Manu Smriti · Chapter 7

rājadharmān pravakṣyāmi yathāvṛtto bhaven nṛpaḥ
saṃbhavaś ca yathā tasya siddhiś ca paramā yathā //

brāhmaṃ prāptena saṃskāraṃ kṣatriyeṇa yathāvidhi
sarvasyāsya yathānyāyaṃ kartavyaṃ parirakṣaṇam //

arājake hi loke 'smin sarvato vidruto bhayāt
rakṣārtham asya sarvasya rājānam asṛjat prabhuḥ //

indrānilayamārkāṇām agneś ca varuṇasya ca
candravitteśayoś caiva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ //

yasmād eṣāṃ surendrāṇāṃ mātrābhyo nirmito nṛpaḥ
tasmād abhibhavaty eṣa sarvabhūtāni tejasā //

tapaty ādityavac caiṣa cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca
na cainaṃ bhuvi śaknoti kaś cid apy abhivīkṣitum //

so 'gnir bhavati vāyuś ca so 'rkaḥ somaḥ sa dharmarāṭ
sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ prabhāvataḥ cendraḥ svaprabhāvataḥ //

bālo 'pi nāvamāntavyo manuṣya iti bhūmipaḥ
mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati //

ekam eva dahaty agnir naraṃ durupasarpiṇam
kulaṃ dahati rājāgniḥ sapaśudravyasaṃcayam //

kāryaṃ so 'vekṣya śaktiṃ ca deśakālau ca tattvataḥ
kurute dharmasiddhyarthaṃ viśvarūpaṃ punaḥ punaḥ //

yasya prasāde padmā śrīr vijayaś ca parākrame
mṛtyuś ca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ //

taṃ yas tu dveṣṭi saṃmohāt sa vinaśyaty asaṃśayam
tasya hy āśu vināśāya rājā prakurute manaḥ //

tasmād dharmaṃ yam iṣṭeṣu sa vyavasyen narādhipaḥ
aniṣṭaṃ cāpy aniṣṭeṣu taṃ dharmaṃ na vicālayet //

tasyārthe tadarthaṃ sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmam ātmajam
brahmatejomayaṃ daṇḍam asṛjat pūrvam īśvaraḥ //

tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
bhayād bhogāya kalpante svadharmān na calanti ca //

taṃ deśakālau śaktiṃ ca vidyāṃ cāvekṣya tattvataḥ
yathārhataḥ saṃpraṇayen nareṣv anyāyavartiṣu //

sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ
caturṇām āśramāṇāṃ ca dharmasya pratibhūḥ smṛtaḥ //

daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati
daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidur budhāḥ //

samīkṣya sa dhṛtaḥ samyak sarvā rañjayati prajāḥ
asamīkṣya praṇītas tu vināśayati sarvataḥ //

yadi na praṇayed rājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣv atandritaḥ
śūle matsyān ivāpakṣyan durbalān balavattarāḥ //

adyāt kākaḥ puroḍāśaṃ śvā ca lihyād śvāvalihyād dhavis tathā
svāmyaṃ ca na syāt kasmiṃś cit pravartetādharottaram //

sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucir naraḥ
daṇḍasya hi bhayāt sarvaṃ jagad bhogāya kalpate //

devadānavagandharvā rakṣāṃsi patagoragāḥ
te 'pi bhogāya kalpante daṇḍenaiva nipīḍitāḥ //

duṣyeyuḥ sarvavarṇāś ca bhidyeran sarvasetavaḥ
sarvalokaprakopaś ca bhaved daṇḍasya vibhramāt //

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaś carati pāpahā
prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati //

tasyāhuḥ saṃpraṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam
samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharmakāmārthakovidam //

taṃ rājā praṇayan samyak trivargeṇābhivardhate
kāmātmā kāmāndho viṣamaḥ kṣudro daṇḍenaiva nihanyate //

daṇḍo hi sumahattejo durdharaś cākṛtātmabhiḥ
dharmād vicalitaṃ hanti nṛpam eva sabāndhavam //

tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sacarācaram
antarikṣagatāṃś caiva munīn devāṃś ca pīḍayet //

so 'sahāyena mūḍhena lubdhenākṛtabuddhinā
na śakyo nyāyato netuṃ saktena viṣayeṣu ca //

śucinā satyasaṃdhena yathāśāstrānusāriṇā
praṇetuṃ śakyate daṇḍaḥ susahāyena dhīmatā //

svarāṣṭre nyāyavṛttaḥ syād bhṛśadaṇḍaś ca śatruṣu
suhṛtsv ajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ //

evaṃvṛttasya nṛpateḥ śiloñchenāpi jīvataḥ
vistīryate yaśo loke tailabindur ivāmbhasi //

atas tu viparītasya nṛpater ajitātmanaḥ
saṃkṣipyate yaśo loke ghṛtabindur ivāmbhasi //

sve sve dharme niviṣṭānāṃ sarveṣām anupūrvaśaḥ
varṇānām āśramāṇāṃ ca rājā sṛṣṭo 'bhirakṣitā //

tena yad yat sabhṛtyena kartavyaṃ rakṣatā prajāḥ
tat tad vo 'haṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ //

brāhmaṇān paryupāsīta prātar utthāya pārthivaḥ
traividyavṛddhān viduṣas tiṣṭhet teṣāṃ ca śāsane //

vṛddhāṃś ca nityaṃ seveta viprān vedavidaḥ śucīn
vṛddhasevī hi satataṃ rakṣobhir api pūjyate //

tebhyo 'dhigacched vinayaṃ vinītātmāpi nityaśaḥ
vinītātmā hi nṛpatir na vinaśyati karhi cit //

bahavo 'vinayān naṣṭā rājānaḥ saparicchadāḥ saparigrahāḥ
vanasthā api rājyāni vinayāt pratipedire //

veno vinaṣṭo 'vinayān nahuṣaś caiva pārthivaḥ
sudāḥ paijavanaś caiva sumukho nimir eva ca //

pṛthus tu vinayād rājyaṃ prāptavān manur eva ca
kuberaś ca dhanaiśvaryaṃ brāhmaṇyaṃ caiva gādhijaḥ //

traividyebhyas trayīṃ vidyāṃ vidyāt daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm
ānvīkṣikīṃ cātmavidyāṃ vārtārambhāṃś ca lokataḥ //

indriyāṇāṃ jaye yogaṃ samātiṣṭhed divāniśam
jitendriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṃ prajāḥ //

daśa kāmasamutthāni tathāṣṭau krodhajāni ca
vyasanāni durantāni prayatnena vivarjayet //

kāmajeṣu prasakto hi vyasaneṣu mahīpatiḥ
viyujyate 'rthadharmābhyāṃ krodhajeṣv ātmanaiva tu //

mṛgayākṣo divāsvapnaḥ parivādaḥ striyo madaḥ
tauryatrikaṃ vṛthāṭyā ca kāmajo daśako gaṇaḥ //

paiśunyaṃ sāhasaṃ droha īrṣyāsūyārthadūṣaṇam
vāgdaṇḍajaṃ ca pāruṣyaṃ krodhajo 'pi gaṇo 'ṣṭakaḥ //

dvayor apy etayor mūlaṃ yaṃ sarve kavayo viduḥ
taṃ yatnena jayel lobhaṃ tajjāv etāv ubhau gaṇau //

pānam akṣāḥ striyaś caiva mṛgayā ca yathākramam
etat kaṣṭatamaṃ vidyāc catuṣkaṃ kāmaje gaṇe //

daṇḍasya pātanaṃ caiva vākpāruṣyārthadūṣaṇe
krodhaje 'pi gaṇe vidyāt kaṣṭam etat trikaṃ sadā //

saptakasyāsya vargasya sarvatraivānuṣaṅgiṇaḥ
pūrvaṃ pūrvaṃ gurutaraṃ vidyād vyasanam ātmavān //

vyasanasya ca mṛtyoś ca vyasanaṃ kaṣṭam ucyate
vyasany adho 'dho vrajati svar yāty avyasanī mṛtaḥ //

maulāñ śāstravidaḥ śūrāṃl labdhalakṣān kulodbhavān kulodgatān
sacivān sapta cāṣṭau vā prakurvīta parīkṣitān kurvīta suparīkṣitān //

api yat sukaraṃ karma tad apy ekena duṣkaram
viśeṣato 'sahāyena kiṃ tu nu rājyaṃ mahodayam //

taiḥ sārdhaṃ cintayen nityaṃ sāmānyaṃ saṃdhivigraham
sthānaṃ samudayaṃ guptiṃ labdhapraśamanāni ca //

teṣāṃ svaṃ svam abhiprāyam upalabhya pṛthak pṛthak
samastānāṃ ca kāryeṣu vidadhyād dhitam ātmanaḥ //

sarveṣāṃ tu viśiṣṭena brāhmaṇena vipaścitā
mantrayet paramaṃ mantraṃ rājā ṣāḍguṇyasaṃyutam //

nityaṃ tasmin samāśvastaḥ sarvakāryāṇi niḥkṣipet nikṣipet
tena sārdhaṃ viniścitya tataḥ karma samārabhet //

anyān api prakurvīta śucīn prājñān avasthitān
samyag arthasamāhartṝn amātyān suparīkṣitān //

nirvartetāsya yāvadbhir itikartavyatā nṛbhiḥ
tāvato 'tandritān dakṣān prakurvīta vicakṣaṇān //

teṣām arthe niyuñjīta śūrān dakṣān kulodgatān
śucīn ākarakarmānte bhīrūn antarniveśane //

dūtaṃ caiva prakurvīta sarvaśāstraviśāradam
iṅgitākāraceṣṭajñaṃ śuciṃ dakṣaṃ kulodgatam //

anuraktaḥ śucir dakṣaḥ smṛtimān deśakālavit
vapuṣmān vītabhīr vāgmī dūto rājñaḥ praśasyate //

amātye daṇḍa āyatto daṇḍe vainayikī kriyā
nṛpatau kośarāṣṭre ca dūte saṃdhiviparyayau //

dūta eva hi saṃdhatte bhinatty eva ca saṃhatān
dūtas tat kurute karma bhidyante yena mānavaḥ //

sa vidyād asya kṛtyeṣu nirgūḍheṅgitaceṣṭitaiḥ
ākāram iṅgitaṃ ceṣṭāṃ bhṛtyeṣu ca cikīrṣitam //

buddhvā ca sarvaṃ tattvena pararājacikīrṣitam
tathā prayatnam ātiṣṭhed yathātmānaṃ na pīḍayet //

jāṅgalaṃ sasyasaṃpannam āryaprāyam anāvilam
ramyam ānatasāmantaṃ svājīvyaṃ deśam āvaset //

dhanvadurgaṃ mahīdurgam abdurgaṃ vārkṣam eva vā
nṛdurgaṃ giridurgaṃ vā samāśritya vaset puram //

sarveṇa tu prayatnena giridurgaṃ samāśrayet
eṣāṃ hi bāhuguṇyena giridurgaṃ viśiṣyate //

triṇy ādyāny āśritās tv eṣāṃ mṛgagartāśrayāpcarāḥ
trīṇy uttarāṇi kramaśaḥ plavaṃgamanarāmarāḥ //

yathā durgāśritān etān nopahiṃsanti śatravaḥ
tathārayo na hiṃsanti nṛpaṃ durgasamāśritam //

ekaḥ śataṃ yodhayati prākārastho dhanurdharaḥ
śataṃ daśasahasrāṇi tasmād durgaṃ vidhīyate //

tat syād āyudhasaṃpannaṃ dhanadhānyena vāhanaiḥ
brāhmaṇaiḥ śilpibhir yantrair yavasenodakena ca //

tasya madhye suparyāptaṃ kārayed gṛham ātmanaḥ
guptaṃ sarvartukaṃ śubhraṃ jalavṛkṣasamanvitam //

tad adhyāsyodvahed bhāryāṃ savarṇāṃ lakṣaṇānvitām
kule mahati saṃbhūtāṃ hṛdyāṃ rūpaguṇānvītām //

purohitaṃ ca kurvīta vṛṇuyād eva ca rtvijaḥ
te 'sya gṛhyāṇi karmāṇi kuryur vaitānikāni ca //

yajeta rājā kratubhir vividhair āptadakṣiṇaiḥ
dharmārthaṃ caiva viprebhyo dadyād bhogān dhanāni ca //

sāṃvatsarikam āptaiś ca rāṣṭrād āhārayed balim
syāc cāmnāyaparo loke varteta pitṛvan nṛṣu //

adhyakṣān vividhān kuryāt tatra tatra vipaścitaḥ
te 'sya sarvāṇy avekṣeran nṛṇāṃ kāryāṇi kurvatām //

āvṛttānāṃ gurukulād viprāṇāṃ pūjako bhavet
nṛpāṇām akṣayo hy eṣa nidhir brāhmo 'bhidhīyate //

na taṃ stenā na cāmitrā haranti na ca naśyati
tasmād rājñā nidhātavyo brāhmaṇeṣv akṣayo nidhiḥ //

na skandate na vyathate cyavate na vinaśyati karhi cit
variṣṭham agnihotrebhyo brāhmaṇasya mukhe hutam //

samam abrāhmaṇe dānaṃ dviguṇaṃ brāhmaṇabruve
prādhīte ācārye śatasāhasram anantaṃ vedapārage //

pātrasya hi viśeṣeṇa śraddadhānatayaiva ca
alpaṃ vā bahu vā pretya dānasya phalam aśnute //

deśakālavidhānena dravyaṃ śraddhāsamanvitam
pātre pradīyate yat tu tad dharmasya prasādhanam //

samottamādhamai rājā tv āhūtaḥ pālayan prajāḥ
na nivarteta saṃgrāmāt kṣātraṃ dharmam anusmaran //

saṃgrāmeṣv anivartitvaṃ prajānāṃ caiva pālanam
śuśrūṣā brāhmaṇānāṃ ca rājñāṃ śreyaskaraṃ param //

āhaveṣu mitho 'nyonyaṃ jighāṃsanto mahīkṣitaḥ
yudhyamānāḥ paraṃ śaktyā svargaṃ yānty aparāṅmukhāḥ //

na kūṭair āyudhair hanyād yudhyamāno raṇe ripūn
na karṇibhir nāpi digdhair nāgnijvalitatejanaiḥ //

na ca hanyāt sthalārūḍhaṃ na klībaṃ na kṛtāñjalim
na muktakeśaṃ nāsīnaṃ na tavāsmīti vādinam //

na suptaṃ na visaṃnāhaṃ na nagnaṃ na nirāyudham
nāyudhyamānaṃ paśyantaṃ na pareṇa samāgatam //

nāyudhavyasanaprāptaṃ nārtaṃ nātiparikṣataṃ
na bhītaṃ na parāvṛttaṃ satāṃ dharmam anusmaran //

yas tu bhītaḥ parāvṛttaḥ saṃgrāme hanyate paraiḥ
bhartur yad duṣkṛtaṃ kiṃ cit tat sarvaṃ pratipadyate //

yac cāsya sukṛtaṃ kiṃ cid amutrārtham upārjitam
bhartā tat sarvam ādatte parāvṛttahatasya tu //

rathāśvaṃ hastinaṃ chatraṃ dhanaṃ dhānyaṃ paśūn striyaḥ
sarvadravyāṇi kupyaṃ ca yo yaj jayati tasya tat //

rājñaś ca dadyur uddhāram ity eṣā vaidikī śrutiḥ
rājñā ca sarvayodhebhyo dātavyam apṛthagjitam //

eṣo 'nupaskṛtaḥ prokto yodhadharmaḥ sanātanaḥ
asmād dharmān na cyaveta kṣatriyo ghnan raṇe ripūn //

alabdhaṃ caiva lipseta labdhaṃ rakṣet prayatnataḥ
rakṣitaṃ vardhayec caiva vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet //

etac caturvidhaṃ vidyāt puruṣārthaprayojanam
asya nityam anuṣṭhānaṃ samyak kuryād atandritaḥ //

alabdham icched daṇḍena labdhaṃ rakṣed avekṣayā
rakṣitaṃ vardhayed vṛddhyā vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet //

nityam udyatadaṇḍaḥ syān nityaṃ vivṛtapauruṣaḥ
nityaṃ saṃvṛtasaṃvāryo nityaṃ chidrānusāry areḥ //

nityam udyatadaṇḍasya kṛtsnam udvijate jagat
tasmāt sarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prasādhayet //

amāyayaiva varteta na kathaṃ cana māyayā
budhyetāriprayuktāṃ ca māyāṃ nityaṃ susaṃvṛtaḥ //

nāsya chidraṃ paro vidyād vidyāc chidraṃ parasya ca
gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ //

bakavac cintayed arthān siṃhavac ca parākrame
vṛkavac cāvalumpeta śaśavac ca viniṣpatet //

evaṃ vijayamānasya ye 'sya syuḥ paripanthinaḥ
tān ānayed vaśaṃ sarvān sāmādibhir upakramaiḥ //

yadi te tu na tiṣṭheyur upāyaiḥ prathamais tribhiḥ
daṇḍenaiva prasahyaitāñ śanakair vaśam ānayet //

sāmādīnām upāyānāṃ caturṇām api paṇḍitāḥ
sāmadaṇḍau praśaṃsanti nityaṃ rāṣṭrābhivṛddhaye //

yathoddharati nirdātā kakṣaṃ dhānyaṃ ca rakṣati
tathā rakṣen nṛpo rāṣṭraṃ hanyāc ca paripanthinaḥ //

mohād rājā svarāṣṭraṃ yaḥ karṣayaty anavekṣayā
so 'cirād bhraśyate rājyāj jīvitāc ca sabāndhavaḥ //

śarīrakarṣaṇāt prāṇāḥ kṣīyante prāṇināṃ yathā
tathā rājñām api prāṇāḥ kṣīyante rāṣṭrakarṣaṇāt //

rāṣṭrasya saṃgrahe nityaṃ vidhānam idam ācaret
susaṃgṛhītarāṣṭre hi pārthivaḥ sukham edhate //

dvayos trayāṇāṃ pañcānāṃ madhye gulmam adhiṣṭhitam
tathā grāmaśatānāṃ ca kuryād rāṣṭrasya saṃgraham //

grāmasyādhipatiṃ kuryād daśagrāmapatiṃ tathā
viṃśatīśaṃ śateśaṃ ca sahasrapatim eva ca //

grāmadoṣān samutpannān grāmikaḥ śanakaiḥ svayam
śaṃsed grāmadaśeśāya daśeśo viṃśatīśine //

viṃśatīśas tu tat sarvaṃ śateśāya nivedayet
śaṃsed grāmaśateśas tu sahasrapataye svayam //

yāni rājapradeyāni pratyahaṃ grāmavāsibhiḥ
annapānendhanādīni grāmikas tāny avāpnuyāt //

daśī kulaṃ tu bhuñjīta viṃśī pañca kulāni ca
grāmaṃ grāmaśatādhyakṣaḥ sahasrādhipatiḥ puram //

teṣāṃ grāmyāṇi kāryāni pṛthakkāryāṇi caiva hi
rājño 'nyaḥ sacivaḥ snigdhas tāni paśyed atandritaḥ //

nagare nagare caikaṃ kuryāt sarvārthacintakam
uccaiḥsthānaṃ ghorarūpaṃ nakṣatrāṇām iva graham //

sa tān anuparikrāmet sarvān eva sadā svayam
teṣāṃ vṛttaṃ pariṇayet samyag rāṣṭreṣu taccaraiḥ //

rājño hi rakṣādhikṛtāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ
bhṛtyā bhavanti prāyeṇa tebhyo rakṣed imāḥ prajāḥ //

ye kāryikebhyo 'rtham eva gṛhṇīyuḥ pāpacetasaḥ
teṣāṃ sarvasvam ādāya rājā kuryāt pravāsanam //

rājā karmasu rājakarmasu yuktānāṃ strīṇāṃ preṣyajanasya ca
pratyahaṃ kalpayed vṛttiṃ sthānaṃ karmānurūpataḥ sthānakarmānurūpataḥ //

paṇo deyo 'vakṛṣṭasya ṣaḍ utkṛṣṭasya vetanam
ṣāṇmāsikas tathācchādo dhānyadroṇas tu māsikaḥ //

krayavikrayam adhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam
yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijo dāpayet karān //

yathā phalena yujyeta rājā kartā ca karmaṇām
tathāvekṣya nṛpo rāṣṭre kalpayet satataṃ karān //

yathālpālpam adanty ādyaṃ vāryokovatsaṣaṭpadāḥ
tathālpālpo grahītavyo rāṣṭrād rājñābdikaḥ karaḥ //

pañcāśadbhāga ādeyo rājñā paśuhiraṇyayoḥ
dhānyānām aṣṭamo bhāgaḥ ṣaṣṭho dvādaśa eva vā //

ādadītātha ṣaḍbhāgaṃ drumāṃsamadhusarpiṣām
gandhauṣadhirasānāṃ ca puṣpamūlaphalasya ca //

patraśākatṛṇānāṃ ca carmaṇāṃ vaidalasya ca
mṛnmayānāṃ ca bhāṇḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca //

mriyamāṇo 'py ādadīta na rājā śrotriyāt karam
na ca kṣudhāsya saṃsīdec chrotriyo viṣaye vasan //

yasya rājñas tu viṣaye śrotriyaḥ sīdati kṣudhā
tasyāpi tat kṣudhā rāṣṭram acirenaiva sīdati //

śrutavṛtte viditvāsya vṛttiṃ dharmyāṃ prakalpayet
saṃrakṣet sarvataś cainaṃ pitā putram ivāurasam //

saṃrakṣyamāṇo rājñā yaṃ rājñāyaṃ kurute dharmam anvaham
tenāyur vardhate rājño draviṇaṃ rāṣṭram eva ca //

yat kiṃ cid api varṣasya dāpayet karasaṃjñitam
vyavahāreṇa jīvantaṃ rājā rāṣṭre pṛthagjanam //

kārukāñ śilpinaś caiva śūdrāṃs cātmopajīvinaḥ
ekaikaṃ kārayet karma māsi māsi mahīpatiḥ //

nocchindyād ātmano mūlaṃ pareṣāṃ cātitṛṣṇayā
ucchindan hy ātmano mūlam āṭmānaṃ tāṃś ca pīdayet //

tīkṣṇaś caiva mṛduś ca syāt kāryaṃ vīkṣya mahīpatiḥ
tīkṣṇaś caiva mṛduś caiva rāja bhavati sammataḥ //

amātyamukhyaṃ dharmajñaṃ prājñaṃ dāntaṃ kulodgatam
sthāpayed āsane tasmin khinnaḥ kāryekṣaṇe nṛṇām //

evaṃ sarvaṃ vidhāyedam itikartavyam ātmanaḥ
yuktaś caivāpramattaś ca parirakṣed imāḥ prajāḥ //

vikrośantyo yasya rāṣṭrād hriyante dasyubhiḥ prajāḥ
saṃpaśyataḥ sabhṛtyasya mṛtaḥ sa na tu jīvati //

kṣatriyasya paro dharmaḥ prājānām eva pālanam
nirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate //

utthāya paścime yāme kṛtaśaucaḥ samāhitaḥ
hutāgnir brāhmaṇāṃś cārcya praviśet sa śubhāṃ sabhām //

tatra sthitaḥ prajāḥ sarvāḥ pratinandya visarjayet
visṛjya ca prajāḥ sarvā mantrayet saha mantribhiḥ //

giripṛṣṭhaṃ samāruhya prasādaṃ vā rahogataḥ
araṇye niḥśalāke vā mantrayed avibhāvitaḥ //

yasya mantraṃ na jānanti samāgamya pṛthagjanāḥ
sa kṛtsnāṃ pṛthivīṃ bhuṅkte kośahīno 'pi pārthivaḥ //

jaḍamūkāndhabadhirāṃs tairyagyonān vayo'tigān
strīmlecchavyādhitavyaṅgān mantrakāle 'pasārayet //

bhindanty avamatā mantraṃ tairyagyonās tathaiva ca
striyaś caiva viśeṣeṇa tasmāt tatrādṛto bhavet //

madhyaṃdine 'rdharātre vā viśrānto vigataklamaḥ
cintayed dharmakāmārthān sārdhaṃ sārthaṃ tair eka eva vā //

parasparaviruddhānāṃ teṣāṃ ca samupārjanam
kanyānāṃ saṃpradānaṃ ca kumārāṇāṃ ca rakṣaṇaṃ //

dūtasaṃpreṣaṇaṃ caiva kāryaśeṣaṃ tathaiva ca
antaḥpurapracāraṃ ca praṇidhīnāṃ ca ceṣṭitam //

kṛtsnaṃ cāṣṭavidhaṃ karma pañcavargaṃ ca tattvataḥ
anurāgāparāgau ca pracāraṃ maṇḍalasya ca //

madhyamasya pracāraṃ ca vijīgiṣoś ca ceṣṭitam
udāsīnapracāraṃ ca śatroś caiva prayatnataḥ //

etāḥ prakṛtayo mūlaṃ maṇḍalasya samāsataḥ
aṣṭau cānyāḥ samākhyātā dvādaśaiva tu tāḥ smṛtāḥ //

amātyarāṣṭradurgārtha daṇḍākhyāḥ pañca cāparāḥ
pratyekaṃ kathitā hy etāḥ saṃkṣepeṇa dvisaptatiḥ //

anantaram ariṃ vidyād arisevinam eva ca
arer anantaraṃ mitram udāsīnaṃ tayoḥ param //

tān sarvān abhisaṃdadhyāt sāmādibhir upakramaiḥ
vyastaiś caiva samastaiś ca pauruṣeṇa nayena ca //

saṃdhiṃ ca vigrahaṃ caiva yānam āsanam eva ca
dvaidhībhāvaṃ saṃśrayaṃ ca ṣaḍguṇāṃś cintayet sadā //

āsanaṃ caiva yānaṃ ca saṃdhiṃ vigraham eva ca
kāryaṃ vīkṣya prayuñjīta dvaidhaṃ saṃśrayam eva ca //

saṃdhiṃ tu dvividhaṃ vidyād rājā vigraham eva ca
ubhe yānāsane caiva dvividhaḥ saṃśrayaḥ smṛtaḥ //

samānayānakarmā ca viparītas tathaiva ca
tadā tv āyatisaṃyuktaḥ saṃdhir jñeyo dvilakṣaṇaḥ //

svayaṃkṛtaś ca kāryārtham akāle kāla eva vā
mitrasya caivāpakṛte dvividho vigrahaḥ smṛtaḥ //

ekākinaś cātyayike kārye prāpte yadṛcchayā
saṃhatasya ca mitreṇa dvividhaṃ yānam ucyate //

kṣīṇasya caiva kramaśo daivāt pūrvakṛtena vā
mitrasya cānurodhena dvividhaṃ smṛtam āsanam //

balasya svāminaś caiva sthitiḥ kāryārthasiddhaye
dvividhaṃ kīrtyate dvaidhaṃ ṣāḍguṇyaguṇavedibhiḥ //

arthasaṃpādanārthaṃ ca pīḍyamānasya śatrubhiḥ
sādhuṣu vyapadeśaś ca dvividhaḥ saṃśrayaḥ smṛtaḥ //

yadāvagacched āyatyām ādhikyaṃ dhruvam ātmanaḥ
tadātve cālpikāṃ pīḍāṃ tadā saṃdhiṃ samāśrayet //

yadā prahṛṣṭā manyeta sarvās tu prakṛtīr bhṛśam
atyucchritaṃ tathātmānaṃ tadā kurvīta vigraham //

yadā manyeta bhāvena hṛṣṭaṃ puṣṭaṃ balaṃ svakam
parasya viparītaṃ ca tadā yāyād ripuṃ prati //

yadā tu syāt parikṣīṇo vāhanena balena ca
tadāsīta prayatnena śanakaiḥ sāntvayann arīn //

manyetāriṃ yadā rājā sarvathā balavattaram
tadā dvidhā balaṃ kṛtvā sādhayet kāryam ātmanaḥ //

yadā parabalānāṃ tu gamanīyatamo bhavet
tadā tu saṃśrayet kṣipraṃ dhārmikaṃ balinaṃ nṛpam //

nigrahaṃ prakṛtīnāṃ ca kuryād yo 'ribalasya ca
upaseveta taṃ nityaṃ sarvayatnair guruṃ yathā //

yadi tatrāpi saṃpaśyed doṣaṃ saṃśrayakāritam
suyuddham eva tatrāpi nirviśaṅkaḥ samācaret //

sarvopāyais tathā kuryān nītijñaḥ pṛthivīpatiḥ
yathāsyābhyadhikā na syur mitrodāsīnaśatravaḥ //

āyatiṃ sarvakāryāṇāṃ tadātvaṃ ca vicārayet
atītānāṃ ca sarveṣāṃ guṇadoṣau ca tattvataḥ //

āyatyāṃ guṇadoṣajñas tadātve kṣipraniścayaḥ
atīte kāryaśeṣajñaḥ śatrubhir nābhibhūyate //

yathainaṃ nābhisaṃdadhyur mitrodāsīnaśatravaḥ
tathā sarvaṃ saṃvidadhyād eṣa sāmāsiko nayaḥ //

tadā tu yānam ātiṣṭhed arirāṣṭraṃ prati prabhuḥ
tadānena vidhānena yāyād aripuraṃ śanaiḥ //

mārgaśīrṣe śubhe māsi yāyād yātrāṃ mahīpatiḥ
phālgunaṃ vātha caitraṃ vā māsau prati yathābalam //

anyeṣv api tu kāleṣu yadā paśyed dhruvaṃ jayam
tadā yāyād vigṛhyaiva vyasane cotthite ripoḥ //

kṛtvā vidhānaṃ mūle tu yātrikaṃ ca yathāvidhi
upagṛhyāspadaṃ caiva cārān samyag vidhāya ca //

saṃśodhya trividhaṃ mārgaṃ ṣaḍvidhaṃ ca balaṃ svakam
sāṃparāyikakalpena yāyād aripuraṃ prati //

śatrusevini mitre ca gūḍhe yuktataro bhavet
gatapratyāgate caiva sa hi kaṣṭataro ripuḥ //

daṇḍavyūhena tan mārgaṃ yāyāt tu śakaṭena vā
varāhamakarābhyāṃ vā sūcyā vā garuḍena vā //

yataś ca bhayam āśaṅket tato vistārayed balam
padmena caiva vyūhena niviśeta sadā svayam //

senāpatibalādhyakṣau sarvadikṣu niveśayet
yataś ca bhayam āśaṅket prācīṃ tāṃ kalpayed diśam //

gulmāṃś ca sthāpayed āptān kṛtasaṃjñān samantataḥ
sthāne yuddhe ca kuśalān abhīrūn avikāriṇaḥ //

saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn
sūcyā vajreṇa caivaitān vyūhena vyūhya yodhayet //

syandanāśvaiḥ same yudhyed anūpe nau dvipais tathā
vṛkṣagulmāvṛte cāpair asicarmāyudhaiḥ sthale //

kurukṣetrāṃś kaurakṣetrāṃś ca matsyāṃś ca pañcālāñ śūrasenajān
dīrghāṃl laghūṃś caiva narān agrānīkeṣu yojayet //

praharṣayed balaṃ vyūhya tāṃś ca samyak bhṛśaṃ parīkṣayet
ceṣṭāś caiva vijānīyād arīn yodhayatām api //

uparudhyārim āsīta rāṣṭraṃ cāsyopapīḍayet
dūṣayec cāsya satataṃ yavasānnodakendhanam //

bhindyāc caiva taḍāgāni prākāraparikhās tathā
samavaskandayec cainaṃ rātrau vitrāsayet tathā //

upajapyān upajaped budhyetaiva ca tatkṛtam
yukte ca daive yudhyeta jayaprepsur apetabhīḥ //

sāmnā dānena bhedena samastair atha vā pṛthak
vijetuṃ prayatet ārīn āriṃ na yuddhena kadā cana //

anityo vijayo yasmād dṛśyate yudhyamānayoḥ
parājayaś ca saṃgrāme tasmād yuddhaṃ vivarjayet //

trayāṇām apy upāyānāṃ pūrvoktānām asaṃbhave
tathā yudhyeta saṃpanno vijayeta ripūn yathā //

jitvā saṃpūjayed devān brāhmaṇāṃś caiva dhārmikān
pradadyāt parihārārthaṃ khyāpayed abhayāni ca //

sarveṣāṃ tu viditvaiṣāṃ samāsena cikīrṣitam
sthāpayet tatra tadvaṃśyaṃ kuryāc ca samayakriyām //

pramāṇāni ca kurvīta teṣāṃ dharmān yathoditān
ratnaiś ca pūjayed enaṃ pradhānapuruṣaiḥ saha //

ādānam apriyakaraṃ dānaṃ ca priyakārakam
abhīpsitānām arthānāṃ kāle yuktaṃ kālayuktaṃ praśasyate //

sarvaṃ karmedam āyattaṃ vidhāne daivamānuṣe
tayor daivam acintyaṃ tu mānuṣe vidyate kriyā //

daivena vidhinā yuktaṃ 'ayuktaṃ mānuṣyaṃ yat pravartate
parikleśena mahatā tadarthasya samādhakam //

saṃyuktasyāpi daivena puruṣakāreṇa varjitam
vinā puruṣakāreṇa phalaṃ kṣetraṃ prayacchati //

candrārkādyā grahā vāyur agnir āpas tathaiva ca
iha daivena sādhyante pauruṣeṇa prayatnataḥ //

saha vāpi vrajed yuktaḥ saṃdhiṃ kṛtvā prayatnataḥ
mitraṃ hiraṇyaṃ bhūmiṃ vā saṃpaśyaṃs trividhaṃ phalam //

pārṣṇigrāhaṃ ca saṃprekṣya tathākrandaṃ ca maṇḍale
mitrād athāpy amitrād vā yātrāphalam avāpnuyāt //

hiraṇyabhūmisaṃprāptyā pārthivo na tathaidhate
yathā mitraṃ dhruvaṃ labdhvā kṛśam apy āyatikṣamam //

dharmajñaṃ ca kṛtajñaṃ ca tuṣṭaprakṛtim eva ca
anuraktaṃ sthirārambhaṃ laghumitraṃ praśasyate //

prājñaṃ kulīnaṃ śūraṃ ca dakṣaṃ dātāram eva ca
kṛtajñaṃ dhṛtimantaṃ ca kaṣṭam āhur ariṃ budhāḥ //

āryatā puruṣajñānaṃ śauryaṃ karuṇaveditā
sthaulalakṣyaṃ ca satatam udāsīnaguṇodayaḥ //

ksemyāṃ sasyapradāṃ nityaṃ paśuvṛddhikarīm api
parityajen nṛpo bhūmim ātmārtham avicārayan //

āpadarthaṃ āpadarthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api
ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api //

saha sarvāḥ samutpannāḥ prasamīkṣyāpado bhṛśam
saṃyuktāṃś ca viyuktāṃś ca sarvopāyān sṛjed budhaḥ //

upetāram upeyaṃ ca sarvopāyāṃś ca kṛtsnaśaḥ
etat trayaṃ samāśritya prayatetārthasiddhaye //

evaṃ sarvam idaṃ rājā saha sammantrya mantribhiḥ
vyāyamyāplutya madhyāhne bhoktum antaḥpuraṃ viśet //

tatrātmabhūtaiḥ kālajñair ahāryaiḥ paricārakaiḥ
suparīkṣitam annādyam adyān mantrair viṣāpahaiḥ //

viṣaghnair agadaiś udakaiś cāsya sarvadravyāṇi yojayet śodhayet
viṣaghnāni ca ratnāni niyato dhārayet sadā //

parīkṣitāḥ striyaś cainaṃ vyajanodakadhūpanaiḥ
veṣābharaṇasaṃśuddhāḥ spṛśeyuḥ susamāhitāḥ //

evaṃ prayatnaṃ kurvīta yānaśayyāsanāśane
snāne prasādhane caiva sarvālaṅkārakeṣu ca //

bhuktavān viharec caiva strībhir antaḥpure saha
vihṛtya tu yathākālaṃ punaḥ kāryāṇi cintayet //

alaṃkṛtaś ca saṃpaśyed āyudhīyaṃ punar janam
vāhanāni ca sarvāṇi śastrāṇy ābharaṇāni ca //

saṃdhyāṃ copāsya śṛṇuyād antarveśmani śastrabhṛt
rahasyākhyāyināṃ caiva praṇidhīnāṃ ca ceṣṭitam //

gatvā kakṣāntaraṃ tv anyat samanujñāpya taṃ janam
praviśed bhojanārthaṃ ca strīvṛto 'ntaḥpuraṃ punaḥ //

tatra bhuktvā punaḥ kiṃ cit tūryaghoṣaiḥ praharṣitaḥ
saṃviśet taṃ yathākālam uttiṣṭhec ca gataklamaḥ //

etadvidhānam ātiṣṭhed arogaḥ pṛthivīpatiḥ
asvasthaḥ sarvam etat tu bhṛtyeṣu viniyojayet //