṛthivīkṣitām //

prakāśam etat tāskaryaṃ yad devanasamāhvayau
tayor nityaṃ pratīghāte nṛpatir yatnavān bhavet //

aprāṇibhir yat kriyate tal loke dyūtam ucyate
prāṇibhiḥ kriyate yas tu sa vijñeyaḥ samāhvayaḥ //

dyūtaṃ samāhvayaṃ caiva yaḥ kuryāt kārayeta vā
tān sarvān ghātayed rājā śūdrāṃś ca dvijaliṅginaḥ //

kitavān kuśīlavān krūrān pāṣaṇḍasthāṃś ca mānavān
vikarmasthān śauṇḍikāṃś ca kṣipraṃ nirvāsayet purāt //

ete rāṣṭre vartamānā rājñaḥ prachannataskarāḥ
vikarmakriyayā nityaṃ bādhante bhadrikāḥ prajāḥ //

dyūtam etat purā kalpe dṛṣṭaṃ vairakaraṃ mahat
tasmād dyūtaṃ na seveta hāsyārtham api buddhimān //

pracchannaṃ vā prakāśaṃ vā tan niṣeveta yo naraḥ
tasya daṇḍavikalpaḥ syād yatheṣṭaṃ nṛpates tathā //

kṣatraviṭśūdrayonis tu daṇḍaṃ dātum aśaknuvan
ānṛṇyaṃ karmaṇā gacched vipro dadyāc chanaiḥ śanaiḥ //

strībālonmattavṛddhānāṃ daridrāṇāṃ ca rogiṇām
śiphāvidalarajjvādyair vidadhyān nṛpatir damam //

ye niyuktās tu kāryeṣu hanyuḥ kāryāṇi kāryiṇām
dhanoṣmaṇā pacyamānās tān niḥsvān kārayen nṛpaḥ //

kūṭaśāsanakartṝṃś ca prakṛtīnāṃ ca dūṣakān
strībālabrāhmaṇaghnāṃś ca hanyād dviṭsevinas tathā //

tīritaṃ cānuśiṣṭaṃ ca yatra kva cana yad bhavet
kṛtaṃ tad dharmato vidyān na tad bhūyo nivartayet //

amātyāḥ prāḍvivāko vā yat kuryuḥ kāryam anyathā
tat svayaṃ nṛpatiḥ kuryāt tān taṃ sahasraṃ ca daṇḍayet //

brahmahā ca surāpaś ca steyī ca taskaro gurutalpagaḥ
ete sarve pṛthag jñeyā mahāpātakino narāḥ //

caturṇām api caiteṣāṃ prāyaścittam akurvatām
śārīraṃ dhanasaṃyuktaṃ daṇḍaṃ dharmyaṃ prakalpayet //

gurutalpe bhagaḥ kāryaḥ surāpāne surādhvajaḥ
steye ca taskare śvapadaṃ śvapadaṃ kāryaṃ brahmahaṇy aśirāḥ pumān //

asaṃbhojyā hy asaṃyājyā asaṃpāṭhyā 'vivāhinaḥ
careyuḥ pṛthivīṃ dīnāḥ sarvadharmabahiṣkṛtāḥ //

jñātisaṃbandhibhis tv ete tyaktavyāḥ kṛtalakṣaṇāḥ
nirdayā nirnamaskārās tan manor anuśāsanam //

prāyaścittaṃ tu kurvāṇāḥ sarvavarṇā yathoditam [M: pūrve varṇā yathoditam]
nāṅkyā rājñā lalāṭe syur dāpyās tūttamasāhasam //

āgaḥsu brāhmaṇasyaiva kāryo madhyamasāhasaḥ
vivāsyo vā bhaved rāṣṭrāt sadravyaḥ saparicchadaḥ //

itare kṛtavantas tu pāpāny etāny akāmataḥ
sarvasvahāram arhanti kāmatas tu pravāsanam //

nādadīta nṛpaḥ sādhur mahāpātakino dhanam
ādadānas tu tal lobhāt tena doṣeṇa lipyate //

apsu praveśya taṃ daṇḍaṃ varuṇāyopapādayet
śrutavṛttopapanne vā brāhmaṇe pratipādayet //

īśo daṇḍasya varuṇo rājñāṃ daṇḍadharo hi saḥ
īśaḥ sarvasya jagato brāhmaṇo vedapāragaḥ //

yatra varjayate rājā pāpakṛdbhyo dhanāgamam
tatra kālena jāyante mānavā dīrghajīvinaḥ //

niṣpadyante ca sasyāni yathoptāni viśāṃ pṛthak
bālāś ca na pramīyante vikṛtaṃ ca na jāyate //

brāhmaṇān bādhamānaṃ tu kāmād avaravarṇajam
hanyāc citrair vadhopāyair udvejanakarair nṛpaḥ //

yāvān avadhyasya vadhe tāvān vadhyasya mokṣaṇe
adharmo nṛpater dṛṣṭo dharmas tu viniyacchataḥ //

udito 'yaṃ vistaraśo mitho vivādamānayoḥ
aṣṭādaśasu mārgeṣu vyavahārasya nirṇayaḥ //

evaṃ dharmyāṇi kāryāṇi samyak kurvan mahīpatiḥ
deśān alabdhāṃl lipseta labdhāṃś ca paripālayet //

samyaṅ niviṣṭadeśas tu kṛtadurgaś ca śāstrataḥ
kaṇṭakoddharaṇe nityam ātiṣṭhed yatnam uttamam //

rakṣanād āryavṛttānāṃ kaṇṭakānāṃ ca śodhanāt
narendrās tridivaṃ yānti prajāpālanatatparāḥ //

aśāsaṃs taskarān yas tu baliṃ gṛhṇāti pārthivaḥ
tasya prakṣubhyate rāṣṭraṃ svargāc ca parihīyate //

nirbhayaṃ tu bhaved yasya rāṣṭraṃ bāhubalāśritam
tasya tad vardhate nityaṃ sicyamāna iva drumaḥ //

dvividhāṃs taskarān vidyāt paradravyāpahārakān
prakāśāṃś cāprakāśāṃś ca cāracakṣur mahīpatiḥ //

prakāśavañcakās teṣāṃ nānāpaṇyopajīvinaḥ
pracchannavañcakās tv ete ye stenāṭavikādayaḥ //

utkocakāś cāupadhikā vañcakāḥ kitavās tathā
maṅgalādeśavṛttāś ca bhadrāś cekṣaṇikaiḥ bhadraprekṣaṇikaiḥ saha //

asamyakkāriṇaś caiva mahāmātrāś cikitsakāḥ
śilpopacārayuktāś ca nipuṇāḥ paṇyayoṣitaḥ //

evamādīn evamādyān vijānīyāt prakāśāṃl lokakaṇṭakān
nigūḍhacāriṇaś cānyān anāryān āryaliṅginaḥ //

tān viditvā sucaritair gūḍhais tatkarmakāribhiḥ
cāraiś cānekasaṃsthānaiḥ protsādya vaśam ānayet //

teṣāṃ doṣān abhikhyāpya sve sve karmaṇi tattvataḥ
kurvīta śāsanaṃ rājā samyak sārāparādhataḥ //

na hi daṇḍād ṛte śakyaḥ kartuṃ pāpavinigrahaḥ
stenānāṃ pāpabuddhīnāṃ nibhṛtaṃ caratāṃ kṣitau //

sabhāprapāpūpaśālā veśamadyānnavikrayāḥ
catuṣpathāṃś caityavṛkṣāḥ samājāḥ prekṣaṇāni ca //

jīrṇodyānāny araṇyāni kārukāveśanāni ca
śūnyāni cāpy agārāṇi vanāny upavanāni ca //

evaṃvidhān nṛpo deśān gulmaiḥ sthāvarajaṅgamaiḥ
taskarapratiṣedhārthaṃ cāraiś cāpy anucārayet //

tatsahāyair anugatair nānākarmapravedibhiḥ
vidyād utsādayec caiva nipuṇaiḥ pūrvataskaraiḥ //

bhakṣyabhojyopadeśaiś ca brāhmaṇānāṃ ca darśanaiḥ
śauryakarmāpadeśaiś ca kuryus teṣāṃ samāgamam //

ye tatra nopasarpeyur mūlapraṇihitāś ca ye
tān prasahya nṛpo hanyāt samitrajñātibāndhavān //

na hoḍhena vinā cauraṃ ghātayed dhārmiko nṛpaḥ
sahoḍhaṃ sopakaraṇaṃ ghātayed avicārayan //

grāmeṣv api ca ye ke cic caurāṇāṃ bhaktadāyakāḥ
bhāṇḍāvakāśadāś caiva sarvāṃs tān api ghātayet //

rāṣṭreṣu rakṣādhikṛtān sāmantāṃś caiva coditān
abhyāghāteṣu madhyasthāñ śiṣyāc caurān iva drutam //

yaś cāpi dharmasamayāt pracyuto dharmajīvanaḥ
daṇḍenaiva tam apy oṣet svakād dharmād dhi vicyutam //

grāmaghāte hitābhaṅge pathi moṣābhidarśane
śaktito nābhidhāvanto nirvāsyāḥ saparicchadāḥ //

rājñaḥ kośāpahartṝṃś ca pratikūleṣu ca sthitān prātikūlyeṣv avasthitān
ghātayed vividhair daṇḍair arīṇāṃ copajāpakān //

saṃdhiṃ chittvā bhittvā tu ye cauryaṃ rātrau kurvanti taskarāḥ
teṣāṃ chittvā nṛpo hastau tīkṣṇe śūle niveśayet //

aṅgulīr granthibhedasya chedayet prathame grahe
dvitīye hastacaraṇau tṛtīye vadham arhati //

agnidān bhaktadāṃś caiva tathā śastrāvakāśadān
saṃnidhātṝṃś ca moṣasya hanyāc cauram iveśvaraḥ //

taḍāgabhedakaṃ hanyād apsu śuddhavadhena vā
yad vāpi pratisaṃskuryād dāpyas tūttamasāhasam //

koṣṭhāgārāyudhāgāra devatāgārabhedakān
hastyaśvarathahartṝṃś ca hanyād evāvicārayan //

yas tu pūrvaniviṣṭasya taḍāgasyodakaṃ haret
āgamaṃ vāpy apāṃ bhindyāt sa dāpyaḥ pūrvasāhasam //

samutsṛjed rājamārge yas tv amedhyam anāpadi
sa dvau kārṣāpaṇau dadyād amedhyaṃ cāśu śodhayet //

āpadgato 'tha vā vṛddhā garbhiṇī bāla eva vā
paribhāṣaṇam arhanti tac ca śodhyam iti sthitiḥ //

cikitsakānāṃ sarveṣāṃ mithyāpracaratāṃ damaḥ
amānuṣeṣu prathamo mānuṣeṣu tu madhyamaḥ //

saṃkramadhvajayaṣṭīnāṃ pratimānāṃ ca bhedakaḥ
pratikuryāc ca tat sarvaṃ pañca dadyāc chatāni ca //

adūṣitānāṃ dravyāṇāṃ dūṣaṇe bhedane tathā
maṇīnām apavedhe ca daṇḍaḥ prathamasāhasaḥ //

samair hi viṣamaṃ yas tu cared vai mūlyato 'pi vā
samāpnuyād damaṃ pūrvaṃ naro madhyamam eva vā //

bandhanāni ca sarvāṇi rājā mārge rājamārge niveśayet
duḥkhitā yatra dṛśyeran vikṛtāḥ pāpakāriṇah //

prākārasya ca bhettāraṃ parikhāṇāṃ ca pūrakam
dvārāṇāṃ caiva bhaṅktāraṃ kṣipram eva pravāsayet //

abhicāreṣu sarveṣu kartavyo dviśato damaḥ
mūlakarmaṇi cānāpteḥ cānāptaiḥ kṛtyāsu vividhāsu ca //

abījavikrayī caiva bījotkṛṣṭā tathaiva ca
maryādābhedakaś caiva vikṛtaṃ prāpnuyād vadham //

sarvakaṇṭakapāpiṣṭhaṃ hemakāraṃ tu pārthivaḥ
pravartamānam anyāye chedayel lavaśaḥ chedayet khaṇḍaśaḥ kṣuraiḥ //

sītādravyāpaharaṇe śastrāṇām auṣadhasya ca
kālam āsādya kāryaṃ ca rājā daṇḍaṃ prakalpayet //

svāmyamātyau puraṃ rāṣṭraṃ kośadaṇḍau suhṛt tathā
sapta prakṛtayo hy etāḥ saptāṅgaṃ rājyam ucyate //

saptānāṃ prakṛtīnāṃ tu rājyasyāsāṃ yathākramam
pūrvaṃ pūrvaṃ gurutaraṃ jānīyād vyasanaṃ mahat //

saptāṅgasyeha rājyasya viṣṭabdhasya tridaṇḍavat
anyonyaguṇavaiśeṣyān na kiṃ cid atiricyate //

teṣu teṣu tu kṛtyeṣu tat tad aṅgaṃ viśiṣyate
yena yat sādhyate kāryaṃ tat tasmiñ śreṣṭham ucyate //

cāreṇotsāhayogena kriyayaiva ca karmaṇām
svaśaktiṃ paraśaktiṃ ca nityaṃ vidyān mahīpatiḥ vidyāt parātmanoḥ //

pīḍanāni ca sarvāṇi vyasanāni tathaiva ca
ārabheta tataḥ kāryaṃ saṃcintya gurulāghavam //

ārabhetaiva karmāṇi śrāntaḥ śrāntaḥ punaḥ punaḥ
karmāṇy ārabhamāṇaṃ hi puruṣaṃ śrīr niṣevate //

kṛtaṃ tretāyugaṃ caiva dvāparaṃ kalir eva ca
rājño vṛttāni sarvāṇi rājā hi yugam ucyate //

kaliḥ prasupto bhavati sa jāgrad dvāparaṃ yugam
karmasv abhyudyatas tretā vicaraṃs tu kṛtaṃ yugam //

indrasyārkasya vāyoś ca yamasya varuṇasya ca
candrasyāgneḥ pṛthivyāś ca tejovṛttaṃ nṛpaś caret //

vārṣikāṃś caturo māsān yathendro 'bhipravarṣati
tathābhivarṣet svaṃ rāṣṭraṃ kāmair indravrataṃ caran //

aṣṭau māsān yathādityas toyaṃ harati raśmibhiḥ
tathā haret karaṃ rāṣṭrān nityam arkavrataṃ hi tat //

praviśya sarvabhūtāni yathā carati mārutaḥ
tathā cāraiḥ praveṣṭavyaṃ vratam etad dhi mārutam //

yathā yamaḥ priyadveṣyau prāpte kāle niyacchati
tathā rājñā niyantavyāḥ prajās tad dhi yamavratam //

varuṇena yathā pāśair baddha evābhidṛśyate
tathā pāpān nigṛhṇīyād vratam etad dhi vāruṇam //

paripūrṇaṃ yathā candraṃ dṛṣṭvā hṛṣyanti mānavāḥ
tathā prakṛtayo yasmin sa cāndravratiko nṛpaḥ //

pratāpayuktas tejasvī nityaṃ syāt pāpakarmasu
duṣṭasāmantahiṃsraś ca tad āgneyaṃ vrataṃ smṛtam //

yathā sarvāṇi bhūtāni dharā dhārayate samam
tathā sarvāṇi bhūtāni bibhrataḥ pārthivaṃ vratam //

etair upāyair anyaiś ca yukto nityam atandritaḥ
stenān rājā nigṛhṇīyāt svarāṣṭre para eva ca //

parām apy āpadaṃ prāpto brāhmaṇān na prakopayet
te hy enaṃ kupitā hanyuḥ sadyaḥ sabalavāhanam //

yaiḥ kṛtaḥ sarvabhakṣyo sarvabhakṣo 'gnir apeyaś ca mahodadhiḥ
kṣayī cāpyāyitaḥ somaḥ ko na naśyet prakopya tān //

lokān anyān sṛjeyur ye lokapālāṃś ca kopitāḥ
devān kuryur adevāṃś ca kaḥ kṣiṇvaṃs tān samṛdhnuyāt //

yān upāśritya tiṣṭhanti lokā devāś ca sarvadā
brahma caiva dhanaṃ yeṣāṃ ko hiṃsyāt tāñ jijīviṣuḥ //

avidvāṃś caiva vidvāṃś ca brāhmaṇo daivataṃ mahat
praṇītaś cāpraṇītaś ca yathāgnir daivataṃ mahat //

śmaśāneṣv api tejasvī pāvako naiva duṣyati
hūyamānaś ca yajñeṣu bhūya evābhivardhate //

evaṃ yady apy aniṣṭeṣu vartante sarvakarmasu
sarvathā brāhmaṇāḥ pūjyāḥ paramaṃ daivataṃ hi tat //

kṣatrasyātipravṛddhasya brāhmaṇān prati sarvaśaḥ
brahmaiva saṃniyantṛ syāt kṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam //

adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati //

nābrahma kṣatram ṛdhnoti nākṣatraṃ brahma vardhate
brahma kṣatraṃ ca saṃpṛktam iha cāmutra vardhate //

dattvā dhanaṃ tu viprebhyaḥ sarvadaṇḍasamutthitam
putre rājyaṃ samāsṛjya samāsādya kurvīta prāyaṇaṃ raṇe //

evaṃ caran sadā yukto rājadharmeṣu pārthivaḥ
hiteṣu caiva lokasya lokebhyaḥ sarvān bhṛtyān niyojayet //

eṣo 'khilaḥ karmavidhir ukto rājñaḥ sanātanaḥ
imaṃ karmavidhiṃ vidyāt kramaśo vaiśyaśūdrayoḥ //

vaiśyas tu kṛtasaṃskāraḥ kṛtvā dāraparigraham
vārtāyāṃ nityayuktaḥ syāt paśūnāṃ caiva rakṣaṇe //

prajāpatir hi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn
brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ //

na ca vaiśyasya kāmaḥ syān na rakṣeyaṃ paśūn iti
vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃ cana //

maṇimuktāpravālānāṃ lohānāṃ tāntavasya ca
gandhānāṃ ca rasānāṃ ca vidyād arghabalābalam //

bījānām uptivic ca syāt kṣetradoṣaguṇasya ca
mānayogaṃ ca jānīyāt tulāyogāṃś ca sarvaśaḥ //

sārāsāraṃ ca bhāṇḍānāṃ deśānāṃ ca guṇāguṇān
lābhālābhaṃ ca paṇyānāṃ paśūnāṃ parivardhanam //

bhṛtyānāṃ ca bhṛtiṃ vidyād bhāṣāś ca vividhā nṛṇāṃ
dravyāṇāṃ sthānayogāṃś ca krayavikrayam eva ca //

dharmeṇa ca dravyavṛddhāv ātiṣṭhed yatnam uttamam
dadyāc ca sarvabhūtānām annam eva prayatnataḥ //

viprāṇāṃ vedaviduṣāṃ gṛhasthānāṃ yaśasvinām
śuśrūṣaiva tu śūdrasya dharmo naiśreyasaḥ paraḥ param //

śucir utkṛṣṭaśuśrūṣur mṛduvāg anahaṃkṛtaḥ
brāhmaṇādyāśrayo brāhmaṇāpāśrayo nityam utkṛṣṭāṃ jātim aśnute //

eṣo 'nāpadi varṇānām uktaḥ karmavidhiḥ śubhaḥ
āpady api hi yas teṣāṃ kramaśas tan nibodhata //