Manu Smriti · Chapter 8

vyavahārān didṛkṣus tu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ
mantrajñair mantribhiś caiva vinītaḥ praviśet sabhām //

tatrāsīnaḥ sthito vāpi pāṇim udyamya dakṣiṇam
vinītaveṣābharaṇaḥ paśyet kāryāṇi kāryiṇām //

pratyahaṃ deśadṛṣṭaiś ca śāstradṛṣṭaiś ca hetubhiḥ
aṣṭādaśasu mārgeṣu nibaddhāni pṛthak pṛthak //

teṣām ādyam ṛṇādānaṃ nikṣepo 'svāmivikrayaḥ
saṃbhūya ca samutthānaṃ dattasyānapakarma ca //

vetanasyaiva cādānaṃ saṃvidaś ca vyatikramaḥ
krayavikrayānuśayo vivādaḥ svāmipālayoḥ //

sīmāvivādadharmaś ca pāruṣye daṇḍavācike
steyaṃ ca sāhasaṃ caiva strīsaṃgrahaṇam eva ca //

strīpuṃdharmo vibhāgaś ca dyūtam āhvaya eva ca
padāny aṣṭādaśaitāni vyavahārasthitāv iha //

eṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhaṃ vivādaṃ caratāṃ nṛṇām
dharmaṃ śāśvatam āśritya kuryāt kāryavinirṇayam //

yadā svayaṃ na kuryāt tu nṛpatiḥ kāryadarśanam
tadā niyuñjyād vidvāṃsaṃ brāhmaṇaṃ kāryadarśane //

so 'sya kāryāṇi saṃpaśyet sabhyair eva tribhir vṛtaḥ
sabhām eva praviśyāgryām āsīnaḥ sthita eva vā //

yasmin deśe niṣīdanti viprā vedavidas trayaḥ
rājñaś cādhikṛto vidvān brahmaṇas tāṃ sabhāṃ viduḥ //

dharmo viddhas tv adharmeṇa sabhāṃ yatropatiṣṭhate
śalyaṃ cāsya na kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ //

sabhāṃ vā na praveṣṭavyaṃ sabhā vā na praveṣṭavyā vaktavyaṃ vā samañjasam
abruvan vibruvan vāpi naro bhavati kilbiṣī //

yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca
hanyate prekṣamāṇānāṃ hatās tatra sabhāsadaḥ //

dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ
tasmād dharmo na hantavyo mā no dharmo hato 'vadhīt //

vṛṣo hi bhagavān dharmas tasya yaḥ kurute hy tv alam
vṛṣalaṃ taṃ vidur devās tasmād dharmaṃ na lopayet //

eka eva suhṛd dharmo nidhāne 'py anuyāti yaḥ
śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvam anyad dhi gacchati //

pādo 'dharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇam ṛcchati
pādaḥ sabhāsadaḥ sarvān pādo rājānam ṛcchati //

rājā bhavaty anenās tu mucyante ca sabhāsadaḥ
eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate //

jātimātropajīvī vā kāmaṃ syād brāhmaṇabruvaḥ
dharmapravaktā nṛpater na tu śūdraḥ kathaṃ cana //

yasya śūdras tu kurute rājño dharmavivecanam
tasya sīdati tad rāṣṭraṃ paṅke gaur iva paśyataḥ //

yad rāṣṭraṃ śūdrabhūyiṣṭhaṃ nāstikākrāntam advijam
vinaśyaty āśu tat kṛtsnaṃ durbhikṣavyādhipīḍitam //

dharmāsanam adhiṣṭhāya saṃvītāṅgaḥ samāhitaḥ
praṇamya lokapālebhyaḥ kāryadarśanam ārabhet //

arthānarthāv ubhau buddhvā dharmādharmau ca kevalau
varṇakrameṇa sarvāṇi paśyet kāryāṇi kāryiṇām //

bāhyair vibhāvayel liṅgair bhāvam antargataṃ nṛṇām
svaravarṇeṅgitākāraiś cakṣuṣā ceṣṭitena ca //

ākārair iṅgitair gatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca
netravaktravikāraiś ca gṛhyate 'ntargataṃ manaḥ //

bāladāyādikaṃ rikthaṃ tāvad rājānupālayet
yāvat sa syāt samāvṛtto yāvac cātītaśaiśavaḥ yāvad vātīta //

vaśāputrāsu caivaṃ syād rakṣaṇaṃ niṣkulāsu ca
pativratāsu ca strīṣu vidhavāsv āturāsu ca //

jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye tad dhareyuḥ svabāndhavāḥ
tāñ śiṣyāc cauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ //

praṇaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet
arvāk tryabdād dharet svāmī pareṇa nṛpatir haret //

mamedam iti yo brūyāt so 'nuyojyo yathāvidhi
saṃvādya rūpasaṃkhyādīn svāmī tad dravyam arhati //

avedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ
varṇaṃ rūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍam arhati //

ādadītātha ṣaḍbhāgaṃ pranaṣṭādhigatān nṛpaḥ
daśamaṃ dvādaśaṃ vāpi satāṃ dharmam anusmaran //

pranaṣṭādhigataṃ dravyaṃ tiṣṭhed yuktair adhiṣṭhitam
yāṃs tatra caurān gṛhṇīyāt tān rājebhena ghātayet //

mamāyam iti yo brūyān nidhiṃ satyena mānavaḥ
tasyādadīta ṣaḍbhāgaṃ rājā dvādaśam eva vā //

anṛtaṃ tu vadan daṇḍyaḥ svavittasyāṃśam aṣṭamam
tasyaiva vā nidhānasya saṃkhyayālpīyasīṃ kalām //

vidvāṃs tu brāhmaṇo dṛṣṭvā pūrvopanihitaṃ nidhim
aśeṣato 'py ādadīta sarvasyādhipatir hi saḥ //

yaṃ tu paśyen nidhiṃ rājā purāṇaṃ nihitaṃ kṣitau
tasmād dvijebhyo dattvārdham ardhaṃ kośe praveśayet //

nidhīnāṃ tu purāṇānāṃ dhātūnām eva ca kṣitau
ardhabhāg rakṣaṇād rājā bhūmer adhipatir hi saḥ //

dātavyaṃ sarvavarṇebhyo rājñā caurair hṛtaṃ dhanam
rājā tad upayuñjānaś caurasyāpnoti kilbiṣam //

jātijānapadān dharmān śreṇīdharmāṃś ca dharmavit
samīkṣya kuladharmāṃś ca svadharmaṃ pratipādayet //

svāni karmāṇi kurvāṇā dūre santo 'pi mānavāḥ
priyā bhavanti lokasya sve sve karmaṇy avasthitāḥ //

notpādayet svayaṃ kāryaṃ rājā nāpy asya puruṣaḥ
na ca prāpitam anyena grased arthaṃ grasetārthaṃ kathaṃ cana //

yathā nayaty asṛkpātair mṛgasya mṛgayuḥ padam
nayet tathānumānena dharmasya nṛpatiḥ padam //

satyam arthaṃ ca saṃpaśyed ātmānam atha sākṣiṇaḥ sākṣiṇam
deśaṃ rūpaṃ ca kālaṃ ca vyavahāravidhau sthitaḥ //

sadbhir ācaritaṃ yat syād dhārmikaiś ca dvijātibhiḥ
tad deśakulajātīnām aviruddhaṃ prakalpayet //

adhamarṇārthasiddhyartham uttamarṇena coditaḥ
dāpayed dhanikasyārtham adhamarṇād vibhāvitam //

yair yair upāyair arthaṃ svaṃ prāpnuyād uttamarṇikaḥ
tair tair upāyaiḥ saṃgṛhya dāpayed adhamarṇikam //

dharmeṇa vyavahāreṇa chalenācaritena ca
prayuktaṃ sādhayed arthaṃ pañcamena balena ca //

yaḥ svayaṃ sādhayed artham uttamarṇo 'dhamarṇikāt
na sa rājñābhiyoktavyaḥ svakaṃ saṃsādhayan dhanam //

arthe 'pavyayamānaṃ tu karaṇena vibhāvitam
dāpayed dhanikasyārthaṃ daṇḍaleśaṃ ca śaktitaḥ //

apahnave 'dhamarṇasya dehīty uktasya saṃsadi
abhiyoktā diśed deśyaṃ karaṇaṃ vānyad uddiśet //

adeśyaṃ yaś ca diśati nirdiśyāpahnute ca yaḥ
yaś cādharottarān arthān vigītān nāvabudhyate //

apadiśyāpadeśyaṃ apadiśyāpadeśaṃ ca punar yas tv apadhāvati
samyak praṇihitaṃ cārthaṃ pṛṣṭaḥ san nābhinandati //

asaṃbhāṣye sākṣibhiś ca deśe saṃbhāṣate mithaḥ
nirucyamānaṃ praśnaṃ ca necched yaś cāpi niṣpatet //

brūhīty uktaś ca na brūyād uktaṃ ca na vibhāvayet
na ca pūrvāparaṃ vidyāt tasmād arthāt sa hīyate //

sākṣiṇaḥ jñātāraḥ santi mety uktvā diśety ukto diśen na yaḥ
dharmasthaḥ kāraṇair etair hīnaṃ tam api iti nirdiśet //

abhiyoktā na ced brūyād badhyo bandhyo daṇḍyaś ca dharmataḥ
na cet tripakṣāt prabrūyād dharmaṃ prati parājitaḥ //

yo yāvan nihnuvītārthaṃ mithyā yāvati vā vadet
tau nṛpeṇa hy adharmajñau dāpyo taddviguṇaṃ damam //

pṛṣṭo 'pavyayamānas tu kṛtāvastho dhanaiṣiṇā
tryavaraiḥ sākṣibhir bhāvyo nṛpabrāhmaṇasaṃnidhau //

yādṛśā dhanibhiḥ kāryā vyavahāreṣu sākṣiṇaḥ
tādṛśān saṃpravakṣyāmi yathā vācyam ṛtaṃ ca taiḥ //

gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ kṣatraviśśūdrayonayaḥ
arthyuktāḥ sākṣyam arhanti na ye ke cid anāpadi //

āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ
sarvadharmavido 'lubdhā viparītāṃs tu varjayet //

nārthasaṃbandhino nāptā na sahāyā na vairiṇaḥ
na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ //

na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kārukakuśīlavau
na śrotriyo na liṅgastho na saṅgebhyo vinirgataḥ //

nādhyadhīno na vaktavyo na dasyur na vikarmakṛt
na vṛddho na śiśur naiko nāntyo na vikalendriyaḥ //

nārto na matto nonmatto na kṣuttṛṣṇopapīḍitaḥ
na śramārto na kāmārto na kruddho nāpi taskaraḥ //

strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryur dvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ
śūdrāś ca santaḥ śūdrāṇām antyānām antyayonayaḥ //

anubhāvī tu yaḥ kaś cit kuryāt sākṣyaṃ vivādinām
antarveśmany araṇye vā śarīrasyāpi cātyaye //

striyāpy asaṃbhāve kāryaṃ bālena sthavireṇa vā
śiṣyeṇa bandhunā vāpi dāsena bhṛtakena vā //

bālavṛddhāturāṇāṃ ca sākṣyeṣu vadatāṃ mṛṣā
jānīyād asthirāṃ vācam utsiktamanasāṃ tathā //

sāhaseṣu ca sarveṣu steyasaṃgrahaṇeṣu ca
vāgdaṇḍayoś ca pāruṣye na parīkṣeta sākṣiṇaḥ //

bahutvaṃ parigṛhṇīyāt sākṣidvaidhe narādhipaḥ
sameṣu tu guṇotkṛṣṭān guṇidvaidhe dvijottamān //

samakṣadarśanāt sākṣyaṃ śravaṇāc caiva sidhyati
tatra satyaṃ bruvan sākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate //

sākṣī dṛṣṭaśrutād anyad vibruvann āryasaṃsadi
avāṅ narakam abhyeti pretya svargāc ca hīyate //

yatrānibaddho 'pīkṣeta śṛṇuyād vāpi kiṃ cana
pṛṣṭas tatrāpi tad brūyād yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam //

eko 'lubdhas tu sākṣī tv asākṣī syād bahvyaḥ śucyo 'pi na striyaḥ
strībuddher asthiratvāt tu doṣaiś cānye 'pi ye vṛtāḥ //

svabhāvenaiva yad brūyus tad grāhyaṃ vyāvahārikam
ato yad anyad vibrūyur dharmārthaṃ tad apārthakam //

sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ prāptān arthipratyarthisaṃnidhau
prāḍvivāko 'nuyuñjīta vidhinānena sāntvayan //

yad dvayor anayor vettha kārye 'smiṃś ceṣṭitaṃ mithaḥ
tad brūta sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hy atra sākṣitā //

satyaṃ sākṣye bruvan sākṣī lokān āpnoti puṣkalān āpnoty aninditān
iha cānuttamāṃ kīrtiṃ vāg eṣā brahmapūjitā //

sākṣye 'nṛtaṃ vadan pāśair badhyate vāruṇair bhṛśam
vivaśaḥ śatam ājātīs tasmāt sākṣyaṃ vaded ṛtam //

satyena pūyate sākṣī dharmaḥ satyena vardhate
tasmāt satyaṃ hi vaktavyaṃ sarvavarṇeṣu sākṣibhiḥ //

ātmaiva hy ātmanaḥ sākṣī gatir ātmā tathātmanaḥ
māvamaṃsthāḥ svam ātmānaṃ nṛṇāṃ sākṣiṇam uttamam //

manyante vai pāpakṛto na kaś cit paśyatīti naḥ
tāṃs tu devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ //

dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ candrārkāgniyamānilāḥ
rātriḥ saṃdhye ca dharmaś ca vṛttajñāḥ sarvadehinām //

devabrāhmaṇasāṃnidhye sākṣyaṃ pṛcched ṛtaṃ dvijān
udaṅmukhān prāṅmukhān vā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn //

brūhīti brāhmaṇaṃ pṛcchet satyaṃ brūhīti pārthivam
gobījakāñcanair vaiśyaṃ śūdraṃ sarvais tu pātakaiḥ //

brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strībālaghātinaḥ
mitradruhaḥ kṛtaghnasya te te syur bruvato mṛṣā //

janmaprabhṛti yat kiṃ cit puṇyaṃ bhadra tvayā kṛtam
tat te sarvaṃ śuno gacched yadi brūyās tvam anyathā //

eko 'ham asmīty ātmānaṃ yas tvaṃ kalyāṇa manyase
nityaṃ sthitas te hṛdy eṣa puṇyapāpekṣitā muniḥ //

yamo vaivasvato devo yas tavaiṣa hṛdi sthitaḥ
tena ced avivādas te mā gaṅgāṃ mā kurūn gamaḥ //

nagno muṇḍaḥ kapālena kapālī ca bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ
andhaḥ śatrukulaṃ gacched yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet //

avākśirās tamasy andhe kilbiṣī narakaṃ vrajet
yaḥ praśnaṃ vitathaṃ brūyāt pṛṣṭaḥ san dharmaniścaye //

andho matsyān ivāśnāti sa naraḥ kaṇṭakaiḥ saha
yo bhāṣate 'rthavaikalyam apratyakṣaṃ sabhāṃ gataḥ //

yasya vidvān hi vadataḥ kṣetrajño nābhiśaṅkate nātiśaṅkate
tasmān na devāḥ śreyāṃsaṃ loke 'nyaṃ puruṣaṃ viduḥ //

yāvato bāndhavān yasmin hanti sākṣye 'nṛtaṃ vadan
tāvataḥ saṃkhyayā tasmin śṛṇu saumyānupūrvaśaḥ //

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte
śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte //

hanti jātān ajātāṃś ca hiraṇyārthe 'nṛtaṃ vadan
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ //

apsu bhūmivad ity āhuḥ strīṇāṃ bhoge ca maithune
abjeṣu caiva ratneṣu sarveṣv aśmamayeṣu ca //

etān doṣān avekṣya tvaṃ sarvān anṛtabhāṣaṇe
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvam evāñjasā vada //

gorakṣakān vāṇijikāṃs vāṇijakāṃs tathā kārukuśīlavān
preṣyān vārdhuṣikāṃś caiva viprān śūdravad ācaret //

tad vadan dharmato 'rtheṣu jānann apy anythā naraḥ
na svargāc cyavate lokād daivīṃ vācaṃ vadanti tām //

śūdraviṭkṣatraviprāṇāṃ yatra rtoktau bhaved vadhaḥ
tatra vaktavyam anṛtaṃ tad dhi satyād viśiṣyate //

vāggaivatyaiś ca carubhir yajeraṃs te sarasvatīm
anṛtasyainasas tasya kurvāṇā niṣkṛtiṃ parām //

kūṣmāṇḍair vāpi juhuyād ghṛtam agnau yathāvidhi
ud ity ṛcā vā vāruṇyā tṛcenābdaivatena vā //

tripakṣād abruvan sākṣyam ṛṇādiṣu naro 'gadaḥ
tadṛṇaṃ prāpnuyāt sarvaṃ daśabandhaṃ ca sarvataḥ //

yasya dṛśyeta saptāhād uktavākyasya sākṣiṇaḥ
rogo 'gnir jñātimaraṇam ṛṇaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ //

asākṣikeṣu tv artheṣu mitho vivādamānayoḥ
avindaṃs tattvataḥ satyaṃ śapathenāpi lambhayet //

maharṣibhiś ca devaiś ca kāryārthaṃ śapathāḥ kṛtāḥ
vasiṣṭhaś cāpi śapathaṃ śepe paijavane nṛpe //

na vṛthā śapathaṃ kuryāt svalpe 'py arthe naro budhaḥ
vṛthā hi śapathaṃ kurvan pretya ceha ca naśyati //

kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ bhakṣye tathendhane
brāhmaṇābhyupapattau ca śapathe nāsti pātakam //

satyena śāpayed vipraṃ kṣatriyaṃ vāhanāyudhaiḥ
gobījakāñcanair vaiśyaṃ śūdraṃ sarvais tu pātakaiḥ //

agniṃ vāhārayed enam apsu cainaṃ nimajjayet
putradārasya vāpy enaṃ śirāṃsi sparśayet pṛthak //

yam iddho na dahaty agnir āpo nonmajjayanti ca
na cārtim ṛcchati kṣipraṃ sa jñeyaḥ śapathe śuciḥ //

vatsasya hy abhiśastasya purā bhrātrā yavīyasā
nāgnir dadāha romāpi satyena jagataḥ spaśaḥ //

yasmin yasmin vivāde tu kauṭasākṣyaṃ kṛtaṃ bhavet
tat tat kāryaṃ nivarteta kṛtaṃ cāpy akṛtaṃ bhavet //

lobhān mohād bhayān maitrāt kāmāt krodhāt tathaiva ca
ajñānād bālabhāvāc ca sākṣyaṃ vitatham ucyate //

eṣām anyatame sthāne yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet
tasya daṇḍaviśeṣāṃs tu pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ //

lobhāt sahasraṃ daṇḍyas tu mohāt pūrvaṃ tu sāhasam
bhayād dvau madhyamau daṇḍau maitrāt pūrvaṃ caturguṇam //

kāmād daśaguṇaṃ pūrvaṃ krodhāt tu triguṇaṃ param
ajñānād dve śate pūrṇe bāliśyāc chatam eva tu //

etān āhuḥ kauṭasākṣye proktān daṇḍān manīṣibhiḥ
dharmasyāvyabhicārārtham adharmaniyamāya ca //

kauṭasākṣyaṃ tu kurvāṇāṃs trīn varṇān dhārmiko nṛpaḥ
pravāsayed daṇḍayitvā brāhmaṇaṃ tu vivāsayet //

daśa sthānāni daṇḍasya manuḥ svayaṃbhuvo 'bravīt
triṣu varṇeṣu yāni syur akṣato brāhmaṇo vrajet //

upastham udaraṃ jihvā hastau pādau ca pañcamam
cakṣur nāsā ca karṇau ca dhanaṃ dehas tathaiva ca //

anubandhaṃ parijñāya deśakālau ca tattvataḥ
sārāparādho cālokya daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet //

adharmadaṇḍanaṃ loke yaśoghnaṃ kīrtināśanam
asvargyaṃ ca paratrāpi tasmāt tat parivarjayet //

adaṇḍyān daṇḍayan rājā daṇḍyāṃś caivāpy adaṇḍayan
ayaśo mahad āpnoti narakaṃ caiva gacchati //

vāgdaṇḍaṃ prathamaṃ kuryād dhigdaṇḍaṃ tadanantaram
tṛtīyaṃ dhanadaṇḍaṃ tu vadhadaṇḍam ataḥ param //

vadhenāpi yadā tv etān nigrahītuṃ na śaknuyāt
tadaiṣu sarvam apy etat prayuñjīta catuṣṭayam //

lokasaṃvyavahārārthaṃ yāḥ saṃjñāḥ prathitā bhuvi
tāmrarūpyasuvarṇānāṃ tāḥ pravakṣyāmy aśeṣataḥ //

jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ
prathamaṃ tat pramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate //

trasareṇavo 'ṣṭau vijñeyā likṣaikā parimāṇataḥ
tā rājasarṣapas tisras te trayo gaurasarṣapaḥ //

sarṣapāḥ ṣaḍ yavo madhyas triyavaṃ tv ekakṛṣṇalam
pañcakṛṣṇalako māṣas te suvarṇas tu ṣoḍaśa //

palaṃ suvarṇāś catvāraḥ palāni dharaṇaṃ daśa
dve kṛṣṇale samadhṛte vijñeyo raupya rūpya māṣakaḥ //

te ṣoḍaśa syād dharaṇaṃ purāṇaś caiva rājataḥ
kārṣāpaṇas tu vijñeyas tāmrikaḥ kārṣikaḥ paṇaḥ //

dharaṇāni daśa jñeyaḥ śatamānas tu rājataḥ
catuḥsauvarṇiko niṣko vijñeyas tu pramāṇataḥ //

paṇānāṃ dve śate sārdhe prathamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ
madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ sahasraṃ tv eva cottamaḥ //

ṛṇe deye pratijñāte pañcakaṃ śatam arhati
apahnave taddviguṇaṃ tan manor anuśāsanam //

vasiṣṭhavihitāṃ vṛddhiṃ sṛjed vittavivardhinīm
aśītibhāgaṃ gṛhṇīyān māsād vārdhuṣikaḥ śate //

dvikaṃ śataṃ vā gṛhṇīyāt satāṃ dharmam anusmaran
dvikaṃ śataṃ hi gṛhṇāno na bhavaty arthakilbiṣī //

dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ ca pañcakaṃ ca śataṃ samam
māsasya vṛddhiṃ gṛhṇīyād varṇānām anupūrvaśaḥ //

na tv evādhau sopakāre kausīdīṃ vṛddhim āpnuyāt
na cādheḥ kālasaṃrodhān nisargo 'sti na vikrayaḥ //

na bhoktavyo balād ādhir bhuñjāno vṛddhim utsṛjet
mūlyena toṣayec cainam ādhisteno 'nyathā bhavet //

ādhiś copanidhiś cobhau na kālātyayam arhataḥ
avahāryau bhavetāṃ tau dīrghakālam avasthitau //

saṃprītyā bhujyamānāni na naśyanti kadā cana
dhenur uṣṭro vahann aśvo yaś ca damyaḥ prayujyate //

yat kiṃ cid daśavarṣāṇi saṃnidhau prekṣate dhanī
bhujyamānaṃ parais tūṣṇīṃ na sa tal labdhum arhati //

ajaḍaś ced apogaṇḍo viṣaye cāsya bhujyate
bhagnaṃ tad vyavahāreṇa bhoktā tad dravyam dhanam arhati //

ādhiḥ sīmā bāladhanaṃ nikṣepopanidhiḥ nikṣepopanidhī striyaḥ
rājasvaṃ śrotriyasvaṃ ca na bhogena praṇaśyati //

yaḥ svāminānanujñātam ādhiṃ bhūṅkte 'vicakṣaṇaḥ
tenārdhavṛddhir moktavyā tasya bhogasya niṣkṛtiḥ //

kusīdavṛddhir dvaiguṇyaṃ nātyeti sakṛd āhṛtā āhitā
dhānye sade lave vāhye nātikrāmati pañcatām //

kṛtānusārād adhikā vyatiriktā na sidhyati
kusīdapatham āhus taṃ pañcakaṃ śatam arhati //

nātisāṃvatsarīṃ vṛddhiṃ na cādṛṣṭāṃ punar haret vinirharet
cakravṛddhiḥ kālavṛddhiḥ kāritā kāyikā ca yā //

ṛṇaṃ dātum aśakto yaḥ kartum icchet punaḥ kriyām
sa dattvā nirjitāṃ vṛddhiṃ karaṇaṃ parivartayet //

adarśayitvā tatraiva hiraṇyaṃ parivartayet
yāvatī saṃbhaved vṛddhis tāvatīṃ dātum arhati //

cakravṛddhiṃ samārūḍho deśakālavyavasthitaḥ
atikrāman deśakālau na tatphalam avāpnuyāt //

samudrayānakuśalā deśakālārthadarśinaḥ
sthāpayanti tu yāṃ vṛddhiṃ sā tatrādhigamaṃ prati //

yo yasya pratibhūs tiṣṭhed darśanāyeha mānavaḥ
adarśayan sa taṃ tasya prayacchet yateta svadhanād ṛṇam //

prātibhāvyaṃ vṛthādānam ākṣikaṃ saurikāṃ ca yat
daṇḍaśulkāvaśeṣaṃ ca na putro dātum arhati //

darśanaprātibhāvye tu vidhiḥ syāt pūrvacoditaḥ
dānapratibhuvi prete dāyādān api dāpayet //

adātari punar dātā vijñātaprakṛtāv ṛṇam
paścāt pratibhuvi prete parīpset kena hetunā //

nirādiṣṭadhanaś cet tu pratibhūḥ syād alaṃdhanaḥ
svadhanād eva tad dadyān nirādiṣṭa iti sthitiḥ //

mattonmattārtādhyadhīnair bālena sthavireṇa vā
asaṃbaddhakṛtaś caiva vyāvahāro na sidhyati //

satyā na bhāṣā bhavati yady api syāt pratiṣṭhitā
bahiś ced bhāṣyate dharmān niyatād vyavahārikāt //

yogādhamanavikrītaṃ yogadānapratigraham
yatra vāpy upadhiṃ paśyet tat sarvaṃ vinivartayet //

grahītā yadi naṣṭaḥ syāt kuṭumbārthe kuṭumbe ca kṛto vyayaḥ
dātavyaṃ bāndhavais tat syāt pravibhaktair api svataḥ //

kuṭumbārthe 'dhyadhīno 'pi vyavahāraṃ yam ācaret
svadeśe vā videśe vā taṃ jyāyān na vicālayet //

balād dattaṃ balād bhuktaṃ balād yac cāpi lekhitam
sarvān balakṛtān arthān akṛtān manur abravīt //

trayaḥ parārthe kliśyanti sākṣiṇaḥ pratibhūḥ kulam
catvāras tūpacīyante vipra āḍhyo vaṇiṅ nṛpaḥ //

anādeyaṃ nādadīta parikṣīṇo 'pi pārthivaḥ
na cādeyaṃ samṛddho 'pi sūkṣmam apy artham utsṛjet //

anādeyasya cādānād ādeyasya ca varjanāt
daurbalyaṃ khyāpyate rājñaḥ sa pretyeha ca naśyati //

svādānād varṇasaṃsargāt tv abalānāṃ ca rakṣaṇāt
balaṃ saṃjāyate rājñaḥ sa pretyeha ca vardhate //

tasmād yama iva svāmī svayaṃ hitvā priyāpriye
varteta yāmyayā vṛttyā jitakrodho jitendriyaḥ //

yas tv adharmeṇa kāryāṇi mohāt kuryān narādhipaḥ
acirāt taṃ durātmānaṃ vaśe kurvanti śatravaḥ //

kāmakrodhau tu saṃyamya yo 'rthān dharmeṇa paśyati
prajās tam anuvartante samudram iva sindhavaḥ //

yaḥ sādhayantaṃ chandena vedayed dhanikaṃ nṛpe
sa rājñā tac caturbhāgaṃ dāpyas tasya ca tad dhanam //

karmaṇāpi samaṃ kuryād dhanikāyādhamarṇikaḥ
samo 'vakṛṣṭajātis tu dadyāc chreyāṃs tu tac chanaiḥ //

anena vidhinā rājā mitho vivadatāṃ nṛṇām
sākṣipratyayasiddhāni kāryāṇi samatāṃ nayet //

kulaje vṛttasaṃpanne dharmajñe satyavādini
mahāpakṣe dhaniny ārye nikṣepaṃ nikṣiped budhaḥ //

yo yathā nikṣiped dhaste yam arthaṃ yasya mānavaḥ
sa tathaiva grahītavyo yathā dāyas tathā grahaḥ //

yo nikṣepaṃ yācyamāno nikṣeptur na prayacchati
sa yācyaḥ prāḍvivākena tan nikṣeptur asaṃnidhau //

sākṣyabhāve praṇidhibhir vayorūpasamanvitaiḥ
apadeśaiś ca saṃnyasya hiraṇyaṃ tasya tattvataḥ //

sa yadi pratipadyeta yathānyastaṃ yathākṛtam
na tatra vidyate kiṃ cid yat parair abhiyujyate //

teṣāṃ na dadyād yadi tu tad dhiraṇyaṃ yathāvidhi
ubhau nigṛhya dāpyaḥ syād sa nigṛhyobhayaṃ dāpya iti dharmasya dhāraṇā //

nikṣepopanidhī nityaṃ na deyau pratyanantare
naśyato vinipāte tāv anipāte tv anāśinau //

svayam eva tu yau dadyān mṛtasya pratyanantare
na sa rājñābhiyoktavyo na nikṣeptuś ca bandhubhiḥ //

acchalenaiva cānvicchet tam arthaṃ prītipūrvakam
vicārya tasya vā vṛttaṃ sāmnaiva parisādhayet //

nikṣepeṣv eṣu sarveṣu vidhiḥ syāt parisādhane
samudre nāpnuyāt kiṃ cid yadi tasmān na saṃharet //

caurair hṛtaṃ jalenoḍham agninā dagdham eva vā
na dadyād yadi tasmāt sa na saṃharati kiṃ cana //

nikṣepasyāpahartāram anikṣeptāram eva ca
sarvair upāyair anvicchec chapathaiś caiva vaidikaiḥ //

yo nikṣepaṃ nārpayati yaś cānikṣipya yācate
tāv ubhau cauravac chāsyau dāpyau vā tatsamaṃ damam //

nikṣepasyāpahartāraṃ tatsamaṃ dāpayed damam
tathopanidhihartāram aviśeṣeṇa pārthivaḥ //

upadhābhiś ca yaḥ kaś cit paradravyaṃ haren naraḥ
sasahāyaḥ sa hantavyaḥ prakāśaṃ vividhair vadhaiḥ //

nikṣepo yaḥ kṛto yena yāvāṃś ca kulasaṃnidhau
tāvān eva sa vijñeyo vibruvan daṇḍam arhati //

mitho dāyaḥ kṛto yena gṛhīto mitha eva vā
mitha eva pradātavyo yathā dāyas tathā grahaḥ //

nikṣiptasya dhanasyaivaṃ prītyopanihitasya ca
rājā vinirṇayaṃ kuryād akṣiṇvan nyāsadhāriṇam //

vikrīṇīte parasya svaṃ yo 'svāmī svāmyasammataḥ
na taṃ nayeta sākṣyaṃ tu stenam astenamāninam //

avahāryo bhavec caiva sānvayaḥ ṣaṭśataṃ damam
niranvayo 'napasaraḥ prāptaḥ syāc caurakilbiṣam //

asvāminā kṛto yas tu dāyo vikraya eva vā
akṛtaḥ sa tu vijñeyo vyavahāre yathā sthitiḥ //

saṃbhogo dṛśyate yatra na dṛśyetāgamaḥ kva cit
āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na saṃbhoga iti sthitiḥ //

vikrayād yo dhanaṃ kiṃ cid gṛhṇīyat kulasaṃnidhau
krayeṇa sa viśuddhaṃ hi nyāyato labhate dhanam //

atha mūlam anāhāryaṃ prakāśakrayaśodhitaḥ
adaṇḍyo mucyate rājñā nāṣṭiko labhate dhanam //

nānyad anyena saṃsṛṣṭa rūpaṃ vikrayam arhati
na cāsāraṃ na sāvadyaṃ ca nyūnaṃ na dūreṇa tirohitam //

anyāṃ ced darśayitvānyā voḍhuḥ kanyā pradīyate
ubhe ta ekaśulkena vahed ity abravīn manuḥ //

nonmattāyā na kuṣṭhinyā na ca yā spṛṣṭamaithunā
pūrvaṃ doṣān abhikhyāpya pradātā daṇḍam arhati //

ṛtvig yadi vṛto yajñe svakarma parihāpayet
tasya karmānurūpeṇa deyo 'ṃśaḥ sahakartṛbhiḥ //

dakṣiṇāsu ca dattāsu svakarma parihāpayan
kṛtsnam eva labhetāṃśam anyenaiva ca kārayet //

yasmin karmaṇi yās tu syur uktāḥ pratyaṅgadakṣiṇāḥ
sa eva tā ādidīta bhajeran sarva eva vā //

rathaṃ haret cādhvaryur brahmādhāne ca vājinam
hotā vāpi hared aśvam udgātā cāpy anaḥ kraye //

sarveṣām ardhino mukhyās tadardhenārdhino 'pare
tṛtīyinas tṛtīyāṃśāś caturthāṃśāś ca pādinaḥ //

saṃbhūya svāni karmāṇi kurvadbhir iha mānavaiḥ
anena vidhiyogena kartavyāṃśaprakalpanā //

dharmārthaṃ yena dattaṃ syāt kasmai cid yācate dhanam
paścāc ca na tathā tat syān na deyaṃ tasya tad bhavet //

yadi saṃsādhayet tat tu darpāl lobhena vā punaḥ
rājñā dāpyaḥ suvarṇaṃ syāt tasya steyasya niṣkṛtiḥ //

dattasyaiṣoditā dharmyā yathāvad anapakriyā
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vetanasyānapakriyām //

bhṛto nārto anārto na kuryād yo darpāt karma yathoditam
sa daṇḍyaḥ kṛṣṇalāny aṣṭau na deyaṃ cāsya vetanam //

ārtas tu kuryāt svasthaḥ san yathābhāṣitam āditaḥ
sa dīrghasyāpi kālasya tal labhetaiva vetanam //

yathoktam ārtaḥ sustho vā yas tat karma na kārayet
na tasya vetanaṃ deyam alponasyāpi karmaṇaḥ //

eṣa dharmo 'khilenokto vetanādānakarmaṇaḥ
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ samayabhedinām //

yo grāmadeśasaṃghānāṃ kṛtvā satyena saṃvidam
visaṃvaden naro lobhāt taṃ rāṣṭrād vipravāsayet //

nigṛhya dāpayec cainaṃ samayavyabhicāriṇam
catuḥsuvarṇān ṣaṇniṣkāṃś chatamānaṃ ca rājakam //

etad daṇḍavidhiṃ kuryād dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
grāmajātisamūheṣu samayavyabhicāriṇām //

krītvā vikrīya vā kiṃ cid yasyehānuśayo bhavet
so 'ntar daśāhāt tad dravyaṃ dadyāc caivādadīta vā //

pareṇa tu daśāhasya na dadyān nāpi dāpayet
ādadāno dadat caiva rājñā daṇḍyau śatāni ṣaṭ //

yas tu doṣavatīṃ kanyām anākhyāya prayacchati
tasya kuryān nṛpo daṇḍaṃ svayaṃ ṣaṇṇavatiṃ paṇān //

akanyeti tu yaḥ kanyāṃ brūyād dveṣeṇa mānavaḥ
sa śataṃ prāpnuyād daṇḍaṃ tasyā doṣam adarśayan //

pāṇigrahaṇikā mantrāḥ kanyāsv eva pratiṣṭhitāḥ
nākanyāsu kva cin nṝṇāṃ luptadharmakriyā hi tāḥ //

pāṇigrahaṇikā mantrā niyataṃ dāralakṣaṇam
teṣāṃ niṣṭhā tu vijñeyā vidvadbhiḥ saptame pade //

yasmin yasmin kṛte kārye yasyehānuśayo bhavet
tam anena vidhānena dharmye pathi niveśayet //

paśuṣu svāmināṃ caiva pālānāṃ ca vyatikrame
vivādaṃ saṃpravakṣyāmi yathāvad dharmatattvataḥ //

divā vaktavyatā pāle rātrau svāmini tadgṛhe
yogakṣeme 'nyathā cet tu pālo vaktavyatām iyāt //

gopaḥ kṣīrabhṛto yas tu sa duhyād daśato varām
gosvāmyanumate bhṛtyaḥ sā syāt pāle 'bhṛte bhṛtiḥ //

naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṛmibhiḥ śvahataṃ viṣame mṛtam
hīnaṃ puruṣakāreṇa pradadyāt pāla eva tu //

vighuṣya tu hṛtaṃ caurair na pālo dātum arhati
yadi deśe ca kāle ca svāminaḥ svasya śaṃsati //

karṇau carma ca vālāṃś ca bastiṃ snāyuṃ ca rocanām
paśuṣu svāmināṃ dadyān mṛteṣv aṅkāni aṅkāṃś ca darśayet //

ajāvike tu saṃruddhe vṛkaiḥ pāle tv anāyati
yāṃ prasahya vṛko hanyāt pāle tat kilbiṣaṃ bhavet //

tāsāṃ ced avaruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane
yām utplutya vṛko hanyān na pālas tatra kilbiṣī //

dhanuḥśataṃ parīhāro grāmasya syāt samantataḥ
śamyāpātās trayo vāpi triguṇo nagarasya tu //

tatrāparivṛtaṃ dhānyaṃ vihiṃsyuḥ paśavo yadi
na tatra praṇayed daṇḍaṃ nṛpatiḥ paśurakṣiṇām //

vṛtiṃ tatra prakurvīta yām uṣṭro na vilokayet
chidraṃ ca vārayet sarvaṃ śvasūkaramukhānugam //

pathi kṣetre parivṛte grāmāntīye 'tha vā punaḥ
sapālaḥ śatadaṇḍārho vipālān vārayet paśūn //

kṣetreṣv anyeṣu tu paśuḥ sapādaṃ paṇam arhati
sarvatra tu sado deyaḥ kṣetrikasyeti dhāraṇā //

anirdaśāhāṃ gāṃ sūtāṃ vṛṣān devapaśūṃs tathā
sapālān vā vipālān vā na daṇḍyān manur abravīt //

kṣetriyasyātyaye kṣetrikasyātyaye daṇḍo bhāgād daśaguṇo bhavet
tato 'rdhadaṇḍo bhṛtyānām ajñānāt kṣetrikasya tu //

etad vidhānam ātiṣṭhed dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
svāmināṃ ca paśūnāṃ ca pālānāṃ ca vyatikrame //

sīmāṃ prati samutpanne vivāde grāmayor dvayoḥ
jyeṣṭhe māsi nayet sīmāṃ suprakāśeṣu setuṣu //

sīṃāvṛkṣāṃś ca kurvīta nyagrodhāśvatthakiṃśukān
śālmalīn sālatālāṃś ca kṣīriṇaś caiva pādapān //

gulmān veṇūṃś ca vividhān śamīvallīsthalāni ca
śarān kubjakagulmāṃś ca tathā sīmā na naśyati //

taḍāgāny udapānāni vāpyaḥ prasravaṇāni ca
sīmāsaṃdhiṣu kāryāṇi devatāyatanāni ca //

upachannāni cānyāni sīmāliṅgāni kārayet
sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya nityaṃ loke viparyayam //

aśmano 'sthīni govālāṃs tuṣān bhasma kapālikāḥ
karīṣam iṣṭakāṅgārāṃś śarkarā vālukās tathā //

yāni caivaṃprakārāṇi kālād bhūmir na bhakṣayet
tāni saṃdhiṣu sīmāyām sīmāyā aprakāśāni kārayet //

etair liṅgair nayet sīmāṃ rājā vivadamānayoḥ
pūrvabhuktyā ca satatam udakasyāgamena ca //

yadi sṃśaya eva syāl liṅgānām api darśane
sākṣipratyaya eva syāt sīmāvādavinirṇayaḥ sīmāvādaviniścayaḥ //

grāmīyaka grāmeyaka kulānāṃ ca samakṣaṃ sīmni sākṣiṇaḥ
praṣṭavyāḥ sīmaliṅgāni sīmāliṅgāni tayoś caiva vivādinoḥ //

te pṛṣṭās tu yathā brūyuḥ samastāḥ sīmni niścayam
nibadhnīyāt tathā sīmāṃ sarvāṃs tāṃś caiva nāmataḥ //

śirobhis te gṛhītvorvīṃ sragviṇo raktavāsasaḥ
sukṛtaiḥ śāpithāḥ svaiḥ svair nayeyus te samañjasam //

yathoktena nayantas te pūyante satyasākṣiṇaḥ
viparītaṃ nayantas tu dāpyāḥ syur dviśataṃ damam //

sākṣyabhāve tu catvāro grāmāḥ sāmantavāsinaḥ grāmasīmāntavāsinaḥ
sīmāvinirṇayaṃ kuryuḥ prayatā rājasaṃnidhau //

sāmantānām abhāve tu maulānāṃ sīmni sākṣiṇām
imān apy anuyuñjīta puruṣān vanagocarān //

vyādhāñ śākunikān gopān kaivartān mūlakhānakān
vyālagrāhān uñchavṛttīn anyāṃś ca vanacāriṇaḥ //

te pṛṣṭās tu yathā brūyuḥ sīmāsaṃdhiṣu lakṣaṇam
tat tathā sthāpayed rājā dharmeṇa grāmayor dvayoḥ //

kṣetrakūpataḍāgānām ārāmasya gṛhasya ca
sāmantapratyayo jñeyaḥ sīmāsetuvinirṇayaḥ //

sāmantāś cen mṛṣā brūyuḥ setau vivādatāṃ nṛṇām
sarve pṛthak pṛthag daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam //

gṛhaṃ taḍāgam ārāmaṃ kṣetraṃ vā bhīṣayā haran
śatāni pañca daṇḍyaḥ syād ajñānād dviśato damaḥ //

sīmāyām aviṣahyāyāṃ svayaṃ rājaiva dharmavit
pradiśed bhūmim ekeṣām upakārād iti sthitiḥ //

eṣo 'khilenābhihito dharmaḥ sīmāvinirṇaye
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vākpāruṣyavinirṇayam //

śataṃ brāhmaṇam ākruśya kṣatriyo daṇḍam arhati
vaiśyo 'py ardhaśataṃ dve vā śūdras tu vadham arhati //

pañcāśad brāhmaṇo daṇḍyaḥ kṣatriyasyābhiśaṃsane
vaiśye syād ardhapañcāśac chūdre dvādaśako damaḥ //

samavarṇe dvijātīnāṃ dvādaśaiva vyatikrame
vādeṣv avacanīyeṣu tad eva dviguṇaṃ bhavet //

ekajātir dvijātīṃs tu vācā dāruṇayā kṣipan
jihvāyāḥ prāpnuyāc chedaṃ jaghanyaprabhavo hi saḥ //

nāmajātigrahaṃ tv eṣām abhidroheṇa kurvataḥ
nikṣepyo 'yomayaḥ śaṅkur jvalann āsye daśāṅgulaḥ //

dharmopadeśaṃ darpeṇa viprāṇām asya kurvataḥ
taptam āsecayet tailaṃ vaktre śrotre śrautre ca pārthivaḥ //

śrutaṃ deśaṃ ca jātiṃ ca karma śarīram eva ca
vitathena bruvan darpād dāpyaḥ syād dviśataṃ damam //

kāṇaṃ vāpy atha vā khañjam anyaṃ vāpi tathāvidham
tathyenāpi bruvan dāpyo daṇḍaṃ kārṣāpaṇāvaram //

mātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ gurum
ākṣārayañ śataṃ dāpyaḥ panthānaṃ cādadad guroḥ //

brāhmaṇakṣatriyābhyāṃ tu daṇḍaḥ kāryo vijānatā
brāhmaṇe sāhasaḥ pūrvaḥ kṣatriye tv eva madhyamaḥ //

viṭśūdrayor evam eva svajātiṃ prati tattvataḥ
chedavarjaṃ praṇayanaṃ daṇḍasyeti viniścayaḥ //

eṣa daṇḍavidhiḥ prokto vākpāruṣyasya tattvataḥ
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi daṇḍapāruṣyanirṇayam //

yena kena cid aṅgena hiṃsyāc cec chreṣṭham antyajaḥ
chettavyaṃ tad tad evāsya tan manor anuśāsanam //

pāṇim udyamya daṇḍaṃ vā pāṇicchedanam arhati
pādena praharan kopāt pādacchedanam arhati //

sahāsanam abhiprepsur utkṛṣṭasyāpakṛṣṭajaḥ
kaṭyāṃ kṛtāṅko nirvāsyaḥ sphicaṃ vāsyāvakartayet //

avaniṣṭhīvato darpād dvāv oṣṭhau chedayen nṛpaḥ
avamūtrayato meḍhram avaśardhayato gudam //

keśeṣu gṛhṇato hastau chedayed avicārayan
pādayor dāḍhikāyāṃ ca grīvāyāṃ vṛṣaṇeṣu ca //

tvagbhedakaḥ śataṃ daṇḍyo lohitasya ca darśakaḥ
māṃsabhettā tu ṣaṇniṣkān pravāsyas tv asthibhedakaḥ //

vanaspatīnāṃ sarveṣām upabhogo yathā yathā
yathā tathā damaḥ kāryo hiṃsāyām iti dhāraṇā //

manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca duḥkhāya prahṛte sati
yathā yathā mahad duḥkhaṃ daṇḍaṃ kuryāt tathā tathā //

aṅgāvapīḍanāyāṃ ca vraṇa prāṇa śonitayos tathā
samutthānavyayaṃ dāpyaḥ sarvadaṇḍam athāpi vā //

dravyāṇi hiṃsyād yo yasya jñānato 'jñānato 'pi vā
sa tasyotpādayet tuṣṭiṃ rājñe dadyāc ca tatsamam //

carmacārmikabhāṇḍeṣu kāṣṭhaloṣṭamayeṣu
mūlyāt pañcaguṇo daṇḍaḥ puṣpamūlaphaleṣu ca //

yānasya caiva yātuś ca yānasvāmina eva ca
daśātivartanāny āhuḥ śeṣe daṇḍo vidhīyate //

chinnanāsye bhagnayuge tiryakpratimukhāgate
akṣabhaṅge ca yānasya cakrabhaṅge tathaiva ca //

chedane caiva yantrāṇāṃ yoktraraśmyos tathaiva ca
ākrande cāpy apaihīti na daṇḍaṃ manur abravīt //

yatrāpavartate yugyaṃ vaiguṇyāt prājakasya tu
tatra svāmī bhaved daṇḍyo hiṃsāyāṃ dviśataṃ damam //

prājakaś ced bhaved āptaḥ prājako daṇḍam arhati
yugyasthāḥ prājake 'nāpte sarve daṇḍyāḥ śataṃ śatam //

sa cet tu pathi saṃruddhaḥ paśubhir vā rathena vā
pramāpayet prāṇabhṛtas tatra daṇḍo 'vicāritaḥ //

manuṣyamāraṇe kṣipraṃ cauravat kilbiṣaṃ bhavet
prāṇabhṛtsu mahatsv ardhaṃ gogajoṣṭrahayādiṣu //

kṣudrakāṇāṃ paśūnāṃ tu hiṃsāyāṃ dviśato damaḥ
pañcāśat tu bhaved daṇḍaḥ śubheṣu mṛgapakṣiṣu //

gardhabhājāvikānāṃ tu daṇḍaḥ syāt pañcamāṣikaḥ pāñcamāṣikaḥ
māṣikas tu bhaved daṇḍaḥ śvasūkaranipātane //

bhāryā putraś ca dāsaś ca preṣyo bhrātrā ca sodaraḥ
prāptāparādhās tāḍyāḥ syū rajjvā veṇudalena vā //

pṛṣṭhatas tu śarīrasya nottamāṅge kathaṃ cana
ato 'nyathā tu praharan prāptaḥ syāc caurakilbiṣam //

eṣo 'khilenābhihito daṇḍapāruṣyanirṇayaḥ
stenasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ daṇḍavinirṇaye //

paramaṃ yatnam ātiṣṭhet stenānāṃ nigrahe nṛpaḥ
stenānāṃ nigrahād asya yaśo rāṣṭraṃ ca vardhate //

abhayasya hi yo dātā sa pūjyaḥ satataṃ nṛpaḥ
sattraṃ hi vardhate tasya sadaivābhayadakṣiṇam //

sarvato dharmaṣaḍbhāgo rājño bhavati rakṣataḥ
adharmād api ṣaḍbhāgo bhavaty asya hy arakṣataḥ //

yad adhīte yad yajate yad dadāti yad arcati
tasya ṣaḍbhāgabhāg rājā samyag bhavati rakṣaṇāt //

rakṣan dharmeṇa bhūtāni rājā vadhyāṃś ca ghātayan
yajate 'har ahar yajñaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ //

yo 'rakṣan balim ādatte karaṃ śulkaṃ ca pārthivaḥ
pratibhāgaṃ ca daṇḍaṃ ca sa sadyo narakaṃ vrajet //

arakṣitāraṃ rājānaṃ arakṣitāraṃ attāraṃ baliṣaḍbhāgahāriṇam
tam āhuḥ sarvalokasya samagramalahārakam //

anapekṣita anavekṣita maryādaṃ nāstikaṃ vipraluṃpakam
arakṣitāram attāraṃ nṛpaṃ vidyād adhogatim //

adhārmikaṃ tribhir nyāyair nigṛhṇīyāt prayatnataḥ
nirodhanena bandhena vividhena vadhena ca //

nigraheṇa hi pāpānāṃ sādhūnāṃ saṃgraheṇa ca
dvijātaya ivejyābhiḥ pūyante satataṃ nṛpāḥ //

kṣantavyaṃ prabhuṇā nityaṃ kṣipatāṃ kāryiṇāṃ nṛṇām
bālavṛddhāturāṇāṃ ca kurvatā hitam ātmanaḥ //

yaḥ kṣipto marṣayaty ārtais tena svarge mahīyate
yas tv aiśvaryān na kṣamate narakaṃ tena gacchati //

rājā stenena gantavyo muktakeśena dhāvatā dhīmatā
ācakṣāṇena tat steyam evaṃkarmāsmi śādhi mām //

skandhenādāya musalaṃ muśalaṃ laguḍaṃ vāpi khādiram
śaktiṃ cobhayatas tīkṣṇām āyasaṃ daṇḍam eva vā //

śāsanād vā vimokṣād vā stenaḥ steyād vimucyate
aśāsitvā tu taṃ rājā stenasyāpnoti kilbiṣam //

annāde bhrūṇahā mārṣṭi patyau bhāryāpacāriṇī
gurau śiṣyaś ca yājyaś ca steno rājani kilbiṣam //

rājabhiḥ kṛtadaṇḍās rājabhir dhṛtadaṇḍās tu kṛtvā pāpāni mānavāḥ
nirmalāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā //

yas tu rajjuṃ ghaṭaṃ kūpād dhared bhindyāc ca yaḥ prapām
sa daṇḍaṃ prāpnuyān māṣaṃ tac ca tasmin samāharet //

dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo harato 'bhyadhikaṃ vadhaḥ
śeṣe 'py ekādaśaguṇaṃ dāpyas tasya ca tad dhanam //

tathā dharimameyānāṃ śatād abhyadhike vadhaḥ
suvarṇarajatādīnām uttamānāṃ ca vāsasām //

pañcāśatas tv abhyadhike hastacchedanam iṣyate
śeṣe tv ekādaśaguṇaṃ mūlyād daṇḍaṃ prakalpayet //

puruṣāṇāṃ kulīnānāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ
mukhyānāṃ caiva ratnānāṃ haraṇe vadham arhati //

mahāpaśūnāṃ haraṇe śastrāṇām auṣadhasya ca
kālam āsādya kāryaṃ ca daṇḍaṃ rājā prakalpayet //

goṣu brāhmaṇasaṃsthāsu churikāyāś kharikāyāś ca bhedane
paśūnāṃ haraṇe caiva sadyaḥ kāryo 'rdhapādikaḥ //

sūtrakārpāsakiṇvānāṃ gomayasya guḍasya ca
dadhnaḥ kṣīrasya takrasya pānīyasya tṛṇasya ca //

veṇuvaidalabhāṇḍānāṃ lavaṇānāṃ tathaiva ca
mṛṇmayānāṃ ca haraṇe mṛdo bhasmana eva ca //

matsyānāṃ pakṣiṇāṃ caiva tailasya ca ghṛtasya ca
māṃsasya madhunaś caiva yac cānyat paśusaṃbhavam //

anyeṣāṃ caivam ādīnāṃ ādīnām madyānām adyānām odanasya ca
pakvānnānāṃ ca sarveṣāṃ tanmulyād dviguṇo damaḥ //

puṣpeṣu harite dhānye gulmavallīnageṣu ca
anyeṣv aparipūteṣu daṇḍaḥ syāt pañcakṛṣṇalaḥ //

paripūteṣu dhānyeṣu śākamūlaphaleṣu ca
niranvaye śataṃ daṇḍaḥ sānvaye 'rdhaśataṃ damaḥ //

syāt sāhasaṃ tv anvayavat prasabhaṃ karma yat kṛtam
niranvayaṃ bhavet steyaṃ hṛtvāpavyayate ca yat //

yas tv etāny upakḷptāni dravyāṇi stenayen naraḥ
tam ādyaṃ taṃ śataṃ daṇḍayed rājā yaś cāgniṃ corayed gṛhāt //

yena yena yathāṅgena steno nṛṣu viceṣṭate
tat tad eva haret tasya pratyādeśāya pārthivaḥ //

pitācāryaḥ suhṛn mātā bhāryā putraḥ purohitaḥ
nādaṇḍyo nāma rājño 'sti yaḥ svadharme na tiṣṭhati //

kārṣāpaṇaṃ bhaved daṇḍyo yatrānyaḥ prākṛto janaḥ
tatra rājā bhaved daṇḍyaḥ sahasram iti dhāraṇā //

aṣṭāpādyaṃ tu śūdrasya steye bhavati kilbiṣam
ṣoḍaśaiva tu vaiśyasya dvātriṃśat kṣatriyasya ca //

brāhmaṇasya catuḥṣaṣṭiḥ pūrṇaṃ vāpi śataṃ bhavet
dviguṇā vā catuḥṣaṣṭis taddoṣaguṇavid dhi saḥ //

vānaspatyaṃ mūlaphalaṃ dārv agnyarthaṃ tathaiva ca
tṛṇaṃ ca gobhyo grāsārtham asteyaṃ manur abravīt //

yo 'dattādāyino hastāl lipseta brāhmaṇo dhanam
yājanādhyāpanenāpi yathā stenas tathaiva saḥ //

dvijo 'dhvagaḥ kṣīṇavṛttir dvāv ikṣū dve ca mūlake
ādadānaḥ parakṣetrān na daṇḍaṃ dātum arhati //

asaṃditānāṃ saṃdātā saṃditānāṃ ca mokṣakaḥ
dāsāśvarathahartā ca prāptaḥ syāc corakilbiṣam //

anena vidhinā rājā kurvāṇaḥ stenanigraham
yaśo 'smin prāpnuyāl loke pretya cānuttamaṃ sukham //

aindraṃ sthānam abhiprepsur yaśaś cākṣayam avyayam
nopekṣeta kṣaṇam api rājā sāhasikaṃ naram //

vāgduṣṭāt taskarāc caiva daṇḍenaiva ca hiṃsataḥ
sāhasasya naraḥ kartā vijñeyaḥ pāpakṛttamaḥ //

sāhase vartamānaṃ tu yo marṣayati pārthivaḥ
sa vināśaṃ vrajaty āśu vidveṣaṃ cādhigacchati //

na mitrakāraṇād rājā vipulād vā dhanāgamāt
samutsṛjet sāhasikān sarvabhūtabhayāvahān //

śastraṃ dvijātibhir grāhyaṃ dharmo yatroparudhyate
dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ viplave kālakārite //

ātmanaś ca paritrāṇe dakṣiṇānāṃ ca saṃgare
strīviprābhyupapattau ca ghnan dharmeṇa na duṣyati //

guruṃ vā bālavṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahuśrutam
ātatāyinam āyāntaṃ hanyād evāvicārayan //

nātatāyivadhe doṣo hantur bhavati kaś cana
prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā manyus taṃ manyum ṛcchati //

paradārābhimarśeṣu pravṛttān nṝn mahīpatiḥ
udvejanakarair daṇḍaiś chinnayitvā cihnayitvā pravāsayet //

tatsamuttho hi lokasya jāyate varṇasaṃkaraḥ
yena mūlaharo 'dharmaḥ sarvanāśāya kalpate //

parasya patnyā puruṣaḥ saṃbhāṣāṃ yojayan rahaḥ
pūrvam ākṣārito doṣaiḥ prāpnuyāt pūrvasāhasam //

yas tv anākṣāritaḥ pūrvam abhibhāṣate kāraṇāt
na doṣaṃ prāpnuyāt kiṃ cin na hi tasya vyatikramaḥ //

parastriyaṃ yo 'bhivadet tīrthe 'raṇye vane 'pi vā
nadīnāṃ vāpi saṃbhede sa saṃgrahaṇam āpnuyāt //

upacārakriyā upakārakriyā keliḥ sparśo bhūṣaṇavāsasām
saha khaṭvāsanaṃ caiva sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam //

striyaṃ spṛśed adeśe yaḥ spṛṣṭo vā marṣayet tayā
parasparasyānumate sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam //

abrāhmaṇaḥ saṃgrahaṇe prāṇāntaṃ daṇḍam arhati
caturṇām api varṇānāṃ dārā rakṣyatamāḥ sadā //

bhikṣukā bandinaś caiva dīkṣitāḥ kāravas tathā
saṃbhāṣanaṃ saha strībhiḥ kuryur aprativāritāḥ //

na saṃbhāṣāṃ parastrībhiḥ pratiṣiddhaḥ samācaret
niṣiddho bhāṣamāṇas tu suvarṇaṃ daṇḍam arhati //

naiṣa cāraṇadāreṣu vidhir nātmopajīviṣu
sajjayanti hi te nārīr nigūḍhāś cārayanti ca //

kiṃ cid eva tu dāpyaḥ syāt saṃbhāṣāṃ tābhir ācaran
praiṣyāsu preṣyāsu caikabhaktāsu rahaḥ pravrajitāsu ca //

yo 'kāmāṃ dūṣayet kanyāṃ sa sadyo vadham arhati
sakāmāṃ dūṣayaṃs tulyo na vadhaṃ prāpnuyān naraḥ //

kanyāṃ bhajantīm utkṛṣṭaṃ na kiṃ cid api dāpayet
jaghanyaṃ sevamānāṃ tu saṃyatāṃ vāsayed gṛhe //

uttamāṃ sevamānas tu jaghanyo vadham arhati
śulkaṃ dadyāt sevamānaḥ samām icchet pitā yadi //

abhiṣahya tu yaḥ kanyāṃ kuryād darpeṇa mānavaḥ
tasyāśu kartye aṅgulyau kartyā aṅgulyo daṇḍaṃ cārhati ṣaṭśatam //

sakāmāṃ dūṣayaṃs tulyo nāṅgulicchedam āpnuyāt
dviśataṃ tu damaṃ dāpyaḥ prasaṅgavinivṛttaye //

kanyaiva kanyāṃ yā kuryāt tasyāḥ syād dviśato damaḥ
śulkaṃ ca dviguṇaṃ dadyāc chiphāś caivāpnuyād daśa //

yā tu kanyāṃ prakuryāt strī sā sadyo mauṇḍyam arhati
aṅgulyor eva vā chedaṃ khareṇodvahanaṃ tathā //

bhartāraṃ laṅghayed yā tu strī jñātiguṇadarpitā
tāṃ śvabhiḥ khādayed rājā saṃsthāne bahusaṃsthite //

pumāṃsaṃ dāhayet pāpaṃ śayane tapta āyase
abhyādadhyuś ca kāṣṭhāni tatra dahyeta pāpakṛt //

saṃvatsarābhiśastasya saṃvatsare 'bhiśastasya duṣṭasya dviguṇo damaḥ
vrātyayā saha saṃvāse cāṇḍālyā tāvad eva tu //

śūdro guptam aguptaṃ vā dvaijātaṃ varṇam āvasan
aguptam aṅgasarvasvair aṅgasarvasvī guptaṃ sarveṇa hīyate //

vaiśyaḥ sarvasvadaṇḍaḥ syāt saṃvatsaranirodhataḥ
sahasraṃ kṣatriyo daṇḍyo mauṇḍyaṃ mūtreṇa cārhati //

brāhmaṇīṃ yady aguptāṃ tu gacchetāṃ vaiśyapārthivau
vaiśyaṃ pañcaśataṃ kuryāt kṣatriyaṃ tu sahasriṇam //

ubhāv api tu tāv eva brāhmaṇyā guptayā saha
viplutau śūdravad daṇḍyau dagdhavyau vā kaṭāgninā //

sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍyo guptāṃ viprāṃ balād vrajan
śatāni pañca daṇḍyaḥ syād icchantyā saha saṃgataḥ //

mauṇḍyaṃ prāṇāntikaṃ prāṇāntako daṇḍo brāhmaṇasya vidhīyate
itareṣāṃ tu varṇānāṃ daṇḍaḥ prāṇāntiko prāṇāntako bhavet //

na jātu brāhmaṇaṃ hanyāt sarvapāpeṣv api sthitam
rāṣṭrād enaṃ bahiḥ kuryāt samagradhanam akṣatam //

na brāhmaṇavadhād bhūyān adharmo vidyate bhuvi
tasmād asya vadhaṃ rājā manasāpi na cintayet //

vaiśyaś cet kṣatriyāṃ guptāṃ vaiśyāṃ vā kṣatriyo vrajet
yo brāhmaṇyām aguptāyāṃ tāv ubhau daṇḍam arhataḥ //

sahasraṃ brāhmaṇo daṇḍaṃ dāpyo gupte tu te vrajan
śūdrāyāṃ śūdrāyā kṣatriyaviśoḥ sāhasro vai bhaved damaḥ //

kṣatriyāyām aguptāyāṃ vaiśye pañcaśataṃ damaḥ
mūtreṇa mauṇḍyam icchet ṛcchet tu kṣatriyo daṇḍam eva vā //

agupte kṣatriyāvaiśye śūdrāṃ vā brāhmaṇo vrajan
śatāni pañca daṇḍyaḥ syāt sahasraṃ tv antyajastriyam //

yasya stenaḥ pure nāsti nānyastrīgo na duṣṭavāk
na sāhasikadaṇḍaghno sa rājā śakralokabhāk //

eteṣāṃ nigraho rājñaḥ pañcānāṃ viṣaye svake
sāṃrājyakṛt sajātyeṣu loke caiva yaśaskaraḥ //

ṛtvijaṃ yas tyajed yājyo yājyaṃ ca rtvik tyajed yadi
śaktaṃ karmaṇy aduṣṭaṃ ca tayor daṇḍaḥ śataṃ śatam //

na mātā na pitā na strī na putras tyāgam arhati
tyajann apatitān etān rājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ //

āśrameṣu dvijātīnāṃ kārye vivadatāṃ mithaḥ
na vibrūyān nṛpo dharmaṃ cikīrṣan hitam ātmanaḥ //

yathārham etān abhyarcya brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ
sāntvena praśamayyādau svadharmaṃ pratipādayet //

prativeśyānuveśyau ca kalyāṇe viṃśatidvije
arhāv abhojayan vipro daṇḍam arhati māṣakam //

śrotriyaḥ śrotriyaṃ sādhuṃ bhūtikṛtyeṣv abhojayan
tadannaṃ dviguṇaṃ dāpyo hiraṇyaṃ hairaṇyaṃ caiva māṣakam //

andho jaḍaḥ pīṭhasarpī saptatyā sthaviraś ca yaḥ
śrotriyeṣūpakurvaṃś ca na dāpyāḥ kena cit karam //

śrotriyaṃ vyādhitārtau ca bālavṛddhāv akiṃcanam
mahākulīnam āryaṃ ca rājā saṃpūjayet sadā //

śālmalīphalake ślakṣṇe nenijyān nejakaḥ śanaiḥ
na ca vāsāṃsi vāsobhir nirharen na ca vāsayet //

tantuvāyo daśapalaṃ dadyād ekapalādhikam
ato 'nyathā vartamāno dāpyo dvādaśakaṃ damam //

śulkasthāneṣu kuśalāḥ sarvapaṇyavicakṣaṇāḥ
kuryur arghaṃ yathāpaṇyaṃ tato viṃśaṃ nṛpo haret //

rājñaḥ prakhyātabhāṇḍāni pratiṣiddhāni yāni ca
tāṇi nirharato lobhāt sarvahāraṃ haren nṛpaḥ //

śulkasthānaṃ pariharann akāle krayavikrayī
mithyāvādī ca saṃkhyāne dāpyo 'ṣṭaguṇam atyayam //

āgamaṃ nirgamaṃ sthānaṃ tathā vṛddhikṣayāv ubhau
vicārya sarvapaṇyānāṃ kārayet krayavikrayau //

pañcarātre pañcarātre pakṣe pakṣe 'tha vā gate
kurvīta caiṣāṃ pratyakṣam arghasaṃsthāpanaṃ nṛpaḥ //

tulāmānaṃ pratīmānaṃ sarvaṃ ca syāt sulakṣitam
ṣaṭsu ṣaṭsu ca māseṣu punar eva parīkṣayet //

paṇaṃ yānaṃ tare dāpyaṃ pauruṣo 'rdhapaṇaṃ tare
pādaṃ pāde paśuś ca yoṣic ca pādārdhaṃ riktakaḥ pumān //

bhāṇḍapūrṇāni yānāni tāryaṃ dāpyāni sārataḥ
riktabhāṇḍāni yat kiṃ cit pumāṃsaś cāparicchadāḥ //

dīrghādhvani yathādeśaṃ yathākālaṃ taro bhavet
nadītīreṣu tad vidyāt samudre nāsti lakṣaṇam //

garbhiṇī tu dvimāsādis tathā pravrajito muniḥ
brāhmaṇā liṅginaś caiva na dāpyās tārikaṃ tare //

yan nāvi kiṃ cid dāśānāṃ viśīryetāparādhataḥ
tad dāśair eva dātavyaṃ samāgamya svato 'ṃśataḥ //

eṣa nauyāyinām ukto vyavahārasya nirṇayaḥ
dāśāparādhatas toye daivike nāsti nigrahaḥ //

vāṇijyaṃ kārayed vaiśyaṃ kusīdaṃ kṛṣim eva ca
paśūnāṃ rakṣaṇaṃ caiva dāsyaṃ śūdraṃ dvijanmanām //

kṣatriyaṃ caiva vaiśyaṃ ca brāhmaṇo vṛttikarśitau
bibhṛyād ānṛśaṃsyena svāni karmāṇi kārayet //

dāsyaṃ tu kārayaṃl lobhād brāhmaṇaḥ saṃskṛtān dvijān
anicchataḥ prābhavatyād rājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ //

śūdraṃ tu kārayed dāsyaṃ krītam akrītam eva vā
dāsyāyaiva hi sṛṣṭo 'sau brāhmaṇasya svayaṃbhuvā //

na svāminā nisṛṣṭo 'pi śūdro dāsyād vimucyate
nisargajaṃ hi tat tasya kas tasmāt tad apohati //

dhvajāhṛto bhaktadāso gṛhajaḥ krītadattrimau
paitriko daṇḍadāsaś ca saptaite dāsayonayaḥ //

bhāryā putraś ca dāsaś ca traya evādhanāḥ smṛtāḥ
yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam //

visrabdhaṃ brāhmaṇaḥ śūdrād dravyopādānam ācaret
na hi tasyāsti kiṃ cit svaṃ bhartṛhāryadhano hi saḥ //

vaiśyaśūdrau prayatnena svāni karmāṇi kārayet
tau hi cyutau svakarmabhyaḥ kṣobhayetām idaṃ jagat //

ahany ahany avekṣeta karmāntān vāhanāni ca
āyavyayau ca niyatāv ākarān kośam eva ca //

evaṃ sarvān imān rājā vyavahārān samāpayan
vyapohya kilbiṣaṃ sarvaṃ prāpnoti paramāṃ gatim //