મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 9
પુરુષસ્ય સ્ત્રિયાશ્ ચૈવ ધર્મે ધર્મ્યે વર્ત્મનિ તિષ્ઠતોઃ
સંયોગે વિપ્રયોગે ચ ધર્માન્ વક્ષ્યામિ શાશ્વતાન્ ॥
અસ્વતન્ત્રાઃ સ્ત્રિયઃ કાર્યાઃ પુરુષૈઃ સ્વૈર્ દિવાનિશમ્
વિષયેષુ ચ સજ્જન્ત્યઃ સંસ્થાપ્યા આત્મનો વશે ॥
પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભર્તા રક્ષતિ યૌવને
રક્ષન્તિ સ્થવિરે પુત્રા ન સ્ત્રી સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અર્હતિ ॥
કાલે ઽદાતા પિતા વાચ્યો વાચ્યશ્ ચાનુપયન્ પતિઃ
મૃતે ભર્તરિ પુત્રસ્ તુ વાચ્યો માતુર્ અરક્ષિતા ॥
સૂક્ષ્મેભ્યો ઽપિ પ્રસઙ્ગેભ્યઃ સ્ત્રિયો સ્ત્રિયા રક્ષ્યા વિશેષતઃ
દ્વયોર્ હિ કુલયોઃ શોકમ્ આવહેયુર્ અરક્ષિતાઃ ॥
ઇમં હિ સર્વવર્ણાનાં પશ્યન્તો ધર્મમ્ ઉત્તમમ્
યતન્તે રક્ષિતું ભાર્યાં ભર્તારો દુર્બલા અપિ ॥
સ્વાં પ્રસૂતિં ચરિત્રં ચ કુલમ્ આત્માનમ્ એવ ચ
સ્વં ચ ધર્મં પ્રયત્નેન જાયાં રક્ષન્ હિ રક્ષતિ ॥
પતિર્ ભાર્યાં સંપ્રવિશ્ય ગર્ભો ભૂત્વેહ જાયતે
જાયાયાસ્ તદ્ ધિ જાયાત્વં યદ્ અસ્યાં જાયતે પુનઃ ॥
યાદૃશં ભજતે હિ સ્ત્રી સુતં સૂતે તથાવિધમ્
તસ્માત્ પ્રજાવિશુદ્ધ્યર્થં સ્ત્રિયં રક્ષેત્ પ્રયત્નતઃ ॥
ન કશ્ ચિદ્ યોષિતઃ શક્તઃ પ્રસહ્ય પરિરક્ષિતુમ્
એતૈર્ ઉપાયયોગૈસ્ તુ શક્યાસ્ તાઃ પરિરક્ષિતુમ્ ॥
અર્થસ્ય સંગ્રહે ચૈનાં વ્યયે ચૈવ નિયોજયેત્
શૌચે ધર્મે ઽન્નપક્ત્યાં ચ પારિણાહ્યસ્ય વેક્ષણે ॥
અરક્ષિતા ગૃહે રુદ્ધાઃ પુરુષૈર્ આપ્તકારિભિઃ
આત્માનમ્ આત્મના યાસ્ તુ રક્ષેયુસ્ તાઃ સુરક્ષિતાઃ ॥
પાનં દુર્જનસંસર્ગઃ પત્યા ચ વિરહો ઽટનમ્
સ્વપ્નો ઽન્યગેહવાસશ્ ચ નારીસંદૂષણાનિ ષટ્ ॥
નૈતા રૂપં પરીક્ષન્તે નાસાં વયસિ સંસ્થિતિઃ
સુરૂપં વા વિરૂપં વા પુમાન્ ઇત્ય્ એવ ભુઞ્જતે ॥
પૌંશ્ચલ્યાચ્ ચલચિત્તાચ્ ચ નૈસ્નેહ્યાચ્ નૈઃસ્નેહ્યાચ્ ચ સ્વભાવતઃ
રક્ષિતા યત્નતો ઽપીહ ભર્તૃષ્વ્ એતા વિકુર્વતે ॥
એવં સ્વભાવં જ્ઞાત્વાસાં પ્રજાપતિનિસર્ગજમ્
પરમં યત્નમ્ આતિષ્ઠેત્ પુરુષો રક્ષણં પ્રતિ ॥
શય્યાસનમ્ અલઙ્કારં કામં ક્રોધમ્ અનાર્જવમ્ મ્:અનાર્યતામ્]
દ્રોહભાવં દ્રોગ્ધૃભાવં કુચર્યાં ચ સ્ત્રીભ્યો મનુર્ અકલ્પયત્ ॥
નાસ્તિ સ્ત્રીણાં ક્રિયા મન્ત્રૈર્ ઇતિ ધર્મે વ્યવસ્થિતિઃ
નિરિન્દ્રિયા હ્ય્ અમન્ત્રાશ્ ચ સ્ત્રીભ્યો સ્ત્રિયો ઽનૃતમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥
તથા ચ શ્રુતયો બહ્વ્યો નિગીતા નિગમેષ્વ્ અપિ
સ્વાલક્ષણ્યપરીક્ષાર્થં તાસાં શૃણુત નિષ્કૃતીઃ ॥
યન્ મે માતા પ્રલુલુભે વિચરન્ત્ય્ અપતિવ્રતા
તન્ મે રેતઃ પિતા વૃઙ્ક્તામ્ ઇત્ય્ અસ્યૈતન્ નિદર્શનમ્ ॥
ધ્યાયત્ય્ અનિષ્ટં યત્ કિં ચિત્ પાણિગ્રાહસ્ય ચેતસા
તસ્યૈષ વ્યભિચારસ્ય નિહ્નવઃ સમ્યગ્ ઉચ્યતે ॥
યાદૃગ્ગુણેન ભર્ત્રા સ્ત્રી સંયુજ્યેત યથાવિધિ
તાદૃગ્ગુણા સા ભવતિ સમુદ્રેણેવ નિમ્નગા ॥
અક્ષમાલા વસિષ્ઠેન સંયુક્તાધમયોનિજા
શારઙ્ગી મન્દપાલેન જગામાભ્યર્હણીયતામ્ ॥
એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ લોકે ઽસ્મિન્ન્ અપકૃષ્ટ અવકૃષ્ટ પ્રસૂતયઃ
ઉત્કર્ષં યોષિતઃ પ્રાપ્તાઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્ ભર્તૃગુણૈઃ શુભૈઃ ॥
એષોદિતા લોકયાત્રા નિત્યં સ્ત્રીપુંસયોઃ શુભા
પ્રેત્યેહ ચ સુખોદર્કાન્ પ્રજાધર્માન્ નિબોધત ॥
પ્રજનાર્થં મહાભાગાઃ પૂજાર્હા ગૃહદીપ્તયઃ
સ્ત્રિયઃ શ્રિયશ્ ચ ગેહેષુ ન વિશેષો ઽસ્તિ કશ્ ચન ॥
ઉત્પાદનમ્ અપત્યસ્ય જાતસ્ય પરિપાલનમ્
પ્રત્યહં લોકયાત્રાયાઃ પ્રત્યક્ષં પ્રત્યર્થં સ્ત્રી નિબન્ધનમ્ ॥
અપત્યં ધર્મકાર્યાણિ શુશ્રૂષા રતિર્ ઉત્તમા
દારાધીનસ્ તથા સ્વર્ગઃ પિતૄણામ્ આત્મનશ્ ચ હ ॥
પતિં યા નાભિચરતિ મનોવાગ્દેહસંયતા
સા ભર્તૃલોકાન્ આપ્નોતિ સદ્ભિઃ સાધ્વીતિ ચોચ્યતે ॥
વ્યભિચારાત્ તુ ભર્તુઃ સ્ત્રી લોકે પ્રાપ્નોતિ નિન્દ્યતામ્
સૃગાલ શૃગાલ યોનિં ચાપ્નોતિ પાપરોગૈશ્ ચ પીડ્યતે ॥
પુત્રં પ્રત્યુદિતં સદ્ભિઃ પૂર્વજૈશ્ ચ મહર્ષિભિઃ
વિશ્વજન્યમ્ ઇમં પુણ્યમ્ ઉપન્યાસં નિબોધત ॥
ભર્તરિ ભર્તુઃ પુત્રં વિજાનન્તિ શ્રુતિદ્વૈધં તુ કર્તરિ
આહુર્ ઉત્પાદકં કે ચિદ્ અપરે ક્ષેત્રિણં વિદુઃ ॥
ક્ષેત્રભૂતા સ્મૃતા નારી બીજભૂતઃ સ્મૃતઃ પુમાન્
ક્ષેત્રબીજસમાયોગાત્ સંભવઃ સર્વદેહિનામ્ ॥
વિશિષ્ટં કુત્ર ચિદ્ બીજં સ્ત્રીયોનિસ્ ત્વ્ એવ કુત્ર ચિત્
ઉભયં તુ સમં યત્ર સા પ્રસૂતિઃ પ્રશસ્યતે ॥
બીજસ્ય ચૈવ યોન્યાશ્ ચ બીજમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ ઉચ્યતે
સર્વભૂતપ્રસૂતિર્ હિ બીજલક્ષણલક્ષિતા ॥
યાદૃશં તૂપ્યતે બીજં ક્ષેત્રે કાલોપપાદિતે
તાદૃગ્ રોહતિ તત્ તસ્મિન્ બીજં સ્વૈર્ વ્યઞ્જિતં ગુણૈઃ ॥
ઇયં ભૂમિર્ હિ ભૂતાનાં શાશ્વતી યોનિર્ ઉચ્યતે
ન ચ યોનિગુણાન્ કાંશ્ ચિદ્ બીજં પુષ્યતિ પુષ્ટિષુ ॥
ભૂમાવ્ અપ્ય્ એકકેદારે કાલોપ્તાનિ કૃષીવલૈઃ
નાનારૂપાણિ જાયન્તે બીજાનીહ સ્વભાવતઃ ॥
વ્રીહયઃ શાલયો મુદ્ગાસ્ તિલા માષાસ્ તથા યવાઃ
યથાબીજં પ્રરોહન્તિ લશુનાનીક્ષવસ્ તથા ॥
અન્યદ્ ઉપ્તં જાતમ્ અન્યદ્ ઇત્ય્ એતન્ નોપપદ્યતે
ઉપ્યતે યદ્ ધિ યદ્ બીજં તત્ તદ્ એવ પ્રરોહતિ ॥
તત્ પ્રાજ્ઞેન વિનીતેન જ્ઞાનવિજ્ઞાનવેદિના
આયુષ્કામેન વપ્તવ્યં ન જાતુ પરયોષિતિ ॥
અત્ર ગાથા વાયુગીતાઃ કીર્તયન્તિ પુરાવિદઃ
યથા બીજં ન વપ્તવ્યં પુંસા પરપરિગ્રહે ॥
નશ્યતીષુર્ યથા વિદ્ધઃ ખે વિદ્ધમ્ અનુવિધ્યતઃ
તથા નશ્યતિ વૈ ક્ષિપ્રં ક્ષિપ્તં બીજં પરપરિગ્રહે ॥
પૃથોર્ અપીમાં પૃથિવીં ભાર્યાં પૂર્વવિદો વિદુઃ
સ્થાણુચ્છેદસ્ય કેદારમ્ આહુઃ શાલ્યવતો મૃગમ્ ॥
એતાવાન્ એવ પુરુષો યજ્ જાયાત્મા પ્રજેતિ હ
વિપ્રાઃ પ્રાહુસ્ તથા ચૈતદ્ યો ભર્તા સા સ્મૃતાઙ્ગના ॥
ન નિષ્ક્રયવિસર્ગાભ્યાં ભર્તુર્ ભાર્યા વિમુચ્યતે
એવં ધર્મં વિજાનીમઃ પ્રાક્ પ્રજાપતિનિર્મિતમ્ ॥
સકૃદ્ અંશો નિપતતિ સકૃત્ કન્યા પ્રદીયતે
સકૃદ્ આહ દદાનીતિ દદામીતિ ત્રીણ્ય્ એતાનિ સતાં સકૃત્ ॥
યથા ગોઽશ્વોષ્ટ્રદાસીષુ મહિષ્ય્ અજાવિકાસુ ચ
નોત્પાદકઃ પ્રજાભાગી તથૈવાન્યાઙ્ગનાસ્વ્ અપિ ॥
યે ઽક્ષેત્રિણો બીજવન્તઃ પરક્ષેત્રપ્રવાપિણઃ
તે વૈ સસ્યસ્ય જાતસ્ય ન લભન્તે ફલં ક્વ ચિત્ ॥
યદ્ અન્યગોષુ વૃષભો વત્સાનાં જનયેચ્ છતમ્
ગોમિનામ્ એવ તે વત્સા મોઘં સ્કન્દિતમ્ આર્ષભમ્ ॥
તથૈવાક્ષેત્રિણો બીજં પરક્ષેત્રપ્રવાપિણઃ
કુર્વન્તિ ક્ષેત્રિણામ્ અર્થં ન બીજી લભતે ફલમ્ ॥
ફલં ત્વ્ અનભિસંધાય ક્ષેત્રિણાં બીજિનાં તથા
પ્રત્યક્ષં ક્ષેત્રિણામ્ અર્થો બીજાદ્ યોનિર્ ગલીયસી બરીયસી ॥
ક્રિયાભ્યુપગમાત્ ત્વ્ એતદ્ બીજાર્થં યત્ પ્રદીયતે
તસ્યેહ ભાગિનૌ દૃષ્ટૌ બીજી ક્ષેત્રિક એવ ચ ॥
ઓઘવાતાહૃતં બીજં યસ્ય ક્ષેત્રે પ્રરોહતિ
ક્ષેત્રિકસ્યૈવ તદ્ બીજં ન વપ્તા બીજી લભતે ફલમ્ ॥
એષ ધર્મો ગવાશ્વસ્ય દાસ્યુષ્ટ્રાજાવિકસ્ય ચ
વિહંગમહિષીણાં ચ વિજ્ઞેયઃ પ્રસવં પ્રતિ ॥
એતદ્ વઃ સારફલ્ગુત્વં બીજયોન્યોઃ પ્રકીર્તિતમ્
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યોષિતાં ધર્મમ્ આપદિ ॥
ભ્રાતુર્ જ્યેષ્ઠસ્ય ભાર્યા યા ગુરુપત્ન્ય્ અનુજસ્ય સા
યવીયસસ્ તુ યા ભાર્યા સ્નુષા જ્યેષ્ઠસ્ય સા સ્મૃતા ॥
જ્યેષ્ઠો યવીયસો ભાર્યાં યવીયાન્ વાગ્રજસ્ત્રિયમ્
પતિતૌ ભવતો ગત્વા નિયુક્તાવ્ અપ્ય્ અનાપદિ ॥
દેવરાદ્ વા સપિણ્ડાદ્ વા સ્ત્રિયા સમ્યઙ્ નિયુક્તયા
પ્રજેપ્સિતાઆધિગન્તવ્યા સંતાનસ્ય પરિક્ષયે ॥
વિધવાયાં નિયુક્તસ્ તુ ઘૃતાક્તો વાગ્યતો નિશિ
એકમ્ ઉત્પાદયેત્ પુત્રં ન દ્વિતીયં કથં ચન ॥
દ્વિતીયમ્ એકે પ્રજનં મન્યન્તે સ્ત્રીષુ તદ્વિદઃ
અનિર્વૃતં અનિર્વૃત્તં નિયોગાર્થં પશ્યન્તો ધર્મતસ્ તયોઃ ॥
વિધવાયાં નિયોગાર્થે નિર્વૃત્તે નિવૃત્તે તુ યથાવિધિ
ગુરુવચ્ ચ સ્નુષાવચ્ ચ વર્તેયાતાં પરસ્પરમ્ ॥
નિયુક્તૌ યૌ વિધિં હિત્વા વર્તેયાતાં તુ કામતઃ
તાવ્ ઉભૌ પતિતૌ સ્યાતાં સ્નુષાગગુરુતલ્પગૌ ॥
નાન્યસ્મિન્ વિધવા નારી નિયોક્તવ્યા દ્વિજાતિભિઃ
અન્યસ્મિન્ હિ નિયુઞ્જાના ધર્મં હન્યુઃ સનાતનમ્ ॥
નોદ્વાહિકેષુ મન્ત્રેષુ નિયોગઃ કીર્ત્યતે ક્વ ચિત્
ન વિવાહવિધાવ્ ઉક્તં વિધવાવેદનં પુનઃ ॥
અયં દ્વિજૈર્ હિ વિદ્વદ્ભિઃ પશુધર્મો વિગર્હિતઃ
મનુષ્યાણામ્ અપિ પ્રોક્તો વેને રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥
સ મહીમ્ અખિલાં ભુઞ્જન્ રાજર્ષિપ્રવરઃ પુરા
વર્ણાનાં સંકરં ચક્રે કામોપહતચેતનઃ ॥
તતઃ પ્રભૃતિ યો મોહાત્ પ્રમીતપતિકાં સ્ત્રિયમ્
નિયોજયત્ય્ અપત્યાર્થં તં વિગર્હન્તિ સાધવઃ ॥
યસ્યા મ્રિયેત કન્યાયા વાચા સત્યે કૃતે પતિઃ
તામ્ અનેન વિધાનેન નિજો વિન્દેત દેવરઃ ॥
યથાવિધ્ય્ અધિગમ્યૈનાં શુક્લવસ્ત્રાં શુચિવ્રતામ્
મિથો ભજેતા પ્રસવાત્ સકૃત્સકૃદ્ ઋતાવૃતૌ ॥
ન દત્ત્વા કસ્ય ચિત્ કન્યાં પુનર્ દદ્યાદ્ વિચક્ષણઃ
દત્ત્વા પુનઃ પ્રયચ્છન્ હિ પ્રાપ્નોતિ પુરુષાનૃતમ્ ॥
વિધિવત્ પ્રતિગૃહ્યાપિ ત્યજેત્ કન્યાં વિગર્હિતામ્
વ્યાધિતાં વિપ્રદુષ્ટાં વા છદ્મના ચોપપાદિતામ્ ॥
યસ્ તુ દોષવતીં કન્યામ્ અનાખ્યાયોપપાદયેત્
તસ્ય તદ્ વિતથં કુર્યાત્ કન્યાદાતુર્ દુરાત્મનઃ ॥
વિધાય વૃત્તિં ભાર્યાયાઃ પ્રવસેત્ કાર્યવાન્ નરઃ
અવૃત્તિકર્શિતા હિ સ્ત્રી પ્રદુષ્યેત્ સ્થિતિમત્ય્ અપિ ॥
વિધાય પ્રોષિતે વૃત્તિં જીવેન્ નિયમમ્ આસ્થિતા
પ્રોષિતે ત્વ્ અવિધાયૈવ જીવેચ્ છિલ્પૈર્ અગર્હિતૈઃ ॥
પ્રોષિતો ધર્મકાર્યાર્થં પ્રતીક્ષ્યો ઽષ્ટૌ નરઃ સમાઃ
વિદ્યાર્થં ષડ્ યશોઽર્થં વા કામાર્થં ત્રીંસ્ તુ વત્સરાન્ ॥
સંવત્સરં પ્રતીક્ષેત દ્વિષન્તીં દ્વિષાણાં યોષિતં પતિઃ
ઊર્ધ્વં સંવત્સરાત્ ત્વ્ એનાં દાયં હૃત્વા ન સંવસેત્ ॥
અતિક્રામેત્ પ્રમત્તં યા મત્તં રોગાર્તમ્ એવ વા
સા ત્રીન્ માસાન્ પરિત્યાજ્યા વિભૂષણપરિચ્છદા ॥
ઉન્મત્તં પતિતં ક્લીબમ્ અબીજં પાપરોગિણમ્
ન ત્યાગો ઽસ્તિ દ્વિષન્ત્યાશ્ ચ ન ચ દાયાપવર્તનમ્ ॥
મદ્યપાસાધુવૃત્તા મદ્યપાસત્યવૃત્તા ચ પ્રતિકૂલા ચ યા ભવેત્
વ્યાધિતા વાધિવેત્તવ્યા હિંસ્રાર્થઘ્ની ચ સર્વદા ॥
વન્ધ્યાષ્ટમે ઽધિવેદ્યાઽઅબ્દે દશમે તુ મૃતપ્રજા
એકાદશે સ્ત્રીજનની સદ્યસ્ ત્વ્ અપ્રિયવાદિની ॥
યા રોગિણી સ્યાત્ તુ હિતા સંપન્ના ચૈવ શીલતઃ
સાનુજ્ઞાપ્યાધિવેત્તવ્યા નાવમાન્યા ચ કર્હિ ચિત્ ॥
અધિવિન્ના તુ યા નારી નિર્ગચ્છેદ્ રુષિતા ગૃહાત્
સા સદ્યઃ સંનિરોદ્ધવ્યા ત્યાજ્યા વા કુલસંનિધૌ ॥
પ્રતિષિદ્ધાપિ ચેદ્ પ્રતિષેધે પિબેદ્ યા તુ મદ્યમ્ અભ્યુદયેષ્વ્ અપિ
પ્રેક્ષાસમાજં ગચ્છેદ્ વા સા દણ્ડ્યા કૃષ્ણલાનિ ષટ્ ॥
યદિ સ્વાશ્ ચાપરાશ્ ચૈવ વિન્દેરન્ યોષિતો દ્વિજાઃ
તાસાં વર્ણક્રમેણ સ્યાજ્ જ્યેષ્ઠ્યં પૂજા ચ વેશ્મ ચ ॥
ભર્તુઃ શરીરશુશ્રૂષાં ધર્મકાર્યં ચ નૈત્યકમ્
સ્વા ચૈવ સ્વૈવ કુર્યાત્ સર્વેષાં નાસ્વજાતિઃ કથં ચન ॥
યસ્ તુ તત્ કારયેન્ મોહાત્ સજાત્યા સ્થિતયાન્યયા
યથા બ્રાહ્મણચાણ્ડાલઃ પૂર્વદૃષ્ટસ્ તથૈવ સઃ ॥
ઉત્કૃષ્ટાયાભિરૂપાય વરાય સદૃશાય ચ
અપ્રાપ્તામ્ અપિ તાં તસ્મૈ કન્યાં દદ્યાદ્ યથાવિધિ ॥
કામમ્ આ મરણાત્ તિષ્ઠેદ્ ગૃહે કન્યા ર્તુમત્ય્ અપિ
ન ચૈવૈનાં પ્રયચ્ચેત્ તુ ગુણહીનાય કર્હિ ચિત્ ॥
ત્રીણિ વર્ષાણ્ય્ ઉદીક્ષેત કુમાર્ય્ ઋતુમતી સતી
ઊર્ધ્વં તુ કાલાદ્ એતસ્માદ્ વિન્દેત સદૃશં પતિમ્ ॥
અદીયમાના ભર્તારમ્ અધિગચ્છેદ્ યદિ સ્વયમ્
નૈનઃ કિં ચિદ્ અવાપ્નોતિ ન ચ યં સાધિગચ્છતિ ॥
અલઙ્કારં નાદદીત પિત્ર્યં કન્યા સ્વયંવરા
માતૃકં ભ્રાતૃદત્તં વા સ્તેના સ્યાદ્ યદિ તં હરેત્ ॥
પિત્રે ન દદ્યાચ્ છુલ્કં તુ કન્યામ્ ઋતુમતીં હરન્
સ ચ સ્વામ્યાદ્ અતિક્રામેદ્ ઋતૂનાં પ્રતિરોધનાત્ ॥
ત્રિંશદ્વર્ષો વહેત્ કન્યાં હૃદ્યાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્
ત્ર્યષ્ટવર્ષો ઽષ્ટવર્ષાં વા ધર્મે સીદતિ સત્વરઃ ॥
દેવદત્તાં પતિર્ ભાર્યાં વિન્દતે નેચ્છયાત્મનઃ
તાં સાધ્વીં બિભૃયાન્ નિત્યં દેવાનાં પ્રિયમ્ આચરન્ ॥
પ્રજનાર્થં સ્ત્રિયઃ સૃષ્ટાઃ સંતાનાર્થં ચ માનવઃ
તસ્માત્ સાધારણો ધર્મઃ શ્રુતૌ પત્ન્યા સહોદિતઃ ॥
કન્યાયાં દત્તશુલ્કાયાં મ્રિયેત યદિ શુલ્કદઃ
દેવરાય પ્રદાતવ્યા યદિ કન્યાનુમન્યતે ॥
આદદીત ન શૂદ્રો ઽપિ શુલ્કં દુહિતરં દદન્
શુલ્કં હિ ગૃહ્ણન્ કુરુતે છન્નં દુહિતૃવિક્રયમ્ ॥
એતત્ તુ ન પરે ચક્રુર્ નાપરે જાતુ સાધવઃ
યદ્ અન્યસ્ય પ્રતિજ્ઞાય પુનર્ અન્યસ્ય દીયતે ॥
નાનુશુશ્રુમ જાત્વ્ એતત્ પૂર્વેષ્વ્ અપિ હિ જન્મસુ
શુલ્કસંજ્ઞેન મૂલ્યેન છન્નં દુહિતૃવિક્રયમ્ ॥
અન્યોન્યસ્યાવ્યભિચારો ભવેદ્ આમરણાન્તિકઃ
એષ ધર્મઃ સમાસેન જ્ઞેયઃ સ્ત્રીપુંસયોઃ પરઃ ॥
તથા નિત્યં યતેયાતાં સ્ત્રીપુંસૌ તુ કૃતક્રિયૌ
યથા નાભિચરેતાં નાતિચરેતાં તૌ વિયુક્તાવ્ ઇતરેતરમ્ ॥
એષ સ્ત્રીપુંસયોર્ ઉક્તો ધર્મો વો રતિસંહિતઃ
આપદ્ય્ અપત્યપ્રાપ્તિશ્ ચ દાયધર્મં નિબોધત ॥
ઊર્ધ્વં પિતુશ્ ચ માતુશ્ ચ સમેત્ય ભ્રાતરઃ સમમ્
ભજેરન્ પૈતૃકં રિક્થમ્ અનીશાસ્ તે હિ જીવતોઃ ॥
જ્યેષ્ઠ એવ તુ ગૃહ્ણીયાત્ પિત્ર્યં ધનમ્ અશેષતઃ
શેષાસ્ તમ્ ઉપજીવેયુર્ યથૈવ પિતરં તથા ॥
જ્યેષ્ઠેન જાતમાત્રેણ પુત્રી ભવતિ માનવઃ
પિતૄણામ્ અનૃણશ્ ચૈવ સ તસ્માત્ સર્વમ્ અર્હતિ ॥
યસ્મિન્ન્ ઋણં સંનયતિ યેન ચાનન્ત્યમ્ અશ્નુતે
સ એવ ધર્મજઃ પુત્રઃ કામજાન્ ઇતરાન્ વિદુઃ ॥
પિતેવ પાલયેત્ પૂત્રાન્ જ્યેષ્ઠો ભ્રાતૄણ્ યવીયસઃ
પુત્રવચ્ ચાપિ વર્તેરન્ જ્યેષ્ઠે ભ્રાતરિ ધર્મતઃ ॥
જ્યેષ્ઠઃ કુલં વર્ધયતિ વિનાશયતિ વા પુનઃ
જ્યેષ્ઠઃ પૂજ્યતમો લોકે જ્યેષ્ઠઃ સદ્ભિર્ અગર્હિતઃ ॥
યો જ્યેષ્ઠો જ્યેષ્ઠવૃત્તિઃ સ્યાન્ માતેવ સ પિતેવ સઃ
અજ્યેષ્ઠવૃત્તિર્ યસ્ તુ સ્યાત્ સ સંપૂજ્યસ્ તુ બન્ધુવત્ ॥
એવં સહ વસેયુર્ વા પૃથગ્ વા ધર્મકામ્યયા
પૃથગ્ વિવર્ધતે ધર્મસ્ તસ્માદ્ ધર્મ્યા પૃથક્ક્રિયા ॥
જ્યેષ્ઠસ્ય વિંશ ઉદ્ધારઃ સર્વદ્રવ્યાચ્ ચ યદ્ વરમ્
તતો ઽર્ધં મધ્યમસ્ય સ્યાત્ તુરીયં તુ યવીયસઃ ॥
જ્યેષ્ઠશ્ ચૈવ કનિષ્ઠશ્ ચ સંહરેતાં યથોદિતમ્
યે ઽન્યે જ્યેષ્ઠકનિષ્ઠાભ્યાં તેષાં સ્યાન્ મધ્યમં ધનમ્ ॥
સર્વેષાં ધનજાતાનામ્ આદદીતાગ્ર્યમ્ અગ્રજઃ
યચ્ ચ સાતિશયં કિં ચિદ્ દશતશ્ ચાપ્નુયાદ્ વરમ્ ॥
ઉદ્ધારો ન દશસ્વ્ અસ્તિ સંપન્નાનાં સ્વકર્મસુ
યત્ કિં ચિદ્ એવ દેયં તુ જ્યાયસે માનવર્ધનમ્ ॥
એવં સમુદ્ધૃતોદ્ધારે સમાન્ અંશાન્ પ્રકલ્પયેત્
ઉદ્ધારે ઽનુદ્ધૃતે ત્વ્ એષામ્ ઇયં સ્યાદ્ અંશકલ્પના ॥
એકાધિકં હરેજ્ જ્યેષ્ઠઃ પુત્રો ઽધ્યર્ધં તતો ઽનુજઃ
અંશમ્ અંશં યવીયાંસ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ॥
સ્વેભ્યો ઽંશેભ્યસ્ સ્વાભ્યઃ સ્વાભ્યસ્ તુ કન્યાભ્યઃ પ્રદદ્યુર્ ભ્રાતરઃ પૃથક્
સ્વાત્ સ્વાદ્ અંશાચ્ ચતુર્ભાગં પતિતાઃ સ્યુર્ અદિત્સવઃ ॥
અજાવિકં સૈકશફં ચૈકશફં ન જાતુ વિષમં ભજેત્
અજાવિકં તુ વિષમં જ્યેષ્ઠસ્યૈવ વિધીયતે ॥
યવીયાઞ્ જ્યેષ્ઠભાર્યાયાં પુત્રમ્ ઉત્પાદયેદ્ યદિ
સમસ્ તત્ર વિભાગઃ સ્યાદ્ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ॥
ઉપસર્જનં પ્રધાનસ્ય ધર્મતો નોપપદ્યતે
પિતા પ્રધાનં પ્રજને તસ્માદ્ ધર્મેણ તં ભજેત્ ॥
પુત્રઃ કનિષ્ઠો જ્યેષ્ઠાયાં કનિષ્ઠાયાં ચ પૂર્વજઃ
કથં તત્ર વિભાગઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ સંશયો ભવેત્ ॥
એકં વૃષભમ્ ઉદ્ધારં સંહરેત સ પૂર્વજઃ
તતો ઽપરે જ્યેષ્ઠવૃષાસ્ તદૂનાનાં સ્વમાતૃતઃ ॥
જ્યેષ્ઠસ્ તુ જાતો જ્યેષ્ઠાયાં હરેદ્ વૃષભષોડશાઃ
તતઃ સ્વમાતૃતઃ શેષા ભજેરન્ન્ ઇતિ ધારણા ॥
સદૃશસ્ત્રીષુ જાતાનાં પુત્રાણામ્ અવિશેષતઃ
ન માતૃતો જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અસ્તિ જન્મતો જ્યૈષ્ઠ્યમ્ ઉચ્યતે ॥
જન્મજ્યેષ્ઠેન ચાહ્વાનં સુબ્રહ્મણ્યાસ્વ્ અપિ સ્મૃતમ્
યમયોશ્ ચૈવ ગર્ભેષુ જન્મતો જ્યેષ્ઠતા સ્મૃતા ॥
અપુત્રો ઽનેન વિધિના સુતાં કુર્વીત પુત્રિકામ્
યદ્ અપત્યં ભવેદ્ અસ્યાં તન્ મમ સ્યાત્ સ્વધાકરમ્ ॥
અનેન તુ વિધાનેન પુરા ચક્રે ઽથ પુત્રિકાઃ
વિવૃદ્ધ્યર્થં સ્વવંશસ્ય સ્વયં દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ ॥
દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
સોમાય રાજ્ઞે સત્કૃત્ય પ્રીતાત્મા સપ્તવિંશતિમ્ ॥
યથૈવાત્મા તથા પુત્રઃ પુત્રેણ દુહિતા સમા
તસ્યામ્ આત્મનિ તિષ્ઠન્ત્યાં કથમ્ અન્યો ધનં હરેત્ ॥
માતુસ્ તુ યૌતકં યત્ સ્યાત્ કુમારીભાગ એવ સઃ
દૌહિત્ર એવ ચ હરેદ્ અપુત્રસ્યાખિલં ધનમ્ ॥
દૌહિત્રો હ્ય્ અખિલં રિક્થમ્ અપુત્રસ્ય પિતુર્ હરેત્
સ એવ દદ્યાદ્ દ્વૌ પિણ્ડૌ પિત્રે માતામહાય ચ ॥
પૌત્રદૌહિત્રયોર્ લોકે ન વિશેષો ઽસ્તિ ધર્મતઃ
તયોર્ હિ માતાપિતરૌ સંભૂતૌ તસ્ય દેહતઃ ॥
પુત્રિકાયાં કૃતાયાં તુ યદિ પુત્રો ઽનુજાયતે
સમસ્ તત્ર વિભાગઃ સ્યાજ્ જ્યેષ્ઠતા નાસ્તિ હિ સ્ત્રિયાઃ ॥
અપુત્રાયાં મૃતાયાં તુ પુત્રિકાયાં કથં ચન
ધનં તત્ પુત્રિકાભર્તા હરેતૈવાવિચારયન્ ॥
અકૃતા વા કૃતા વાપિ યં વિન્દેત્ સદૃશાત્ સુતમ્
પૌત્રી માતામહસ્ તેન દદ્યાત્ પિણ્ડં હરેદ્ ધનમ્ ॥
પુત્રેણ લોકાઞ્ જયતિ પૌત્રેણાનન્ત્યમ્ અશ્નુતે
અથ પુત્રસ્ય પૌત્રેણ બ્રધ્નસ્યાપ્નોતિ વિષ્ટપમ્ ॥
પુંનામ્નો નરકાદ્ યસ્માત્ ત્રાયતે પિતરં સુતઃ
તસ્માત્ પુત્ર ઇતિ પ્રોક્તઃ સ્વયમ્ એવ સ્વયંભુવા ॥
પૌત્રદૌહિત્રયોર્ લોકે વિશેષો નોપપદ્યતે
દૌહિત્રો ઽપિ હ્ય્ અમુત્રૈનં સંતારયતિ પૌત્રવત્ ॥
માતુઃ પ્રથમતઃ પિણ્ડં નિર્વપેત્ પુત્રિકાસુતઃ
દ્વિતીયં તુ પિતુસ્ તસ્યાસ્ તૃતીયં તત્પિતુઃ પિતુઃ ॥
ઉપપન્નો ગુણૈઃ સર્વૈઃ પુત્રો યસ્ય તુ દત્ત્રિમઃ
સ હરેતૈવ તદ્રિક્થં સંપ્રાપ્તો ઽપ્ય્ અન્યગોત્રતઃ ॥
ગોત્રરિક્થે જનયિતુર્ ન હરેદ્ દત્ત્રિમઃ ક્વ ચિત્
ગોત્રરિક્થાનુગઃ પિણ્ડો વ્યપૈતિ દદતઃ સ્વધા ॥
અનિયુક્તાસુતશ્ ચૈવ પુત્રિણ્યાપ્તશ્ ચ દેવરાત્
ઉભૌ તૌ નાર્હતો ભાગં જારજાતકકામજૌ ॥
નિયુક્તાયામ્ અપિ પુમાન્ નાર્યાં જાતો ઽવિધાનતઃ
નૈવાર્હઃ પૈતૃકં રિક્થં પતિતોત્પાદિતો હિ સઃ ॥
હરેત્ તત્ર નિયુક્તાયાં જાતઃ પુત્રો યથાઉરસઃ
ક્ષેત્રિકસ્ય તુ તદ્ બીજં ધર્મતઃ પ્રસવશ્ ચ સઃ ॥
ધનં યો બિભૃયાદ્ ભ્રાતુર્ મૃતસ્ય સ્ત્રિયમ્ એવ ચ
સો ઽપત્યં ભ્રાતુર્ ઉત્પાદ્ય દદ્યાત્ તસ્યૈવ તદ્ધનમ્ ॥
યા નિયુક્તાન્યતઃ પુત્રં દેવરાદ્ વાપ્ય્ અવાપ્નુયાત્
તં કામજમ્ અરિક્થીયં વૃથોત્પન્નં મિથ્યોત્પન્નં પ્રચક્ષતે ॥
એતદ્ વિધાનં વિજ્ઞેયં વિભાગસ્યૈકયોનિષુ
બહ્વીષુ ચૈકજાતાનાં નાનાસ્ત્રીષુ નિબોધત ॥
બ્રાહ્મણસ્યાનુપૂર્વ્યેણ ચતસ્રસ્ તુ યદિ સ્ત્રિયઃ
તાસાં પુત્રેષુ જાતેષુ વિભાગે ઽયં વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥
કીનાશો ગોવૃષો યાનમ્ અલઙ્કારશ્ ચ વેશ્મ ચ
વિપ્રસ્યાઉદ્ધારિકં દેયમ્ એકાંશશ્ ચ પ્રધાનતઃ ॥
ત્ર્યંશં દાયાદ્ ધરેદ્ વિપ્રો દ્વાવ્ અંશૌ ક્ષત્રિયાસુતઃ
વૈશ્યાજઃ સાર્ધમ્ એવાંશમ્ અંશં શૂદ્રાસુતો હરેત્ ॥
સર્વં વા રિક્થજાતં તદ્ દશધા પરિકલ્પ્ય ચ
ધર્મ્યં વિભાગં કુર્વીત વિધિનાનેન ધર્મવિત્ ॥
ચતુરો ઽંશાન્ હરેદ્ વિપ્રસ્ ત્રીન્ અંશાન્ ક્ષત્રિયાસુતઃ
વૈશ્યાપુત્રો હરેદ્ દ્વ્યંશં અંશં શૂદ્રાસુતો હરેત્ ॥
યદ્ય્ અપિ સ્યાત્ તુ સત્પુત્રો ઽપ્ય્ અસત્પુત્રો યદ્ય્ અપુત્રો ઽપિ વા ભવેત્
નાધિકં દશમાદ્ દદ્યાચ્ છૂદ્રાપુત્રાય ધર્મતઃ ॥
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાપુત્રો ન રિક્થભાક્
યદ્ એવાસ્ય પિતા દદ્યાત્ તદ્ એવાસ્ય ધનં ભવેત્ ॥
સમવર્ણાસુ વા જાતાઃ સર્વે પુત્રા દ્વિજન્મનામ્
ઉદ્ધારં જ્યાયસે દત્ત્વા ભજેરન્ન્ ઇતરે સમમ્ ॥
શૂદ્રસ્ય તુ સવર્ણૈવ નાન્યા ભાર્યા વિધીયતે
તસ્યાં જાતાઃ સમાંશાઃ સ્યુર્ યદિ પુત્રશતં ભવેત્ ॥
પુત્રાન્ દ્વાદશ યાન્ આહ નૄણાં સ્વાયંભુવો મનુઃ
તેષાં ષડ્ બન્ધુદાયાદાઃ ષડ્ અદાયાદબાન્ધવાઃ ॥
ઔરસઃ ક્ષેત્રજશ્ ચૈવ દત્તઃ કૃત્રિમ એવ ચ
ગૂઢોત્પન્નો ઽપવિદ્ધશ્ ચ દાયાદા બાન્ધવાશ્ ચ ષટ્ ॥
કાનીનશ્ ચ સહોઢશ્ ચ ક્રીતઃ પૌનર્ભવસ્ તથા
સ્વયંદત્તશ્ ચ શૌદ્રશ્ ચ ષડ્ અદાયાદબાન્ધવાઃ ॥
યાદૃશં ફલમ્ આપ્નોતિ કુપ્લવૈઃ સંતરઞ્ જલમ્
તાદૃશં ફલમ્ આપ્નોતિ કુપુત્રૈઃ સંતરંસ્ તમઃ ॥
યદ્ય્ એકરિક્થિનૌ સ્યાતામ્ ઔરસક્ષેત્રજૌ સુતૌ
યસ્ય યત્ પૈતૃકં રિક્થં સ તદ્ ગૃહ્ણીત નેતરઃ ॥
એક એવાઉરસઃ પુત્રઃ પિત્ર્યસ્ય વસુનઃ પ્રભુઃ
શેષાણામ્ આનૃશંસ્યાર્થં પ્રદદ્યાત્ તુ પ્રજીવનમ્ ॥
ષષ્ઠં તુ ક્ષેત્રજસ્યાંશં પ્રદદ્યાત્ પૈતૃકાદ્ ધનાત્
ઔરસો વિભજન્ દાયં પિત્ર્યં પઞ્ચમમ્ એવ વા ॥
ઔરસક્ષેત્રજૌ પુત્રૌ પિતૃરિક્થસ્ય ભાગિનૌ
દશાપરે તુ ક્રમશો ગોત્રરિક્થાંશભાગિનઃ ॥
સ્વક્ષેત્રે સંસ્કૃતાયાં તુ સ્વયમ્ ઉત્પાદયેદ્ ધિ યમ્
તમ્ ઔરસં વિજાનીયાત્ પુત્રં પ્રાથમકલ્પિકમ્ ॥
યસ્ તલ્પજઃ પ્રમીતસ્ય ક્લીબસ્ય વ્યાધિતસ્ય વા
સ્વધર્મેણ નિયુક્તાયાં સ પુત્રઃ ક્ષેત્રજઃ સ્મૃતઃ ॥
માતા પિતા વા દદ્યાતાં યમ્ અદ્ભિઃ પુત્રમ્ આપદિ
સદૃશં પ્રીતિસંયુક્તં સ જ્ઞેયો દત્ત્રિમઃ સુતઃ ॥
સદૃશં તુ પ્રકુર્યાદ્ યં ગુણદોષવિચક્ષણમ્
પુત્રં પુત્રગુણૈર્ યુક્તં સ વિજ્ઞેયશ્ ચ કૃત્રિમઃ ॥
ઉત્પદ્યતે ગૃહે યસ્ તુ ન ચ જ્ઞાયેત કસ્ય સઃ
સ ગૃહે ગૂઢ ઉત્પન્નસ્ તસ્ય સ્યાદ્ યસ્ય તલ્પજઃ ॥
માતાપિતૃભ્યામ્ ઉત્સૃષ્ટં તયોર્ અન્યતરેણ વા
યં પુત્રં પરિગૃહ્ણીયાદ્ અપવિદ્ધઃ સ ઉચ્યતે ॥
પિતૃવેશ્મનિ કન્યા તુ યં પુત્રં જનયેદ્ રહઃ
તં કાનીનં વદેન્ નામ્ના વોઢુઃ કન્યાસમુદ્ભવમ્ ॥
યા ગર્ભિણી સંસ્ક્રિયતે જ્ઞાતાજ્ઞાતાપિ વા સતી
વોઢુઃ સ ગર્ભો ભવતિ સહોઢ ઇતિ ચોચ્યતે ॥
ક્રીણીયાદ્ યસ્ ત્વ્ અપત્યાર્થં માતાપિત્રોર્ યમ્ અન્તિકાત્
સ ક્રીતકઃ સુતસ્ તસ્ય સદૃશો ઽસદૃશો ઽપિ વા ॥
યા પત્યા વા પરિત્યક્તા વિધવા વા સ્વયેચ્છયા
ઉત્પાદયેત્ પુનર્ ભૂત્વા સ પૌનર્ભવ ઉચ્યતે ॥
સા ચેદ્ અક્ષતયોનિઃ સ્યાદ્ ગતપ્રત્યાગતાપિ વા
પૌનર્ભવેન ભર્ત્રા સા પુનઃ સંસ્કારમ્ અર્હતિ ॥
માતાપિતૃવિહીનો યસ્ ત્યક્તો વા સ્યાદ્ અકારણાત્
આત્માનમ્ અર્પયેદ્ યસ્મૈ સ્વયંદત્તસ્ તુ સ સ્મૃતઃ ॥
યં બ્રાહ્મણસ્ તુ શૂદ્રાયાં કામાદ્ ઉત્પાદયેત્ સુતમ્
સ પારયન્ન્ એવ શવસ્ તસ્માત્ પારશવઃ સ્મૃતઃ ॥
દાસ્યાં વા દાસદાસ્યાં વા યઃ શૂદ્રસ્ય સુતો ભવેત્
સો ઽનુજ્ઞાતો હરેદ્ અંશમ્ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ॥
ક્ષેત્રજાદીન્ સુતાન્ એતાન્ એકાદશ યથોદિતાન્
પુત્રપ્રતિનિધીન્ આહુઃ ક્રિયાલોપાન્ મનીષિણઃ ॥
ય એતે ઽભિહિતાઃ પુત્રાઃ પ્રસઙ્ગાદ્ અન્યબીજજાઃ
યસ્ય તે બીજતો જાતાસ્ તસ્ય તે નેતરસ્ય તુ ॥
ભ્રાતૄણામ્ એકજાતાનામ્ એકશ્ ચેત્ પુત્રવાન્ ભવેત્
સર્વાંસ્ તાંસ્ તેન પુત્રેણ પુત્રિણો મનુર્ અબ્રવીત્ ॥
સર્વાસામ્ એકપત્નીનામ્ એકા ચેત્ પુત્રિણી ભવેત્
સર્વાસ્ તાસ્ તેન પુત્રેણ પ્રાહ પુત્રવતીર્ મનુઃ ॥
શ્રેયસઃ શ્રેયસો ઽલાભે પાપીયાન્ રિક્થમ્ અર્હતિ
બહવશ્ ચેત્ તુ સદૃશાઃ સર્વે રિક્થસ્ય ભાગિનઃ ॥
ન ભ્રાતરો ન પિતરઃ પુત્રા રિક્થહરાઃ પિતુઃ
પિતા હરેદ્ અપુત્રસ્ય રિક્થં ભ્રાતર એવ ચ ॥
ત્રયાણામ્ ઉદકં કાર્યં ત્રિષુ પિણ્ડઃ પ્રવર્તતે
ચતુર્થઃ સંપ્રદાતૈષાં પઞ્ચમો નોપપદ્યતે ॥
અનન્તરઃ સપિણ્ડાદ્ યસ્ તસ્ય તસ્ય ધનં ભવેત્
અત ઊર્ધ્વં સકુલ્યઃ સ્યાદ્ આચાર્યઃ શિષ્ય એવ વા ॥
સર્વેષામ્ અપ્ય્ અભાવે તુ બ્રાહ્મણા રિક્થભાગિનઃ
ત્રૈવિદ્યાઃ શુચયો દાન્તાસ્ તથા ધર્મો ન હીયતે ॥
અહાર્યં બ્રાહ્મણદ્રવ્યં રાજ્ઞા નિત્યમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ
ઇતરેષાં તુ વર્ણાનાં સર્વાભાવે હરેન્ નૃપઃ ॥
સંસ્થિતસ્યાનપત્યસ્ય સગોત્રાત્ પુત્રમ્ આહરેત્
તત્ર યદ્ રિક્થજાતં સ્યાત્ તત્ તસ્મિન્ પ્રતિપાદયેત્ ॥
દ્વૌ તુ યૌ વિવદેયાતાં દ્વાભ્યાં જાતૌ સ્ત્રિયા ધને
તયોર્ યદ્ યસ્ય પિત્ર્યં સ્યાત્ તત્ સ ગૃહ્ણીત નેતરઃ ॥
જનન્યાં સંસ્થિતાયાં તુ સમં સર્વે સહોદરાઃ
ભજેરન્ માતૃકં રિક્થં ભગિન્યશ્ ચ સનાભયઃ ॥
યાસ્ તાસાં સ્યુર્ દુહિતરસ્ તાસામ્ અપિ યથાર્હતઃ
માતામહ્યા ધનાત્ કિં ચિત્ પ્રદેયં પ્રીતિપૂર્વકમ્ ॥
અધ્યગ્ન્યધ્યાવાહનિકં દત્તં ચ પ્રીતિકર્મણિ
ભ્રાતૃમાતૃપિતૃપ્રાપ્તં ષડ્વિધં સ્ત્રીધનં સ્મૃતમ્ ॥
અન્વાધેયં ચ યદ્ દત્તં પત્યા પ્રીતેન ચૈવ યત્
પત્યૌ જીવતિ વૃત્તાયાઃ પ્રજાયાસ્ તદ્ ધનં ભવેત્ ॥
બ્રાહ્મદૈવાર્ષગાન્ધર્વ પ્રાજાપત્યેષુ યદ્ વસુ
અપ્રજાયામ્ અતીતાયાં ભર્તુર્ એવ તદ્ ઇષ્યતે ॥
યત્ ત્વ્ અસ્યાઃ સ્યાદ્ ધનં દત્તં વિવાહેષ્વ્ આસુરાદિષુ
અપ્રજાયામ્ અતીતાયાં માતાપિત્રોસ્ તદ્ ઇષ્યતે ॥
સ્ત્રિયાં તુ યદ્ ભવેદ્ વિત્તં પિત્રા દત્તં કથં ચન
બ્રાહ્મણી તદ્ ધરેત્ કન્યા તદપત્યસ્ય વા ભવેત્ ॥
ન નિર્હારં સ્ત્રિયઃ કુર્યુઃ કુટુમ્બાદ્ બહુમધ્યગાત્
સ્વકાદ્ અપિ ચ વિત્તાદ્ ધિ સ્વસ્ય ભર્તુર્ અનાજ્ઞયા ॥
પત્યૌ જીવતિ યઃ સ્ત્રીભિર્ અલઙ્કારો ધૃતો ભવેત્
ન તં ભજેરન્ દાયાદા ભજમાનાઃ પતન્તિ તે ॥
અનંશૌ ક્લીબપતિતૌ જાત્યન્ધબધિરૌ તથા
ઉન્મત્તજડમૂકાશ્ ચ યે ચ કે ચિન્ નિરિન્દ્રિયાઃ ॥
સર્વેષામ્ અપિ તુ ન્યાય્યં દાતું શક્ત્યા મનીષિણા
ગ્રાસાચ્છાદનમ્ અત્યન્તં પતિતો હ્ય્ અદદદ્ ભવેત્ ॥
યદ્ય્ અર્થિતા તુ દારૈઃ સ્યાત્ ક્લીબાદીનાં કથં ચન
તેષામ્ ઉત્પન્નતન્તૂનામ્ અપત્યં દાયમ્ અર્હતિ ॥
યત્ કિં ચિત્ પિતરિ પ્રેતે ધનં જ્યેષ્ઠો ઽધિગચ્છતિ
ભાગો યવીયસાં તત્ર યદિ વિદ્યાનુપાલિનઃ ॥
અવિદ્યાનાં તુ સર્વેષાં ઈહાતશ્ ચેદ્ ધનં ભવેત્
સમસ્ તત્ર વિભાગઃ સ્યાદ્ અપિત્ર્ય ઇતિ ધારણા ॥
વિદ્યાધનં તુ યદ્ય્ અસ્ય તત્ તસ્યૈવ ધનં ભવેત્
મૈત્ર્યમ્ ઔદ્વાહિકં ચૈવ માધુપર્કિકમ્ એવ ચ ॥
ભ્રાતૄણાં યસ્ તુ નેહેત ધનં શક્તઃ સ્વકર્મણા
સ નિર્ભાજ્યઃ સ્વકાદ્ અંશાત્ કિં ચિદ્ દત્ત્વોપજીવનમ્ ॥
અનુપઘ્નન્ પિતૃદ્રવ્યં શ્રમેણ યદ્ ઉપાર્જિતમ્
સ્વયમ્ ઈહિતલબ્ધં તન્ નાકામો દાતુમ્ અર્હતિ ॥
પૈતૃકં તુ પિતા દ્રવ્યમ્ અનવાપ્તં યદ્ આપ્નુયાત્
ન તત્ પુત્રૈર્ ભજેત્ સાર્ધમ્ અકામઃ સ્વયમ્ અર્જિતમ્ ॥
વિભક્તાઃ સહ જીવન્તો વિભજેરન્ પુનર્ યદિ
સમસ્ તત્ર વિભાગઃ સ્યાજ્ જ્યૈષ્ઠ્યં તત્ર ન વિદ્યતે ॥
યેષાં જ્યેષ્ઠઃ કનિષ્ઠો વા હીયેતાંશપ્રદાનતઃ
મ્રિયેતાન્યતરો વાપિ તસ્ય ભાગો ન લુપ્યતે ॥
સોદર્યા વિભજેરંસ્ તં સમેત્ય સહિતાઃ સમમ્
ભ્રાતરો યે ચ સંસૃષ્ટા ભાગિન્યશ્ ચ સનાભયઃ ॥
યો જ્યેષ્ઠો વિનિકુર્વીત લોભાદ્ ભ્રાતૄન્ યવીયસઃ
સો ઽજ્યેષ્ઠઃ સ્યાદ્ અભાગશ્ ચ નિયન્તવ્યશ્ ચ રાજભિઃ ॥
સર્વ એવ વિકર્મસ્થા નાર્હન્તિ ભ્રાતરો ધનમ્
ન ચાદત્ત્વા કનિષ્ઠેભ્યો જ્યેષ્ઠઃ કુર્વીત યૌતકમ્ ॥
ભ્રાતૄણામ્ અવિભક્તાનાં યદ્ય્ ઉત્થાનં ભવેત્ સહ
ન પુત્રભાગં વિષમં પિતા દદ્યાત્ કથં ચન ॥
ઊર્ધ્વં વિભાગાજ્ જાતસ્ તુ પિત્ર્યમ્ એવ હરેદ્ ધનમ્
સંસૃષ્ટાસ્ તેન વા યે સ્યુર્ વિભજેત સ તૈઃ સહ ॥
અનપત્યસ્ય પુત્રસ્ય માતા દાયમ્ અવાપ્નુયાત્
માતર્ય્ અપિ ચ વૃત્તાયાં પિતુર્ માતા હરેદ્ ધનમ્ ॥
ઋણે ધને ચ સર્વસ્મિન્ પ્રવિભક્તે યથાવિધિ
પશ્ચાદ્ દૃશ્યેત યત્ કિં ચિત્ તત્ સર્વં સમતાં નયેત્ ॥
વસ્ત્રં પત્રમ્ અલઙ્કારં કૃતાન્નમ્ ઉદકં સ્ત્રિયઃ
યોગક્ષેમં પ્રચારં ચ ન વિભાજ્યં પ્રચક્ષતે ॥
અયમ્ ઉક્તો વિભાગો વઃ પુત્રાણાં ચ ક્રિયાવિધિઃ
ક્રમશઃ ક્ષેત્રજાદીનાં દ્યૂતધર્મં નિબોધત ॥
દ્યૂતં સમાહ્વયં ચૈવ રાજા રાષ્ટ્રાન્ નિવારયેત્
રાજાન્તકરણાવ્ એતૌ દ્વૌ દોષૌ પૃથિવીક્ષિતામ્ ॥
પ્રકાશમ્ એતત્ તાસ્કર્યં યદ્ દેવનસમાહ્વયૌ
તયોર્ નિત્યં પ્રતીઘાતે નૃપતિર્ યત્નવાન્ ભવેત્ ॥
અપ્રાણિભિર્ યત્ ક્રિયતે તલ્ લોકે દ્યૂતમ્ ઉચ્યતે
પ્રાણિભિઃ ક્રિયતે યસ્ તુ સ વિજ્ઞેયઃ સમાહ્વયઃ ॥
દ્યૂતં સમાહ્વયં ચૈવ યઃ કુર્યાત્ કારયેત વા
તાન્ સર્વાન્ ઘાતયેદ્ રાજા શૂદ્રાંશ્ ચ દ્વિજલિઙ્ગિનઃ ॥
કિતવાન્ કુશીલવાન્ ક્રૂરાન્ પાષણ્ડસ્થાંશ્ ચ માનવાન્
વિકર્મસ્થાન્ શૌણ્ડિકાંશ્ ચ ક્ષિપ્રં નિર્વાસયેત્ પુરાત્ ॥
એતે રાષ્ટ્રે વર્તમાના રાજ્ઞઃ પ્રછન્નતસ્કરાઃ
વિકર્મક્રિયયા નિત્યં બાધન્તે ભદ્રિકાઃ પ્રજાઃ ॥
દ્યૂતમ્ એતત્ પુરા કલ્પે દૃષ્ટં વૈરકરં મહત્
તસ્માદ્ દ્યૂતં ન સેવેત હાસ્યાર્થમ્ અપિ બુદ્ધિમાન્ ॥
પ્રચ્છન્નં વા પ્રકાશં વા તન્ નિષેવેત યો નરઃ
તસ્ય દણ્ડવિકલ્પઃ સ્યાદ્ યથેષ્ટં નૃપતેસ્ તથા ॥
ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રયોનિસ્ તુ દણ્ડં દાતુમ્ અશક્નુવન્
આનૃણ્યં કર્મણા ગચ્છેદ્ વિપ્રો દદ્યાચ્ છનૈઃ શનૈઃ ॥
સ્ત્રીબાલોન્મત્તવૃદ્ધાનાં દરિદ્રાણાં ચ રોગિણામ્
શિફાવિદલરજ્જ્વાદ્યૈર્ વિદધ્યાન્ નૃપતિર્ દમમ્ ॥
યે નિયુક્તાસ્ તુ કાર્યેષુ હન્યુઃ કાર્યાણિ કાર્યિણામ્
ધનોષ્મણા પચ્યમાનાસ્ તાન્ નિઃસ્વાન્ કારયેન્ નૃપઃ ॥
કૂટશાસનકર્તૄંશ્ ચ પ્રકૃતીનાં ચ દૂષકાન્
સ્ત્રીબાલબ્રાહ્મણઘ્નાંશ્ ચ હન્યાદ્ દ્વિટ્સેવિનસ્ તથા ॥
તીરિતં ચાનુશિષ્ટં ચ યત્ર ક્વ ચન યદ્ ભવેત્
કૃતં તદ્ ધર્મતો વિદ્યાન્ ન તદ્ ભૂયો નિવર્તયેત્ ॥
અમાત્યાઃ પ્રાડ્વિવાકો વા યત્ કુર્યુઃ કાર્યમ્ અન્યથા
તત્ સ્વયં નૃપતિઃ કુર્યાત્ તાન્ તં સહસ્રં ચ દણ્ડયેત્ ॥
બ્રહ્મહા ચ સુરાપશ્ ચ સ્તેયી ચ તસ્કરો ગુરુતલ્પગઃ
એતે સર્વે પૃથગ્ જ્ઞેયા મહાપાતકિનો નરાઃ ॥
ચતુર્ણામ્ અપિ ચૈતેષાં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અકુર્વતામ્
શારીરં ધનસંયુક્તં દણ્ડં ધર્મ્યં પ્રકલ્પયેત્ ॥
ગુરુતલ્પે ભગઃ કાર્યઃ સુરાપાને સુરાધ્વજઃ
સ્તેયે ચ તસ્કરે શ્વપદં શ્વપદં કાર્યં બ્રહ્મહણ્ય્ અશિરાઃ પુમાન્ ॥
અસંભોજ્યા હ્ય્ અસંયાજ્યા અસંપાઠ્યા ઽવિવાહિનઃ
ચરેયુઃ પૃથિવીં દીનાઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતાઃ ॥
જ્ઞાતિસંબન્ધિભિસ્ ત્વ્ એતે ત્યક્તવ્યાઃ કૃતલક્ષણાઃ
નિર્દયા નિર્નમસ્કારાસ્ તન્ મનોર્ અનુશાસનમ્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ કુર્વાણાઃ સર્વવર્ણા યથોદિતમ્ [મ્: પૂર્વે વર્ણા યથોદિતમ્]
નાઙ્ક્યા રાજ્ઞા લલાટે સ્યુર્ દાપ્યાસ્ તૂત્તમસાહસમ્ ॥
આગઃસુ બ્રાહ્મણસ્યૈવ કાર્યો મધ્યમસાહસઃ
વિવાસ્યો વા ભવેદ્ રાષ્ટ્રાત્ સદ્રવ્યઃ સપરિચ્છદઃ ॥
ઇતરે કૃતવન્તસ્ તુ પાપાન્ય્ એતાન્ય્ અકામતઃ
સર્વસ્વહારમ્ અર્હન્તિ કામતસ્ તુ પ્રવાસનમ્ ॥
નાદદીત નૃપઃ સાધુર્ મહાપાતકિનો ધનમ્
આદદાનસ્ તુ તલ્ લોભાત્ તેન દોષેણ લિપ્યતે ॥
અપ્સુ પ્રવેશ્ય તં દણ્ડં વરુણાયોપપાદયેત્
શ્રુતવૃત્તોપપન્ને વા બ્રાહ્મણે પ્રતિપાદયેત્ ॥
ઈશો દણ્ડસ્ય વરુણો રાજ્ઞાં દણ્ડધરો હિ સઃ
ઈશઃ સર્વસ્ય જગતો બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ ॥
યત્ર વર્જયતે રાજા પાપકૃદ્ભ્યો ધનાગમમ્
તત્ર કાલેન જાયન્તે માનવા દીર્ઘજીવિનઃ ॥
નિષ્પદ્યન્તે ચ સસ્યાનિ યથોપ્તાનિ વિશાં પૃથક્
બાલાશ્ ચ ન પ્રમીયન્તે વિકૃતં ચ ન જાયતે ॥
બ્રાહ્મણાન્ બાધમાનં તુ કામાદ્ અવરવર્ણજમ્
હન્યાચ્ ચિત્રૈર્ વધોપાયૈર્ ઉદ્વેજનકરૈર્ નૃપઃ ॥
યાવાન્ અવધ્યસ્ય વધે તાવાન્ વધ્યસ્ય મોક્ષણે
અધર્મો નૃપતેર્ દૃષ્ટો ધર્મસ્ તુ વિનિયચ્છતઃ ॥
ઉદિતો ઽયં વિસ્તરશો મિથો વિવાદમાનયોઃ
અષ્ટાદશસુ માર્ગેષુ વ્યવહારસ્ય નિર્ણયઃ ॥
એવં ધર્મ્યાણિ કાર્યાણિ સમ્યક્ કુર્વન્ મહીપતિઃ
દેશાન્ અલબ્ધાંલ્ લિપ્સેત લબ્ધાંશ્ ચ પરિપાલયેત્ ॥
સમ્યઙ્ નિવિષ્ટદેશસ્ તુ કૃતદુર્ગશ્ ચ શાસ્ત્રતઃ
કણ્ટકોદ્ધરણે નિત્યમ્ આતિષ્ઠેદ્ યત્નમ્ ઉત્તમમ્ ॥
રક્ષનાદ્ આર્યવૃત્તાનાં કણ્ટકાનાં ચ શોધનાત્
નરેન્દ્રાસ્ ત્રિદિવં યાન્તિ પ્રજાપાલનતત્પરાઃ ॥
અશાસંસ્ તસ્કરાન્ યસ્ તુ બલિં ગૃહ્ણાતિ પાર્થિવઃ
તસ્ય પ્રક્ષુભ્યતે રાષ્ટ્રં સ્વર્ગાચ્ ચ પરિહીયતે ॥
નિર્ભયં તુ ભવેદ્ યસ્ય રાષ્ટ્રં બાહુબલાશ્રિતમ્
તસ્ય તદ્ વર્ધતે નિત્યં સિચ્યમાન ઇવ દ્રુમઃ ॥
દ્વિવિધાંસ્ તસ્કરાન્ વિદ્યાત્ પરદ્રવ્યાપહારકાન્
પ્રકાશાંશ્ ચાપ્રકાશાંશ્ ચ ચારચક્ષુર્ મહીપતિઃ ॥
પ્રકાશવઞ્ચકાસ્ તેષાં નાનાપણ્યોપજીવિનઃ
પ્રચ્છન્નવઞ્ચકાસ્ ત્વ્ એતે યે સ્તેનાટવિકાદયઃ ॥
ઉત્કોચકાશ્ ચાઉપધિકા વઞ્ચકાઃ કિતવાસ્ તથા
મઙ્ગલાદેશવૃત્તાશ્ ચ ભદ્રાશ્ ચેક્ષણિકૈઃ ભદ્રપ્રેક્ષણિકૈઃ સહ ॥
અસમ્યક્કારિણશ્ ચૈવ મહામાત્રાશ્ ચિકિત્સકાઃ
શિલ્પોપચારયુક્તાશ્ ચ નિપુણાઃ પણ્યયોષિતઃ ॥
એવમાદીન્ એવમાદ્યાન્ વિજાનીયાત્ પ્રકાશાંલ્ લોકકણ્ટકાન્
નિગૂઢચારિણશ્ ચાન્યાન્ અનાર્યાન્ આર્યલિઙ્ગિનઃ ॥
તાન્ વિદિત્વા સુચરિતૈર્ ગૂઢૈસ્ તત્કર્મકારિભિઃ
ચારૈશ્ ચાનેકસંસ્થાનૈઃ પ્રોત્સાદ્ય વશમ્ આનયેત્ ॥
તેષાં દોષાન્ અભિખ્યાપ્ય સ્વે સ્વે કર્મણિ તત્ત્વતઃ
કુર્વીત શાસનં રાજા સમ્યક્ સારાપરાધતઃ ॥
ન હિ દણ્ડાદ્ ઋતે શક્યઃ કર્તું પાપવિનિગ્રહઃ
સ્તેનાનાં પાપબુદ્ધીનાં નિભૃતં ચરતાં ક્ષિતૌ ॥
સભાપ્રપાપૂપશાલા વેશમદ્યાન્નવિક્રયાઃ
ચતુષ્પથાંશ્ ચૈત્યવૃક્ષાઃ સમાજાઃ પ્રેક્ષણાનિ ચ ॥
જીર્ણોદ્યાનાન્ય્ અરણ્યાનિ કારુકાવેશનાનિ ચ
શૂન્યાનિ ચાપ્ય્ અગારાણિ વનાન્ય્ ઉપવનાનિ ચ ॥
એવંવિધાન્ નૃપો દેશાન્ ગુલ્મૈઃ સ્થાવરજઙ્ગમૈઃ
તસ્કરપ્રતિષેધાર્થં ચારૈશ્ ચાપ્ય્ અનુચારયેત્ ॥
તત્સહાયૈર્ અનુગતૈર્ નાનાકર્મપ્રવેદિભિઃ
વિદ્યાદ્ ઉત્સાદયેચ્ ચૈવ નિપુણૈઃ પૂર્વતસ્કરૈઃ ॥
ભક્ષ્યભોજ્યોપદેશૈશ્ ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ દર્શનૈઃ
શૌર્યકર્માપદેશૈશ્ ચ કુર્યુસ્ તેષાં સમાગમમ્ ॥
યે તત્ર નોપસર્પેયુર્ મૂલપ્રણિહિતાશ્ ચ યે
તાન્ પ્રસહ્ય નૃપો હન્યાત્ સમિત્રજ્ઞાતિબાન્ધવાન્ ॥
ન હોઢેન વિના ચૌરં ઘાતયેદ્ ધાર્મિકો નૃપઃ
સહોઢં સોપકરણં ઘાતયેદ્ અવિચારયન્ ॥
ગ્રામેષ્વ્ અપિ ચ યે કે ચિચ્ ચૌરાણાં ભક્તદાયકાઃ
ભાણ્ડાવકાશદાશ્ ચૈવ સર્વાંસ્ તાન્ અપિ ઘાતયેત્ ॥
રાષ્ટ્રેષુ રક્ષાધિકૃતાન્ સામન્તાંશ્ ચૈવ ચોદિતાન્
અભ્યાઘાતેષુ મધ્યસ્થાઞ્ શિષ્યાચ્ ચૌરાન્ ઇવ દ્રુતમ્ ॥
યશ્ ચાપિ ધર્મસમયાત્ પ્રચ્યુતો ધર્મજીવનઃ
દણ્ડેનૈવ તમ્ અપ્ય્ ઓષેત્ સ્વકાદ્ ધર્માદ્ ધિ વિચ્યુતમ્ ॥
ગ્રામઘાતે હિતાભઙ્ગે પથિ મોષાભિદર્શને
શક્તિતો નાભિધાવન્તો નિર્વાસ્યાઃ સપરિચ્છદાઃ ॥
રાજ્ઞઃ કોશાપહર્તૄંશ્ ચ પ્રતિકૂલેષુ ચ સ્થિતાન્ પ્રાતિકૂલ્યેષ્વ્ અવસ્થિતાન્
ઘાતયેદ્ વિવિધૈર્ દણ્ડૈર્ અરીણાં ચોપજાપકાન્ ॥
સંધિં છિત્ત્વા ભિત્ત્વા તુ યે ચૌર્યં રાત્રૌ કુર્વન્તિ તસ્કરાઃ
તેષાં છિત્ત્વા નૃપો હસ્તૌ તીક્ષ્ણે શૂલે નિવેશયેત્ ॥
અઙ્ગુલીર્ ગ્રન્થિભેદસ્ય છેદયેત્ પ્રથમે ગ્રહે
દ્વિતીયે હસ્તચરણૌ તૃતીયે વધમ્ અર્હતિ ॥
અગ્નિદાન્ ભક્તદાંશ્ ચૈવ તથા શસ્ત્રાવકાશદાન્
સંનિધાતૄંશ્ ચ મોષસ્ય હન્યાચ્ ચૌરમ્ ઇવેશ્વરઃ ॥
તડાગભેદકં હન્યાદ્ અપ્સુ શુદ્ધવધેન વા
યદ્ વાપિ પ્રતિસંસ્કુર્યાદ્ દાપ્યસ્ તૂત્તમસાહસમ્ ॥
કોષ્ઠાગારાયુધાગાર દેવતાગારભેદકાન્
હસ્ત્યશ્વરથહર્તૄંશ્ ચ હન્યાદ્ એવાવિચારયન્ ॥
યસ્ તુ પૂર્વનિવિષ્ટસ્ય તડાગસ્યોદકં હરેત્
આગમં વાપ્ય્ અપાં ભિન્દ્યાત્ સ દાપ્યઃ પૂર્વસાહસમ્ ॥
સમુત્સૃજેદ્ રાજમાર્ગે યસ્ ત્વ્ અમેધ્યમ્ અનાપદિ
સ દ્વૌ કાર્ષાપણૌ દદ્યાદ્ અમેધ્યં ચાશુ શોધયેત્ ॥
આપદ્ગતો ઽથ વા વૃદ્ધા ગર્ભિણી બાલ એવ વા
પરિભાષણમ્ અર્હન્તિ તચ્ ચ શોધ્યમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥
ચિકિત્સકાનાં સર્વેષાં મિથ્યાપ્રચરતાં દમઃ
અમાનુષેષુ પ્રથમો માનુષેષુ તુ મધ્યમઃ ॥
સંક્રમધ્વજયષ્ટીનાં પ્રતિમાનાં ચ ભેદકઃ
પ્રતિકુર્યાચ્ ચ તત્ સર્વં પઞ્ચ દદ્યાચ્ છતાનિ ચ ॥
અદૂષિતાનાં દ્રવ્યાણાં દૂષણે ભેદને તથા
મણીનામ્ અપવેધે ચ દણ્ડઃ પ્રથમસાહસઃ ॥
સમૈર્ હિ વિષમં યસ્ તુ ચરેદ્ વૈ મૂલ્યતો ઽપિ વા
સમાપ્નુયાદ્ દમં પૂર્વં નરો મધ્યમમ્ એવ વા ॥
બન્ધનાનિ ચ સર્વાણિ રાજા માર્ગે રાજમાર્ગે નિવેશયેત્
દુઃખિતા યત્ર દૃશ્યેરન્ વિકૃતાઃ પાપકારિણહ્ ॥
પ્રાકારસ્ય ચ ભેત્તારં પરિખાણાં ચ પૂરકમ્
દ્વારાણાં ચૈવ ભઙ્ક્તારં ક્ષિપ્રમ્ એવ પ્રવાસયેત્ ॥
અભિચારેષુ સર્વેષુ કર્તવ્યો દ્વિશતો દમઃ
મૂલકર્મણિ ચાનાપ્તેઃ ચાનાપ્તૈઃ કૃત્યાસુ વિવિધાસુ ચ ॥
અબીજવિક્રયી ચૈવ બીજોત્કૃષ્ટા તથૈવ ચ
મર્યાદાભેદકશ્ ચૈવ વિકૃતં પ્રાપ્નુયાદ્ વધમ્ ॥
સર્વકણ્ટકપાપિષ્ઠં હેમકારં તુ પાર્થિવઃ
પ્રવર્તમાનમ્ અન્યાયે છેદયેલ્ લવશઃ છેદયેત્ ખણ્ડશઃ ક્ષુરૈઃ ॥
સીતાદ્રવ્યાપહરણે શસ્ત્રાણામ્ ઔષધસ્ય ચ
કાલમ્ આસાદ્ય કાર્યં ચ રાજા દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ॥
સ્વામ્યમાત્યૌ પુરં રાષ્ટ્રં કોશદણ્ડૌ સુહૃત્ તથા
સપ્ત પ્રકૃતયો હ્ય્ એતાઃ સપ્તાઙ્ગં રાજ્યમ્ ઉચ્યતે ॥
સપ્તાનાં પ્રકૃતીનાં તુ રાજ્યસ્યાસાં યથાક્રમમ્
પૂર્વં પૂર્વં ગુરુતરં જાનીયાદ્ વ્યસનં મહત્ ॥
સપ્તાઙ્ગસ્યેહ રાજ્યસ્ય વિષ્ટબ્ધસ્ય ત્રિદણ્ડવત્
અન્યોન્યગુણવૈશેષ્યાન્ ન કિં ચિદ્ અતિરિચ્યતે ॥
તેષુ તેષુ તુ કૃત્યેષુ તત્ તદ્ અઙ્ગં વિશિષ્યતે
યેન યત્ સાધ્યતે કાર્યં તત્ તસ્મિઞ્ શ્રેષ્ઠમ્ ઉચ્યતે ॥
ચારેણોત્સાહયોગેન ક્રિયયૈવ ચ કર્મણામ્
સ્વશક્તિં પરશક્તિં ચ નિત્યં વિદ્યાન્ મહીપતિઃ વિદ્યાત્ પરાત્મનોઃ ॥
પીડનાનિ ચ સર્વાણિ વ્યસનાનિ તથૈવ ચ
આરભેત તતઃ કાર્યં સંચિન્ત્ય ગુરુલાઘવમ્ ॥
આરભેતૈવ કર્માણિ શ્રાન્તઃ શ્રાન્તઃ પુનઃ પુનઃ
કર્માણ્ય્ આરભમાણં હિ પુરુષં શ્રીર્ નિષેવતે ॥
કૃતં ત્રેતાયુગં ચૈવ દ્વાપરં કલિર્ એવ ચ
રાજ્ઞો વૃત્તાનિ સર્વાણિ રાજા હિ યુગમ્ ઉચ્યતે ॥
કલિઃ પ્રસુપ્તો ભવતિ સ જાગ્રદ્ દ્વાપરં યુગમ્
કર્મસ્વ્ અભ્યુદ્યતસ્ ત્રેતા વિચરંસ્ તુ કૃતં યુગમ્ ॥
ઇન્દ્રસ્યાર્કસ્ય વાયોશ્ ચ યમસ્ય વરુણસ્ય ચ
ચન્દ્રસ્યાગ્નેઃ પૃથિવ્યાશ્ ચ તેજોવૃત્તં નૃપશ્ ચરેત્ ॥
વાર્ષિકાંશ્ ચતુરો માસાન્ યથેન્દ્રો ઽભિપ્રવર્ષતિ
તથાભિવર્ષેત્ સ્વં રાષ્ટ્રં કામૈર્ ઇન્દ્રવ્રતં ચરન્ ॥
અષ્ટૌ માસાન્ યથાદિત્યસ્ તોયં હરતિ રશ્મિભિઃ
તથા હરેત્ કરં રાષ્ટ્રાન્ નિત્યમ્ અર્કવ્રતં હિ તત્ ॥
પ્રવિશ્ય સર્વભૂતાનિ યથા ચરતિ મારુતઃ
તથા ચારૈઃ પ્રવેષ્ટવ્યં વ્રતમ્ એતદ્ ધિ મારુતમ્ ॥
યથા યમઃ પ્રિયદ્વેષ્યૌ પ્રાપ્તે કાલે નિયચ્છતિ
તથા રાજ્ઞા નિયન્તવ્યાઃ પ્રજાસ્ તદ્ ધિ યમવ્રતમ્ ॥
વરુણેન યથા પાશૈર્ બદ્ધ એવાભિદૃશ્યતે
તથા પાપાન્ નિગૃહ્ણીયાદ્ વ્રતમ્ એતદ્ ધિ વારુણમ્ ॥
પરિપૂર્ણં યથા ચન્દ્રં દૃષ્ટ્વા હૃષ્યન્તિ માનવાઃ
તથા પ્રકૃતયો યસ્મિન્ સ ચાન્દ્રવ્રતિકો નૃપઃ ॥
પ્રતાપયુક્તસ્ તેજસ્વી નિત્યં સ્યાત્ પાપકર્મસુ
દુષ્ટસામન્તહિંસ્રશ્ ચ તદ્ આગ્નેયં વ્રતં સ્મૃતમ્ ॥
યથા સર્વાણિ ભૂતાનિ ધરા ધારયતે સમમ્
તથા સર્વાણિ ભૂતાનિ બિભ્રતઃ પાર્થિવં વ્રતમ્ ॥
એતૈર્ ઉપાયૈર્ અન્યૈશ્ ચ યુક્તો નિત્યમ્ અતન્દ્રિતઃ
સ્તેનાન્ રાજા નિગૃહ્ણીયાત્ સ્વરાષ્ટ્રે પર એવ ચ ॥
પરામ્ અપ્ય્ આપદં પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણાન્ ન પ્રકોપયેત્
તે હ્ય્ એનં કુપિતા હન્યુઃ સદ્યઃ સબલવાહનમ્ ॥
યૈઃ કૃતઃ સર્વભક્ષ્યો સર્વભક્ષો ઽગ્નિર્ અપેયશ્ ચ મહોદધિઃ
ક્ષયી ચાપ્યાયિતઃ સોમઃ કો ન નશ્યેત્ પ્રકોપ્ય તાન્ ॥
લોકાન્ અન્યાન્ સૃજેયુર્ યે લોકપાલાંશ્ ચ કોપિતાઃ
દેવાન્ કુર્યુર્ અદેવાંશ્ ચ કઃ ક્ષિણ્વંસ્ તાન્ સમૃધ્નુયાત્ ॥
યાન્ ઉપાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તિ લોકા દેવાશ્ ચ સર્વદા
બ્રહ્મ ચૈવ ધનં યેષાં કો હિંસ્યાત્ તાઞ્ જિજીવિષુઃ ॥
અવિદ્વાંશ્ ચૈવ વિદ્વાંશ્ ચ બ્રાહ્મણો દૈવતં મહત્
પ્રણીતશ્ ચાપ્રણીતશ્ ચ યથાગ્નિર્ દૈવતં મહત્ ॥
શ્મશાનેષ્વ્ અપિ તેજસ્વી પાવકો નૈવ દુષ્યતિ
હૂયમાનશ્ ચ યજ્ઞેષુ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥
એવં યદ્ય્ અપ્ય્ અનિષ્ટેષુ વર્તન્તે સર્વકર્મસુ
સર્વથા બ્રાહ્મણાઃ પૂજ્યાઃ પરમં દૈવતં હિ તત્ ॥
ક્ષત્રસ્યાતિપ્રવૃદ્ધસ્ય બ્રાહ્મણાન્ પ્રતિ સર્વશઃ
બ્રહ્મૈવ સંનિયન્તૃ સ્યાત્ ક્ષત્રં હિ બ્રહ્મસંભવમ્ ॥
અદ્ભ્યો ઽગ્નિર્ બ્રહ્મતઃ ક્ષત્રમ્ અશ્મનો લોહમ્ ઉત્થિતમ્
તેષાં સર્વત્રગં તેજઃ સ્વાસુ યોનિષુ શામ્યતિ ॥
નાબ્રહ્મ ક્ષત્રમ્ ઋધ્નોતિ નાક્ષત્રં બ્રહ્મ વર્ધતે
બ્રહ્મ ક્ષત્રં ચ સંપૃક્તમ્ ઇહ ચામુત્ર વર્ધતે ॥
દત્ત્વા ધનં તુ વિપ્રેભ્યઃ સર્વદણ્ડસમુત્થિતમ્
પુત્રે રાજ્યં સમાસૃજ્ય સમાસાદ્ય કુર્વીત પ્રાયણં રણે ॥
એવં ચરન્ સદા યુક્તો રાજધર્મેષુ પાર્થિવઃ
હિતેષુ ચૈવ લોકસ્ય લોકેભ્યઃ સર્વાન્ ભૃત્યાન્ નિયોજયેત્ ॥
એષો ઽખિલઃ કર્મવિધિર્ ઉક્તો રાજ્ઞઃ સનાતનઃ
ઇમં કર્મવિધિં વિદ્યાત્ ક્રમશો વૈશ્યશૂદ્રયોઃ ॥
વૈશ્યસ્ તુ કૃતસંસ્કારઃ કૃત્વા દારપરિગ્રહમ્
વાર્તાયાં નિત્યયુક્તઃ સ્યાત્ પશૂનાં ચૈવ રક્ષણે ॥
પ્રજાપતિર્ હિ વૈશ્યાય સૃષ્ટ્વા પરિદદે પશૂન્
બ્રાહ્મણાય ચ રાજ્ઞે ચ સર્વાઃ પરિદદે પ્રજાઃ ॥
ન ચ વૈશ્યસ્ય કામઃ સ્યાન્ ન રક્ષેયં પશૂન્ ઇતિ
વૈશ્યે ચેચ્છતિ નાન્યેન રક્ષિતવ્યાઃ કથં ચન ॥
મણિમુક્તાપ્રવાલાનાં લોહાનાં તાન્તવસ્ય ચ
ગન્ધાનાં ચ રસાનાં ચ વિદ્યાદ્ અર્ઘબલાબલમ્ ॥
બીજાનામ્ ઉપ્તિવિચ્ ચ સ્યાત્ ક્ષેત્રદોષગુણસ્ય ચ
માનયોગં ચ જાનીયાત્ તુલાયોગાંશ્ ચ સર્વશઃ ॥
સારાસારં ચ ભાણ્ડાનાં દેશાનાં ચ ગુણાગુણાન્
લાભાલાભં ચ પણ્યાનાં પશૂનાં પરિવર્ધનમ્ ॥
ભૃત્યાનાં ચ ભૃતિં વિદ્યાદ્ ભાષાશ્ ચ વિવિધા નૃણાં
દ્રવ્યાણાં સ્થાનયોગાંશ્ ચ ક્રયવિક્રયમ્ એવ ચ ॥
ધર્મેણ ચ દ્રવ્યવૃદ્ધાવ્ આતિષ્ઠેદ્ યત્નમ્ ઉત્તમમ્
દદ્યાચ્ ચ સર્વભૂતાનામ્ અન્નમ્ એવ પ્રયત્નતઃ ॥
વિપ્રાણાં વેદવિદુષાં ગૃહસ્થાનાં યશસ્વિનામ્
શુશ્રૂષૈવ તુ શૂદ્રસ્ય ધર્મો નૈશ્રેયસઃ પરઃ પરમ્ ॥
શુચિર્ ઉત્કૃષ્ટશુશ્રૂષુર્ મૃદુવાગ્ અનહંકૃતઃ
બ્રાહ્મણાદ્યાશ્રયો બ્રાહ્મણાપાશ્રયો નિત્યમ્ ઉત્કૃષ્ટાં જાતિમ્ અશ્નુતે ॥
એષો ઽનાપદિ વર્ણાનામ્ ઉક્તઃ કર્મવિધિઃ શુભઃ
આપદ્ય્ અપિ હિ યસ્ તેષાં ક્રમશસ્ તન્ નિબોધત ॥
મૂળ પાઠ: Manusmṛti · Edition: Manusmṛti with the commentary of Kullūka Bhaṭṭa, based on Shastri 1983 , compared with Śāstrī 1982 . Manusmṛti with the commentary of Medhātithi, based on the Calcutta Edition from 1967 and Jha 1992 . J.L. Shastri Manusmṛti with the Sanskrit commentary Manvartha-Muktāvalī of Kullūka Bhaṭṭa Delhi Motilal Banarsidass Haragovinda Śāstrī Gopāla Śāstrī Nene Manusmṛti with the Manvartha-Muktāvalī of Ku · Data entry Michio Yano Yasuke Ikari · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0