Manu Smriti · Chapter 10

adhīyīraṃs trayo varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ
prabrūyād brāhmaṇas tv eṣāṃ netarāv iti niścayaḥ //

sarveṣāṃ brāhmaṇo vidyād vṛttyupāyān yathāvidhi
prabrūyād itarebhyaś ca svayaṃ caiva tathā bhavet //

vaiśeṣyāt prakṛtiśraiṣṭhyān niyamasya ca dhāraṇāt
saṃskārasya viśeṣāc ca varṇānāṃ brāhmaṇaḥ prabhuḥ //

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyas trayo varṇā dvijātayaḥ
caturtha ekajātis tu śūdro nāsti tu pañcamaḥ //

sarvavarṇeṣu tulyāsu patnīṣv akṣatayoniṣu
ānulomyena saṃbhūtā jātyā jñeyās ta eva te //

strīṣv anantarajātāsu dvijair utpāditān sutān
sadṛśān eva tān āhur mātṛdoṣavigarhitān //

anantarāsu jātānāṃ vidhir eṣa sanātanaḥ
dvyekāntarāsu jātānāṃ dharmyaṃ vidyād imaṃ vidhim //

brāhmaṇād vaiśyakanyāyām ambaṣṭho nāma jāyate
niṣādaḥ śūdrakanyāyāṃ yaḥ pāraśava ucyate //

kṣatriyāc chūdrakanyāyāṃ krūrācāravihāravān
kṣatraśūdravapur jantur ugro nāma prajāyate //

viprasya triṣu varṇeṣu nṛpater varṇayor dvayoḥ
vaiśyasya varṇe caikasmin ṣaḍ ete 'pasadāḥ smṛtāḥ //

kṣatriyād viprakanyāyāṃ sūto bhavati jātitaḥ
vaiśyān māgadhavaidehau rājaviprāṅganāsutau //

śūdrād āyogavaḥ kṣattā caṇḍālaś cādhamo nṛṇām
vaiśyarājanyaviprāsu jāyante varṇasaṃkarāḥ //

ekāntare tv ānulomyād ambaṣṭhograu yathā smṛtau
kṣattṛvaidehakau tadvat prātilomye 'pi janmani //

putrā ye 'nantarastrījāḥ krameṇoktā dvijanmanām
tān anantaranāmnas tu mātṛdoṣāt pracakṣate //

brāhmaṇād ugrakanyāyām āvṛto nāma jāyate
ābhīro 'mbaṣṭhakanyāyām āyogavyāṃ tu dhigvaṇaḥ //

āyogavaś ca kṣattā ca caṇḍālaś cādhamo nṛṇām
prātilomyena jāyante śūdrād apasadās trayaḥ //

vaiśyān māgadhavaidehau kṣatriyāt sūta eva tu
pratīpam ete jāyante pare 'py apasadās trayaḥ //

jāto niṣādāc chūdrāyāṃ jātyā bhavati pukkasaḥ
śūdrāj jāto niṣādyāṃ tu sa vai kukkuṭakaḥ smṛtaḥ //

kṣattur jātas tathogrāyāṃ śvapāka iti kīrtyate
vaidehakena tv ambaṣṭhyām utpanno veṇa ucyate //

dvijātayaḥ savarṇāsu janayanty avratāṃs tu yān
tān sāvitrīparibhraṣṭān vrātyān iti vinirdiśet //

vrātyāt tu jāyate viprāt pāpātmā bhūrjakaṇṭakaḥ bhṛjjakaṇṭakaḥ
āvantyavāṭadhānau ca puṣpadhaḥ śaikha eva ca //

jhallo mallaś ca rājanyād vrātyān nicchivir vrātyāl licchavir eva ca
naṭaś ca karaṇaś caiva khaso draviḍa eva ca //

vaiśyāt tu jāyate vrātyāt sudhanvācārya eva ca
kāruṣaś ca vijanmā ca maitraḥ sātvata eva ca //

vyabhicāreṇa varṇānām avedyāvedanena ca
svakarmaṇāṃ ca tyāgena jāyante varṇasaṃkarāḥ //

saṃkīrṇayonayo ye tu pratilomānulomajāḥ
anyonyavyatiṣaktāś ca tān pravakṣyāmy aśeṣataḥ //

sūto vaidehakaś caiva caṇḍālaś ca narādhamaḥ
māgadhaḥ tathāyogava eva ca kṣatrajātiś kṣattṛjātiś ca //

ete ṣaṭ sadṛśān varṇāñ janayanti svayoniṣu
mātṛjātyāṃ mātṛjātyāḥ prasūyante pravārāsu ca yoniṣu //

yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ dvayor ātmāsya jāyate
ānantaryāt svayonyāṃ tu tathā bāhyeṣv api kramāt kramaḥ //

te cāpi bāhyān subahūṃs tato 'py adhikadūṣitān
parasparasya dāreṣu janayanti vigarhitān //

yathaiva śūdro brāhmaṇyāṃ bāhyaṃ jantuṃ prasūyate
tathā bāhyataraṃ bāhyaś cāturvarṇye prasūyate //

pratikūlaṃ vartamānā bāhyā bāhyatarān punaḥ
hīnā hīnān prasūyante varṇān pañcadaśaiva tu //

prasādhanopacārajñam adāsaṃ dāsajīvanam dāsyajīvinam
sairindhraṃ sairandhraṃ vāgurāvṛttiṃ sūte dasyur ayogave //

maitreyakaṃ tu vaideho mādhūkaṃ saṃprasūyate
nṝn praśaṃsaty ajasraṃ yo ghaṇṭātāḍo 'ruṇodaye //

niṣādo mārgavaṃ sūte dāsaṃ naukarmajīvinam
kaivartam iti yaṃ prāhur āryāvartanivāsinaḥ //

mṛtavastrabhṛtsv anārīṣu anāryāṣu garhitānnāśanāsu ca
bhavanty āyogavīṣv ete jātihīnāḥ pṛthak trayaḥ //

kārāvaro niṣādāt tu carmakāraḥ carmakāraṃ prasūyate
vaidehikād andhramedau bahirgrāmapratiśrayau //

caṇḍālāt pāṇḍusopākas tvaksāravyavahāravān
āhiṇḍiko niṣādena vaidehyām eva jāyate //

caṇḍālena tu sopāko mūlavyasanavṛttimān
pukkasyāṃ pulkasyāṃ jāyate pāpaḥ sadā sajjanagarhitaḥ //

niṣādastrī tu caṇḍālāt putram antyāvasāyinam
śmaśānagocaraṃ sūte bāhyānām api garhitam //

saṃkare jātayas tv etāḥ pitṛmātṛpradarśitāḥ
prachannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ //

svajātijānantarajāḥ ṣaṭ sutā dvijadharmiṇaḥ
śūdrāṇāṃ tu sadharmāṇaḥ sarve 'padhvaṃsajāḥ smṛtāḥ //

tapobījaprabhāvais tu te gacchanti yuge yuge
utkarṣaṃ cāpakarṣaṃ ca manuṣyeṣv iha janmataḥ //

śanakais tu kriyālopād imāḥ kṣatriyajātayaḥ
vṛṣalatvaṃ gatā loke brāhmaṇādarśanena brāhmaṇātikrameṇa ca //

pauṇḍrakāś cauḍradraviḍāḥ puṇḍrakāś coḍadraviḍāḥ kāmbojā yavanāḥ śakāḥ
pāradāpahlavāś cīnāḥ kirātā daradāḥ khaśāḥ //

mukhabāhūrupajjānāṃ yā loke jātayo bahiḥ
mlecchavācaś cāryavācaḥ sarve te dasyavaḥ smṛtāḥ //

ye dvijānām apasadā ye cāpadhvaṃsajāḥ smṛtāḥ
te ninditair vartayeyur dvijānām eva karmabhiḥ //

sūtānām aśvasārathyam ambaṣṭhānāṃ cikitsanam
vaidehakānāṃ strīkāryaṃ māgadhānāṃ vaṇikpathaḥ //

matsyaghāto niṣādānāṃ tvaṣṭis tv āyogavasya ca
medāndhracuñcumadgūnām āraṇyapaśuhiṃsanam //

kṣattrugrapukkasānāṃ tu bilaukovadhabandhanam
dhigvaṇānāṃ carmakāryaṃ veṇānāṃ bhāṇḍavādanam //

caityadrumaśmaśāneṣu śaileṣūpavaneṣu ca
vaseyur ete vijñātā vartayantaḥ svakarmabhiḥ //

caṇḍālaśvapacānāṃ tu bahir grāmāt pratiśrayaḥ
apapātrāś ca kartavyā dhanam eṣāṃ śvagardabham //

vāsāṃsi mṛtacailāni bhinnabhāṇḍeṣu bhojanam
kārṣṇāyasam alaṅkāraḥ parivrajyā ca nityaśaḥ //

na taiḥ samayam anvicchet puruṣo dharmam ācaran
vyavahāro mithas teṣāṃ vivāhaḥ sadṛśaiḥ saha //

annam eṣāṃ parādhīnaṃ deyaṃ syād bhinnabhājane
rātrau na vicareyus te grāmeṣu nagareṣu ca //

divā careyuḥ kāryārthaṃ cihnitā rājaśāsanaiḥ
abāndhavaṃ śavaṃ caiva nirhareyur iti sthitiḥ //

vadhyāṃś ca hanyuḥ satataṃ yathāśāstraṃ nṛpājñayā
vadhyavāsāṃsi gṛhṇīyuḥ śayyāś cābharaṇāni ca //

varṇāpetam avijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijam
āryarūpam ivānāryaṃ karmabhiḥ svair vibhāvayet //

anāryatā niṣṭhuratā krūratā niṣkriyātmatā
puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam //

pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātur vobhayam eva vā
na kathaṃ cana duryoniḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati //

kule mukhye 'pi jātasya yasya syād yonisaṃkaraḥ
saṃśrayaty eva tacchīlaṃ naro 'lpam api vā bahu //

yatra tv ete paridhvaṃsāj jāyante varṇadūṣakāḥ
rāṣṭrikaiḥ rāṣṭriyaiḥ saha tad rāṣṭraṃ kṣipram eva vinaśyati //

brāhmaṇārthe gavārthe vā dehatyāgo 'nupaskṛtaḥ
strībālābhyupapattau strībālābhyavapattau ca bāhyānāṃ siddhikāraṇam //

ahiṃsā satyam asteyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ
etaṃ sāmāsikaṃ dharmaṃ cāturvarṇye 'bravīn manuḥ //

śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jātaḥ śreyasā cet prajāyate
aśreyān śreyasīṃ jātiṃ gacchaty ā saptamād yugāt //

śūdro brāhmaṇatām eti brāhmaṇaś caiti śūdratām
kṣatriyāj jātam evaṃ tu vidyād vaiśyāt tathaiva ca //

anāryāyāṃ samutpanno brāhmaṇāt tu yadṛcchayā
brāhmaṇyām apy anāryāt tu śreyastvaṃ kveti ced bhavet kasya cid bhavet //

jāto nāryām anāryāyām āryād āryo bhaved guṇaiḥ
jāto 'py anāryād āryāyām anārya iti niścayaḥ //

tāv ubhāv apy asaṃskāryāv iti dharmo vyavasthitaḥ
vaiguṇyāj janmanaḥ janmataḥ pūrva uttaraḥ pratilomataḥ //

subījaṃ caiva sukṣetre jātaṃ saṃpadyate yathā
tathāryāj jāta āryāyāṃ sarvaṃ saṃskāram arhati //

bījam eke praśaṃsanti kṣetram anye manīṣiṇaḥ
bījakṣetre tathaivānye tatreyaṃ tu vyavasthitiḥ //

akṣetre bījam utsṛṣṭam antaraiva vinaśyati
abījakam api kṣetraṃ kevalaṃ sthaṇḍilaṃ bhavet //

yasmād bījaprabhāveṇa tiryagjā ṛṣayo 'bhavan
pūjitāś ca praśastāś ca tasmād bījaṃ praśasyate viśiṣyate //

anāryam āryakarmāṇam āryaṃ cānāryakarmiṇam
saṃpradhāryābravīd dhātā na samau nāsamāv iti //

brāhmaṇā brahmayonisthā ye svakarmaṇy avasthitāḥ
te samyag upajīveyuḥ ṣaṭ karmāṇi yathākramam //

adhyāpanam adhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā
dānaṃ pratigrahaś caiva ṣaṭ karmāṇy agrajanmanaḥ //

ṣaṇṇāṃ tu karmaṇām asya trīṇi karmāṇi jīvikā
yājanādhyāpane caiva viśuddhāc ca pratigrahaḥ //

trayo dharmā nivartante brāhmaṇāt kṣatriyaṃ prati
adhyāpanaṃ yājanaṃ ca tṛtīyaś ca pratigrahaḥ //

vaiśyaṃ prati tathaivaite nivarterann iti sthitiḥ
na tau prati hi tān hitān dharmān manur āha prajāpatiḥ //

śastrāstrabhṛttvaṃ kṣatrasya vaṇikpaśukṛṣir viṣaḥ
ājīvanārthaṃ dharmas tu dānam adhyayanaṃ yajiḥ //

vedābhyāso brāhmaṇasya kṣatriyasya ca rakṣaṇam
vārtākarmaiva vaiśyasya viśiṣṭāni svakarmasu //

ajīvaṃs tu yathoktena brāhmaṇaḥ svena karmaṇā
jīvet kṣatriyadharmeṇa sa hy asya praty anantaraḥ //

ubhābhyām apy ajīvaṃs tu kathaṃ syād iti ced bhavet
kṛṣigorakṣam āsthāya jīved vaiśyasya jīvikām //

vaiśyavṛttyāpi jīvaṃs tu brāhmaṇaḥ ksatriyo 'pi vā
hiṃsāprāyāṃ parādhīnāṃ kṛṣiṃ yatnena varjayet //

kṛṣiṃ sādhv iti manyante sā vṛttiḥ sadvigarhitāḥ
bhūmiṃ bhūmiśayāṃś caiva hanti kāṣṭham ayomukham //

idaṃ tu vṛttivaikalyāt tyajato dharmanaipuṇaṃ
viṭpaṇyam uddhṛtoddhāraṃ vikreyaṃ vittavardhanam //

sarvān rasān apoheta kṛtānnaṃ ca tilaiḥ saha
aśmano lavaṇaṃ caiva paśavo ye ca mānuṣāḥ //

sarvaṃ ca tāntavaṃ raktaṃ śāṇakṣaumāvikāni ca
api cet syur araktāni phalamūle tathauṣadhīḥ //

apaḥ śastraṃ viṣaṃ māṃsaṃ somaṃ gandhāṃś ca sarvaśaḥ
kṣīraṃ kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ tailaṃ madhu guḍaṃ kuśān //

āraṇyāṃś ca paśūn sarvān daṃṣṭriṇaś ca vayāṃsi ca
madyaṃ nīliṃ nīlīṃ ca lākṣāṃ ca sarvāṃś caikaśaphāṃs tathā //

kāmam utpādya kṛṣyāṃ tu svayam eva kṛṣīvalaḥ
vikrīṇīta tilāñ śūdrān śuddhān dharmārtham acirasthitān //

bhojanābhyañjanād dānād yad anyat kurute tilaiḥ
kṛmibhūtaḥ śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati //

sadyaḥ patati māṃsena lākṣayā lavaṇena ca
tryaheṇa śūdro bhavati brāhmaṇaḥ kṣīravikrayāt //

itareṣāṃ tu paṇyānāṃ vikrayād iha kāmataḥ
brāhmaṇaḥ saptarātreṇa vaiśyabhāvaṃ niyacchati //

rasā rasair nimātavyā na tv eva lavaṇaṃ rasaiḥ
kṛtānnaṃ ca kṛtānnena tilā dhānyena tatsamāḥ //

jīved etena rājanyaḥ sarveṇāpy anayaṃ gataḥ
na tv eva jyāyaṃsīṃ vṛttim abhimanyeta karhi cit //

yo lobhād adhamo jātyā jīved utkṛṣṭakarmabhiḥ
taṃ rājā nirdhanaṃ kṛtvā kṣipram eva pravāsayet //

varaṃ svadharmo viguṇo viguṇaḥ na pārakyaḥ svanuṣṭhitaḥ paradharmāt svadhiṣṭhitāt
paradharmeṇa jīvan hi sadyaḥ patati jātitaḥ //

vaiśyo 'jīvan svadharmeṇa śūdravṛttyāpi vartayet
anācarann akāryāṇi nivarteta ca śaktimān //

aśaknuvaṃs tu śuśrūṣāṃ śūdraḥ kartuṃ dvijanmanām
putradārātyayaṃ prāpto jīvet kārukakarmabhiḥ //

yaiḥ karmabhiḥ pracaritaiḥ śuśrūṣyante dvijātayaḥ
tāni kārukakarmāṇi śilpāni vividhāni ca //

vaiśyavṛttim anātiṣṭhan brāhmaṇaḥ sve pathi sthitaḥ
avṛttikarṣitaḥ sīdann imaṃ dharmaṃ samācaret //

sarvataḥ pratigṛhṇīyād brāhmaṇas tv anayaṃ gataḥ
pavitraṃ duṣyatīty etad dharmato nopapadyate //

nādhyāpanād yājanād vā garhitād vā pratigrahāt
doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalanāmbusamā hi te //

jīvitātyayam āpanno yo 'nnam atti tatas tataḥ
ākāśam iva paṅkena na sa pāpena lipyate //

ajīgartaḥ sutaṃ hantum upāsarpad bubhukṣitaḥ
na cālipyata pāpena kṣutpratīkāram ācaran //

śvamāṃsam icchan ārto 'ttuṃ dharmādharmavicakṣaṇaḥ
prāṇānāṃ parirakṣārthaṃ vāmadevo na liptavān //

bharadvājaḥ kṣudhārtas tu saputro vijane vane
bahvīr gāḥ pratijagrāha vṛdhos takṣṇo mahātapāḥ //

kṣudhārtaś cāttum abhyāgād viśvāmitraḥ śvajāghanīm
caṇḍālahastād ādāya dharmādharmavicakṣaṇaḥ //

pratigrahād yājanād vā tathaivādhyāpanād api
pratigrahaḥ pratyavaraḥ pretya viprasya garhitaḥ //

yājanādhyāpane nityaṃ kriyete saṃskṛtātmanām
pratigrahas tu kriyate śūdrād apy antyajanmanaḥ //

japahomair apaity eno yājanādhyāpanaiḥ kṛtam
pratigrahanimittaṃ tu tyāgena tapasaiva ca //

śiloñcham apy ādadīta vipro 'jīvan yatas tataḥ
pratigrahāc chilaḥ śreyāṃs tato 'py uñchaḥ praśasyate //

sīdadbhiḥ kupyam icchadbhir dhane dhanaṃ vā pṛthivīpatiḥ
yācyaḥ syāt snātakair viprair aditsaṃs tyāgam arhati //

akṛtaṃ ca kṛtāt kṣetrād gaur ajāvikam eva ca
hiraṇyaṃ dhānyam annaṃ ca pūrvaṃ pūrvam adoṣavat //

sapta vittāgamā dharmyā dāyo lābhaḥ krayo jayaḥ
prayogaḥ karmayogaś ca satpratigraha eva ca //

vidyā śilpaṃ bhṛtiḥ sevā gorakṣyaṃ vipaṇiḥ kṛṣiḥ
dhṛtir bhaikṣaṃ kusīdaṃ ca daśa jīvanahetavaḥ //

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vṛddhiṃ naiva prayojayet
kāmaṃ tu khalu dharmārthaṃ dadyāt pāpīyase 'lpikām //

caturtham ādadāno 'pi kṣatriyo bhāgam āpadi
prajā rakṣan paraṃ śaktyā kilbiṣāt pratimucyate //

svadharmo vijayas tasya nāhave syāt parāṅmukhaḥ
śastreṇa vaiśyān vaiśyād rakṣitvā dharmyam āhārayed balim //

dhānye 'ṣṭamaṃ viśāṃ śulkaṃ viṃśaṃ kārṣāpaṇāvaram
karmopakaraṇāḥ śūdrāḥ kāravaḥ śilpinas tathā //

śūdras tu vṛttim ākāṅkṣan kṣatram ārādhayed yadi iti
dhaninaṃ vāpy upārādhya vaiśyaṃ śūdro jijīviṣet //

svargārtham ubhayārthaṃ vā viprān ārādhayet tu saḥ
jātabrāhmaṇaśabdasya sā hy asya kṛtakṛtyatā //

viprasevaiva śūdrasya viśiṣṭaṃ karma kīrtyate
yad ato 'nyad dhi kurute tad bhavaty asya niṣphalam //

prakalpyā tasya tair vṛttiḥ svakuṭumbād yathārhataḥ
śaktiṃ cāvekṣya dākṣyaṃ ca bhṛtyānāṃ ca parigraham //

ucchiṣṭam annaṃ dātavyaṃ jīrṇāni vasanāni ca
pulākāś caiva dhānyānāṃ jīrṇāś caiva paricchadāḥ //

na śūdre pātakaṃ kiṃ cin na ca saṃskāram arhati
nāsyādhikāro dharme 'sti na dharmāt pratiṣedhanam //

dharmepsavas tu dharmajñāḥ satāṃ vṛttam dharmam anuṣṭhitāḥ
mantravarjyaṃ mantravarjaṃ na duṣyanti praśaṃsāṃ prāpnuvanti ca //

yathā yathā hi sadvṛttam ātiṣṭhaty anasūyakaḥ
tathā tathemaṃ cāmuṃ ca lokaṃ prāpnoty aninditaḥ //

śaktenāpi hi śūdreṇa na kāryo dhanasaṃcayaḥ
śūdro hi dhanam āsādya brāhmaṇān eva bādhate //

ete caturṇāṃ varṇānām āpaddharmāḥ prakīrtitāḥ
yān samyag anutiṣṭhanto vrajanti paramaṃ gatim //

eṣa dharmavidhiḥ kṛtsnaś cāturvarṇyasya kīrtitaḥ
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāyaścittavidhiṃ śubham //