મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 8

વ્યવહારાન્ દિદૃક્ષુસ્ તુ બ્રાહ્મણૈઃ સહ પાર્થિવઃ
મન્ત્રજ્ઞૈર્ મન્ત્રિભિશ્ ચૈવ વિનીતઃ પ્રવિશેત્ સભામ્ ॥

તત્રાસીનઃ સ્થિતો વાપિ પાણિમ્ ઉદ્યમ્ય દક્ષિણમ્
વિનીતવેષાભરણઃ પશ્યેત્ કાર્યાણિ કાર્યિણામ્ ॥

પ્રત્યહં દેશદૃષ્ટૈશ્ ચ શાસ્ત્રદૃષ્ટૈશ્ ચ હેતુભિઃ
અષ્ટાદશસુ માર્ગેષુ નિબદ્ધાનિ પૃથક્ પૃથક્ ॥

તેષામ્ આદ્યમ્ ઋણાદાનં નિક્ષેપો ઽસ્વામિવિક્રયઃ
સંભૂય ચ સમુત્થાનં દત્તસ્યાનપકર્મ ચ ॥

વેતનસ્યૈવ ચાદાનં સંવિદશ્ ચ વ્યતિક્રમઃ
ક્રયવિક્રયાનુશયો વિવાદઃ સ્વામિપાલયોઃ ॥

સીમાવિવાદધર્મશ્ ચ પારુષ્યે દણ્ડવાચિકે
સ્તેયં ચ સાહસં ચૈવ સ્ત્રીસંગ્રહણમ્ એવ ચ ॥

સ્ત્રીપુંધર્મો વિભાગશ્ ચ દ્યૂતમ્ આહ્વય એવ ચ
પદાન્ય્ અષ્ટાદશૈતાનિ વ્યવહારસ્થિતાવ્ ઇહ ॥

એષુ સ્થાનેષુ ભૂયિષ્ઠં વિવાદં ચરતાં નૃણામ્
ધર્મં શાશ્વતમ્ આશ્રિત્ય કુર્યાત્ કાર્યવિનિર્ણયમ્ ॥

યદા સ્વયં ન કુર્યાત્ તુ નૃપતિઃ કાર્યદર્શનમ્
તદા નિયુઞ્જ્યાદ્ વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં કાર્યદર્શને ॥

સો ઽસ્ય કાર્યાણિ સંપશ્યેત્ સભ્યૈર્ એવ ત્રિભિર્ વૃતઃ
સભામ્ એવ પ્રવિશ્યાગ્ર્યામ્ આસીનઃ સ્થિત એવ વા ॥

યસ્મિન્ દેશે નિષીદન્તિ વિપ્રા વેદવિદસ્ ત્રયઃ
રાજ્ઞશ્ ચાધિકૃતો વિદ્વાન્ બ્રહ્મણસ્ તાં સભાં વિદુઃ ॥

ધર્મો વિદ્ધસ્ ત્વ્ અધર્મેણ સભાં યત્રોપતિષ્ઠતે
શલ્યં ચાસ્ય ન કૃન્તન્તિ વિદ્ધાસ્ તત્ર સભાસદઃ ॥

સભાં વા ન પ્રવેષ્ટવ્યં સભા વા ન પ્રવેષ્ટવ્યા વક્તવ્યં વા સમઞ્જસમ્
અબ્રુવન્ વિબ્રુવન્ વાપિ નરો ભવતિ કિલ્બિષી ॥

યત્ર ધર્મો હ્ય્ અધર્મેણ સત્યં યત્રાનૃતેન ચ
હન્યતે પ્રેક્ષમાણાનાં હતાસ્ તત્ર સભાસદઃ ॥

ધર્મ એવ હતો હન્તિ ધર્મો રક્ષતિ રક્ષિતઃ
તસ્માદ્ ધર્મો ન હન્તવ્યો મા નો ધર્મો હતો ઽવધીત્ ॥

વૃષો હિ ભગવાન્ ધર્મસ્ તસ્ય યઃ કુરુતે હ્ય્ ત્વ્ અલમ્
વૃષલં તં વિદુર્ દેવાસ્ તસ્માદ્ ધર્મં ન લોપયેત્ ॥

એક એવ સુહૃદ્ ધર્મો નિધાને ઽપ્ય્ અનુયાતિ યઃ
શરીરેણ સમં નાશં સર્વમ્ અન્યદ્ ધિ ગચ્છતિ ॥

પાદો ઽધર્મસ્ય કર્તારં પાદઃ સાક્ષિણમ્ ઋચ્છતિ
પાદઃ સભાસદઃ સર્વાન્ પાદો રાજાનમ્ ઋચ્છતિ ॥

રાજા ભવત્ય્ અનેનાસ્ તુ મુચ્યન્તે ચ સભાસદઃ
એનો ગચ્છતિ કર્તારં નિન્દાર્હો યત્ર નિન્દ્યતે ॥

જાતિમાત્રોપજીવી વા કામં સ્યાદ્ બ્રાહ્મણબ્રુવઃ
ધર્મપ્રવક્તા નૃપતેર્ ન તુ શૂદ્રઃ કથં ચન ॥

યસ્ય શૂદ્રસ્ તુ કુરુતે રાજ્ઞો ધર્મવિવેચનમ્
તસ્ય સીદતિ તદ્ રાષ્ટ્રં પઙ્કે ગૌર્ ઇવ પશ્યતઃ ॥

યદ્ રાષ્ટ્રં શૂદ્રભૂયિષ્ઠં નાસ્તિકાક્રાન્તમ્ અદ્વિજમ્
વિનશ્યત્ય્ આશુ તત્ કૃત્સ્નં દુર્ભિક્ષવ્યાધિપીડિતમ્ ॥

ધર્માસનમ્ અધિષ્ઠાય સંવીતાઙ્ગઃ સમાહિતઃ
પ્રણમ્ય લોકપાલેભ્યઃ કાર્યદર્શનમ્ આરભેત્ ॥

અર્થાનર્થાવ્ ઉભૌ બુદ્ધ્વા ધર્માધર્મૌ ચ કેવલૌ
વર્ણક્રમેણ સર્વાણિ પશ્યેત્ કાર્યાણિ કાર્યિણામ્ ॥

બાહ્યૈર્ વિભાવયેલ્ લિઙ્ગૈર્ ભાવમ્ અન્તર્ગતં નૃણામ્
સ્વરવર્ણેઙ્ગિતાકારૈશ્ ચક્ષુષા ચેષ્ટિતેન ચ ॥

આકારૈર્ ઇઙ્ગિતૈર્ ગત્યા ચેષ્ટયા ભાષિતેન ચ
નેત્રવક્ત્રવિકારૈશ્ ચ ગૃહ્યતે ઽન્તર્ગતં મનઃ ॥

બાલદાયાદિકં રિક્થં તાવદ્ રાજાનુપાલયેત્
યાવત્ સ સ્યાત્ સમાવૃત્તો યાવચ્ ચાતીતશૈશવઃ યાવદ્ વાતીત ॥

વશાપુત્રાસુ ચૈવં સ્યાદ્ રક્ષણં નિષ્કુલાસુ ચ
પતિવ્રતાસુ ચ સ્ત્રીષુ વિધવાસ્વ્ આતુરાસુ ચ ॥

જીવન્તીનાં તુ તાસાં યે તદ્ ધરેયુઃ સ્વબાન્ધવાઃ
તાઞ્ શિષ્યાચ્ ચૌરદણ્ડેન ધાર્મિકઃ પૃથિવીપતિઃ ॥

પ્રણષ્ટસ્વામિકં રિક્થં રાજા ત્ર્યબ્દં નિધાપયેત્
અર્વાક્ ત્ર્યબ્દાદ્ ધરેત્ સ્વામી પરેણ નૃપતિર્ હરેત્ ॥

મમેદમ્ ઇતિ યો બ્રૂયાત્ સો ઽનુયોજ્યો યથાવિધિ
સંવાદ્ય રૂપસંખ્યાદીન્ સ્વામી તદ્ દ્રવ્યમ્ અર્હતિ ॥

અવેદયાનો નષ્ટસ્ય દેશં કાલં ચ તત્ત્વતઃ
વર્ણં રૂપં પ્રમાણં ચ તત્સમં દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

આદદીતાથ ષડ્ભાગં પ્રનષ્ટાધિગતાન્ નૃપઃ
દશમં દ્વાદશં વાપિ સતાં ધર્મમ્ અનુસ્મરન્ ॥

પ્રનષ્ટાધિગતં દ્રવ્યં તિષ્ઠેદ્ યુક્તૈર્ અધિષ્ઠિતમ્
યાંસ્ તત્ર ચૌરાન્ ગૃહ્ણીયાત્ તાન્ રાજેભેન ઘાતયેત્ ॥

મમાયમ્ ઇતિ યો બ્રૂયાન્ નિધિં સત્યેન માનવઃ
તસ્યાદદીત ષડ્ભાગં રાજા દ્વાદશમ્ એવ વા ॥

અનૃતં તુ વદન્ દણ્ડ્યઃ સ્વવિત્તસ્યાંશમ્ અષ્ટમમ્
તસ્યૈવ વા નિધાનસ્ય સંખ્યયાલ્પીયસીં કલામ્ ॥

વિદ્વાંસ્ તુ બ્રાહ્મણો દૃષ્ટ્વા પૂર્વોપનિહિતં નિધિમ્
અશેષતો ઽપ્ય્ આદદીત સર્વસ્યાધિપતિર્ હિ સઃ ॥

યં તુ પશ્યેન્ નિધિં રાજા પુરાણં નિહિતં ક્ષિતૌ
તસ્માદ્ દ્વિજેભ્યો દત્ત્વાર્ધમ્ અર્ધં કોશે પ્રવેશયેત્ ॥

નિધીનાં તુ પુરાણાનાં ધાતૂનામ્ એવ ચ ક્ષિતૌ
અર્ધભાગ્ રક્ષણાદ્ રાજા ભૂમેર્ અધિપતિર્ હિ સઃ ॥

દાતવ્યં સર્વવર્ણેભ્યો રાજ્ઞા ચૌરૈર્ હૃતં ધનમ્
રાજા તદ્ ઉપયુઞ્જાનશ્ ચૌરસ્યાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ॥

જાતિજાનપદાન્ ધર્માન્ શ્રેણીધર્માંશ્ ચ ધર્મવિત્
સમીક્ષ્ય કુલધર્માંશ્ ચ સ્વધર્મં પ્રતિપાદયેત્ ॥

સ્વાનિ કર્માણિ કુર્વાણા દૂરે સન્તો ઽપિ માનવાઃ
પ્રિયા ભવન્તિ લોકસ્ય સ્વે સ્વે કર્મણ્ય્ અવસ્થિતાઃ ॥

નોત્પાદયેત્ સ્વયં કાર્યં રાજા નાપ્ય્ અસ્ય પુરુષઃ
ન ચ પ્રાપિતમ્ અન્યેન ગ્રસેદ્ અર્થં ગ્રસેતાર્થં કથં ચન ॥

યથા નયત્ય્ અસૃક્પાતૈર્ મૃગસ્ય મૃગયુઃ પદમ્
નયેત્ તથાનુમાનેન ધર્મસ્ય નૃપતિઃ પદમ્ ॥

સત્યમ્ અર્થં ચ સંપશ્યેદ્ આત્માનમ્ અથ સાક્ષિણઃ સાક્ષિણમ્
દેશં રૂપં ચ કાલં ચ વ્યવહારવિધૌ સ્થિતઃ ॥

સદ્ભિર્ આચરિતં યત્ સ્યાદ્ ધાર્મિકૈશ્ ચ દ્વિજાતિભિઃ
તદ્ દેશકુલજાતીનામ્ અવિરુદ્ધં પ્રકલ્પયેત્ ॥

અધમર્ણાર્થસિદ્ધ્યર્થમ્ ઉત્તમર્ણેન ચોદિતઃ
દાપયેદ્ ધનિકસ્યાર્થમ્ અધમર્ણાદ્ વિભાવિતમ્ ॥

યૈર્ યૈર્ ઉપાયૈર્ અર્થં સ્વં પ્રાપ્નુયાદ્ ઉત્તમર્ણિકઃ
તૈર્ તૈર્ ઉપાયૈઃ સંગૃહ્ય દાપયેદ્ અધમર્ણિકમ્ ॥

ધર્મેણ વ્યવહારેણ છલેનાચરિતેન ચ
પ્રયુક્તં સાધયેદ્ અર્થં પઞ્ચમેન બલેન ચ ॥

યઃ સ્વયં સાધયેદ્ અર્થમ્ ઉત્તમર્ણો ઽધમર્ણિકાત્
ન સ રાજ્ઞાભિયોક્તવ્યઃ સ્વકં સંસાધયન્ ધનમ્ ॥

અર્થે ઽપવ્યયમાનં તુ કરણેન વિભાવિતમ્
દાપયેદ્ ધનિકસ્યાર્થં દણ્ડલેશં ચ શક્તિતઃ ॥

અપહ્નવે ઽધમર્ણસ્ય દેહીત્ય્ ઉક્તસ્ય સંસદિ
અભિયોક્તા દિશેદ્ દેશ્યં કરણં વાન્યદ્ ઉદ્દિશેત્ ॥

અદેશ્યં યશ્ ચ દિશતિ નિર્દિશ્યાપહ્નુતે ચ યઃ
યશ્ ચાધરોત્તરાન્ અર્થાન્ વિગીતાન્ નાવબુધ્યતે ॥

અપદિશ્યાપદેશ્યં અપદિશ્યાપદેશં ચ પુનર્ યસ્ ત્વ્ અપધાવતિ
સમ્યક્ પ્રણિહિતં ચાર્થં પૃષ્ટઃ સન્ નાભિનન્દતિ ॥

અસંભાષ્યે સાક્ષિભિશ્ ચ દેશે સંભાષતે મિથઃ
નિરુચ્યમાનં પ્રશ્નં ચ નેચ્છેદ્ યશ્ ચાપિ નિષ્પતેત્ ॥

બ્રૂહીત્ય્ ઉક્તશ્ ચ ન બ્રૂયાદ્ ઉક્તં ચ ન વિભાવયેત્
ન ચ પૂર્વાપરં વિદ્યાત્ તસ્માદ્ અર્થાત્ સ હીયતે ॥

સાક્ષિણઃ જ્ઞાતારઃ સન્તિ મેત્ય્ ઉક્ત્વા દિશેત્ય્ ઉક્તો દિશેન્ ન યઃ
ધર્મસ્થઃ કારણૈર્ એતૈર્ હીનં તમ્ અપિ ઇતિ નિર્દિશેત્ ॥

અભિયોક્તા ન ચેદ્ બ્રૂયાદ્ બધ્યો બન્ધ્યો દણ્ડ્યશ્ ચ ધર્મતઃ
ન ચેત્ ત્રિપક્ષાત્ પ્રબ્રૂયાદ્ ધર્મં પ્રતિ પરાજિતઃ ॥

યો યાવન્ નિહ્નુવીતાર્થં મિથ્યા યાવતિ વા વદેત્
તૌ નૃપેણ હ્ય્ અધર્મજ્ઞૌ દાપ્યો તદ્દ્વિગુણં દમમ્ ॥

પૃષ્ટો ઽપવ્યયમાનસ્ તુ કૃતાવસ્થો ધનૈષિણા
ત્ર્યવરૈઃ સાક્ષિભિર્ ભાવ્યો નૃપબ્રાહ્મણસંનિધૌ ॥

યાદૃશા ધનિભિઃ કાર્યા વ્યવહારેષુ સાક્ષિણઃ
તાદૃશાન્ સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા વાચ્યમ્ ઋતં ચ તૈઃ ॥

ગૃહિણઃ પુત્રિણો મૌલાઃ ક્ષત્રવિશ્શૂદ્રયોનયઃ
અર્થ્યુક્તાઃ સાક્ષ્યમ્ અર્હન્તિ ન યે કે ચિદ્ અનાપદિ ॥

આપ્તાઃ સર્વેષુ વર્ણેષુ કાર્યાઃ કાર્યેષુ સાક્ષિણઃ
સર્વધર્મવિદો ઽલુબ્ધા વિપરીતાંસ્ તુ વર્જયેત્ ॥

નાર્થસંબન્ધિનો નાપ્તા ન સહાયા ન વૈરિણઃ
ન દૃષ્ટદોષાઃ કર્તવ્યા ન વ્યાધ્યાર્તા ન દૂષિતાઃ ॥

ન સાક્ષી નૃપતિઃ કાર્યો ન કારુકકુશીલવૌ
ન શ્રોત્રિયો ન લિઙ્ગસ્થો ન સઙ્ગેભ્યો વિનિર્ગતઃ ॥

નાધ્યધીનો ન વક્તવ્યો ન દસ્યુર્ ન વિકર્મકૃત્
ન વૃદ્ધો ન શિશુર્ નૈકો નાન્ત્યો ન વિકલેન્દ્રિયઃ ॥

નાર્તો ન મત્તો નોન્મત્તો ન ક્ષુત્તૃષ્ણોપપીડિતઃ
ન શ્રમાર્તો ન કામાર્તો ન ક્રુદ્ધો નાપિ તસ્કરઃ ॥

સ્ત્રીણાં સાક્ષ્યં સ્ત્રિયઃ કુર્યુર્ દ્વિજાનાં સદૃશા દ્વિજાઃ
શૂદ્રાશ્ ચ સન્તઃ શૂદ્રાણામ્ અન્ત્યાનામ્ અન્ત્યયોનયઃ ॥

અનુભાવી તુ યઃ કશ્ ચિત્ કુર્યાત્ સાક્ષ્યં વિવાદિનામ્
અન્તર્વેશ્મન્ય્ અરણ્યે વા શરીરસ્યાપિ ચાત્યયે ॥

સ્ત્રિયાપ્ય્ અસંભાવે કાર્યં બાલેન સ્થવિરેણ વા
શિષ્યેણ બન્ધુના વાપિ દાસેન ભૃતકેન વા ॥

બાલવૃદ્ધાતુરાણાં ચ સાક્ષ્યેષુ વદતાં મૃષા
જાનીયાદ્ અસ્થિરાં વાચમ્ ઉત્સિક્તમનસાં તથા ॥

સાહસેષુ ચ સર્વેષુ સ્તેયસંગ્રહણેષુ ચ
વાગ્દણ્ડયોશ્ ચ પારુષ્યે ન પરીક્ષેત સાક્ષિણઃ ॥

બહુત્વં પરિગૃહ્ણીયાત્ સાક્ષિદ્વૈધે નરાધિપઃ
સમેષુ તુ ગુણોત્કૃષ્ટાન્ ગુણિદ્વૈધે દ્વિજોત્તમાન્ ॥

સમક્ષદર્શનાત્ સાક્ષ્યં શ્રવણાચ્ ચૈવ સિધ્યતિ
તત્ર સત્યં બ્રુવન્ સાક્ષી ધર્માર્થાભ્યાં ન હીયતે ॥

સાક્ષી દૃષ્ટશ્રુતાદ્ અન્યદ્ વિબ્રુવન્ન્ આર્યસંસદિ
અવાઙ્ નરકમ્ અભ્યેતિ પ્રેત્ય સ્વર્ગાચ્ ચ હીયતે ॥

યત્રાનિબદ્ધો ઽપીક્ષેત શૃણુયાદ્ વાપિ કિં ચન
પૃષ્ટસ્ તત્રાપિ તદ્ બ્રૂયાદ્ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ॥

એકો ઽલુબ્ધસ્ તુ સાક્ષી ત્વ્ અસાક્ષી સ્યાદ્ બહ્વ્યઃ શુચ્યો ઽપિ ન સ્ત્રિયઃ
સ્ત્રીબુદ્ધેર્ અસ્થિરત્વાત્ તુ દોષૈશ્ ચાન્યે ઽપિ યે વૃતાઃ ॥

સ્વભાવેનૈવ યદ્ બ્રૂયુસ્ તદ્ ગ્રાહ્યં વ્યાવહારિકમ્
અતો યદ્ અન્યદ્ વિબ્રૂયુર્ ધર્માર્થં તદ્ અપાર્થકમ્ ॥

સભાન્તઃ સાક્ષિણઃ પ્રાપ્તાન્ અર્થિપ્રત્યર્થિસંનિધૌ
પ્રાડ્વિવાકો ઽનુયુઞ્જીત વિધિનાનેન સાન્ત્વયન્ ॥

યદ્ દ્વયોર્ અનયોર્ વેત્થ કાર્યે ઽસ્મિંશ્ ચેષ્ટિતં મિથઃ
તદ્ બ્રૂત સર્વં સત્યેન યુષ્માકં હ્ય્ અત્ર સાક્ષિતા ॥

સત્યં સાક્ષ્યે બ્રુવન્ સાક્ષી લોકાન્ આપ્નોતિ પુષ્કલાન્ આપ્નોત્ય્ અનિન્દિતાન્
ઇહ ચાનુત્તમાં કીર્તિં વાગ્ એષા બ્રહ્મપૂજિતા ॥

સાક્ષ્યે ઽનૃતં વદન્ પાશૈર્ બધ્યતે વારુણૈર્ ભૃશમ્
વિવશઃ શતમ્ આજાતીસ્ તસ્માત્ સાક્ષ્યં વદેદ્ ઋતમ્ ॥

સત્યેન પૂયતે સાક્ષી ધર્મઃ સત્યેન વર્ધતે
તસ્માત્ સત્યં હિ વક્તવ્યં સર્વવર્ણેષુ સાક્ષિભિઃ ॥

આત્મૈવ હ્ય્ આત્મનઃ સાક્ષી ગતિર્ આત્મા તથાત્મનઃ
માવમંસ્થાઃ સ્વમ્ આત્માનં નૃણાં સાક્ષિણમ્ ઉત્તમમ્ ॥

મન્યન્તે વૈ પાપકૃતો ન કશ્ ચિત્ પશ્યતીતિ નઃ
તાંસ્ તુ દેવાઃ પ્રપશ્યન્તિ સ્વસ્યૈવાન્તરપૂરુષઃ ॥

દ્યૌર્ ભૂમિર્ આપો હૃદયં ચન્દ્રાર્કાગ્નિયમાનિલાઃ
રાત્રિઃ સંધ્યે ચ ધર્મશ્ ચ વૃત્તજ્ઞાઃ સર્વદેહિનામ્ ॥

દેવબ્રાહ્મણસાંનિધ્યે સાક્ષ્યં પૃચ્છેદ્ ઋતં દ્વિજાન્
ઉદઙ્મુખાન્ પ્રાઙ્મુખાન્ વા પૂર્વાહ્ણે વૈ શુચિઃ શુચીન્ ॥

બ્રૂહીતિ બ્રાહ્મણં પૃચ્છેત્ સત્યં બ્રૂહીતિ પાર્થિવમ્
ગોબીજકાઞ્ચનૈર્ વૈશ્યં શૂદ્રં સર્વૈસ્ તુ પાતકૈઃ ॥

બ્રહ્મઘ્નો યે સ્મૃતા લોકા યે ચ સ્ત્રીબાલઘાતિનઃ
મિત્રદ્રુહઃ કૃતઘ્નસ્ય તે તે સ્યુર્ બ્રુવતો મૃષા ॥

જન્મપ્રભૃતિ યત્ કિં ચિત્ પુણ્યં ભદ્ર ત્વયા કૃતમ્
તત્ તે સર્વં શુનો ગચ્છેદ્ યદિ બ્રૂયાસ્ ત્વમ્ અન્યથા ॥

એકો ઽહમ્ અસ્મીત્ય્ આત્માનં યસ્ ત્વં કલ્યાણ મન્યસે
નિત્યં સ્થિતસ્ તે હૃદ્ય્ એષ પુણ્યપાપેક્ષિતા મુનિઃ ॥

યમો વૈવસ્વતો દેવો યસ્ તવૈષ હૃદિ સ્થિતઃ
તેન ચેદ્ અવિવાદસ્ તે મા ગઙ્ગાં મા કુરૂન્ ગમઃ ॥

નગ્નો મુણ્ડઃ કપાલેન કપાલી ચ ભિક્ષાર્થી ક્ષુત્પિપાસિતઃ
અન્ધઃ શત્રુકુલં ગચ્છેદ્ યઃ સાક્ષ્યમ્ અનૃતં વદેત્ ॥

અવાક્શિરાસ્ તમસ્ય્ અન્ધે કિલ્બિષી નરકં વ્રજેત્
યઃ પ્રશ્નં વિતથં બ્રૂયાત્ પૃષ્ટઃ સન્ ધર્મનિશ્ચયે ॥

અન્ધો મત્સ્યાન્ ઇવાશ્નાતિ સ નરઃ કણ્ટકૈઃ સહ
યો ભાષતે ઽર્થવૈકલ્યમ્ અપ્રત્યક્ષં સભાં ગતઃ ॥

યસ્ય વિદ્વાન્ હિ વદતઃ ક્ષેત્રજ્ઞો નાભિશઙ્કતે નાતિશઙ્કતે
તસ્માન્ ન દેવાઃ શ્રેયાંસં લોકે ઽન્યં પુરુષં વિદુઃ ॥

યાવતો બાન્ધવાન્ યસ્મિન્ હન્તિ સાક્ષ્યે ઽનૃતં વદન્
તાવતઃ સંખ્યયા તસ્મિન્ શૃણુ સૌમ્યાનુપૂર્વશઃ ॥

પઞ્ચ પશ્વનૃતે હન્તિ દશ હન્તિ ગવાનૃતે
શતમ્ અશ્વાનૃતે હન્તિ સહસ્રં પુરુષાનૃતે ॥

હન્તિ જાતાન્ અજાતાંશ્ ચ હિરણ્યાર્થે ઽનૃતં વદન્
સર્વં ભૂમ્યનૃતે હન્તિ મા સ્મ ભૂમ્યનૃતં વદીઃ ॥

અપ્સુ ભૂમિવદ્ ઇત્ય્ આહુઃ સ્ત્રીણાં ભોગે ચ મૈથુને
અબ્જેષુ ચૈવ રત્નેષુ સર્વેષ્વ્ અશ્મમયેષુ ચ ॥

એતાન્ દોષાન્ અવેક્ષ્ય ત્વં સર્વાન્ અનૃતભાષણે
યથાશ્રુતં યથાદૃષ્ટં સર્વમ્ એવાઞ્જસા વદ ॥

ગોરક્ષકાન્ વાણિજિકાંસ્ વાણિજકાંસ્ તથા કારુકુશીલવાન્
પ્રેષ્યાન્ વાર્ધુષિકાંશ્ ચૈવ વિપ્રાન્ શૂદ્રવદ્ આચરેત્ ॥

તદ્ વદન્ ધર્મતો ઽર્થેષુ જાનન્ન્ અપ્ય્ અન્ય્થા નરઃ
ન સ્વર્ગાચ્ ચ્યવતે લોકાદ્ દૈવીં વાચં વદન્તિ તામ્ ॥

શૂદ્રવિટ્ક્ષત્રવિપ્રાણાં યત્ર ર્તોક્તૌ ભવેદ્ વધઃ
તત્ર વક્તવ્યમ્ અનૃતં તદ્ ધિ સત્યાદ્ વિશિષ્યતે ॥

વાગ્ગૈવત્યૈશ્ ચ ચરુભિર્ યજેરંસ્ તે સરસ્વતીમ્
અનૃતસ્યૈનસસ્ તસ્ય કુર્વાણા નિષ્કૃતિં પરામ્ ॥

કૂષ્માણ્ડૈર્ વાપિ જુહુયાદ્ ઘૃતમ્ અગ્નૌ યથાવિધિ
ઉદ્ ઇત્ય્ ઋચા વા વારુણ્યા તૃચેનાબ્દૈવતેન વા ॥

ત્રિપક્ષાદ્ અબ્રુવન્ સાક્ષ્યમ્ ઋણાદિષુ નરો ઽગદઃ
તદૃણં પ્રાપ્નુયાત્ સર્વં દશબન્ધં ચ સર્વતઃ ॥

યસ્ય દૃશ્યેત સપ્તાહાદ્ ઉક્તવાક્યસ્ય સાક્ષિણઃ
રોગો ઽગ્નિર્ જ્ઞાતિમરણમ્ ઋણં દાપ્યો દમં ચ સઃ ॥

અસાક્ષિકેષુ ત્વ્ અર્થેષુ મિથો વિવાદમાનયોઃ
અવિન્દંસ્ તત્ત્વતઃ સત્યં શપથેનાપિ લમ્ભયેત્ ॥

મહર્ષિભિશ્ ચ દેવૈશ્ ચ કાર્યાર્થં શપથાઃ કૃતાઃ
વસિષ્ઠશ્ ચાપિ શપથં શેપે પૈજવને નૃપે ॥

ન વૃથા શપથં કુર્યાત્ સ્વલ્પે ઽપ્ય્ અર્થે નરો બુધઃ
વૃથા હિ શપથં કુર્વન્ પ્રેત્ય ચેહ ચ નશ્યતિ ॥

કામિનીષુ વિવાહેષુ ગવાં ભક્ષ્યે તથેન્ધને
બ્રાહ્મણાભ્યુપપત્તૌ ચ શપથે નાસ્તિ પાતકમ્ ॥

સત્યેન શાપયેદ્ વિપ્રં ક્ષત્રિયં વાહનાયુધૈઃ
ગોબીજકાઞ્ચનૈર્ વૈશ્યં શૂદ્રં સર્વૈસ્ તુ પાતકૈઃ ॥

અગ્નિં વાહારયેદ્ એનમ્ અપ્સુ ચૈનં નિમજ્જયેત્
પુત્રદારસ્ય વાપ્ય્ એનં શિરાંસિ સ્પર્શયેત્ પૃથક્ ॥

યમ્ ઇદ્ધો ન દહત્ય્ અગ્નિર્ આપો નોન્મજ્જયન્તિ ચ
ન ચાર્તિમ્ ઋચ્છતિ ક્ષિપ્રં સ જ્ઞેયઃ શપથે શુચિઃ ॥

વત્સસ્ય હ્ય્ અભિશસ્તસ્ય પુરા ભ્રાત્રા યવીયસા
નાગ્નિર્ દદાહ રોમાપિ સત્યેન જગતઃ સ્પશઃ ॥

યસ્મિન્ યસ્મિન્ વિવાદે તુ કૌટસાક્ષ્યં કૃતં ભવેત્
તત્ તત્ કાર્યં નિવર્તેત કૃતં ચાપ્ય્ અકૃતં ભવેત્ ॥

લોભાન્ મોહાદ્ ભયાન્ મૈત્રાત્ કામાત્ ક્રોધાત્ તથૈવ ચ
અજ્ઞાનાદ્ બાલભાવાચ્ ચ સાક્ષ્યં વિતથમ્ ઉચ્યતે ॥

એષામ્ અન્યતમે સ્થાને યઃ સાક્ષ્યમ્ અનૃતં વદેત્
તસ્ય દણ્ડવિશેષાંસ્ તુ પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અનુપૂર્વશઃ ॥

લોભાત્ સહસ્રં દણ્ડ્યસ્ તુ મોહાત્ પૂર્વં તુ સાહસમ્
ભયાદ્ દ્વૌ મધ્યમૌ દણ્ડૌ મૈત્રાત્ પૂર્વં ચતુર્ગુણમ્ ॥

કામાદ્ દશગુણં પૂર્વં ક્રોધાત્ તુ ત્રિગુણં પરમ્
અજ્ઞાનાદ્ દ્વે શતે પૂર્ણે બાલિશ્યાચ્ છતમ્ એવ તુ ॥

એતાન્ આહુઃ કૌટસાક્ષ્યે પ્રોક્તાન્ દણ્ડાન્ મનીષિભિઃ
ધર્મસ્યાવ્યભિચારાર્થમ્ અધર્મનિયમાય ચ ॥

કૌટસાક્ષ્યં તુ કુર્વાણાંસ્ ત્રીન્ વર્ણાન્ ધાર્મિકો નૃપઃ
પ્રવાસયેદ્ દણ્ડયિત્વા બ્રાહ્મણં તુ વિવાસયેત્ ॥

દશ સ્થાનાનિ દણ્ડસ્ય મનુઃ સ્વયંભુવો ઽબ્રવીત્
ત્રિષુ વર્ણેષુ યાનિ સ્યુર્ અક્ષતો બ્રાહ્મણો વ્રજેત્ ॥

ઉપસ્થમ્ ઉદરં જિહ્વા હસ્તૌ પાદૌ ચ પઞ્ચમમ્
ચક્ષુર્ નાસા ચ કર્ણૌ ચ ધનં દેહસ્ તથૈવ ચ ॥

અનુબન્ધં પરિજ્ઞાય દેશકાલૌ ચ તત્ત્વતઃ
સારાપરાધો ચાલોક્ય દણ્ડં દણ્ડ્યેષુ પાતયેત્ ॥

અધર્મદણ્ડનં લોકે યશોઘ્નં કીર્તિનાશનમ્
અસ્વર્ગ્યં ચ પરત્રાપિ તસ્માત્ તત્ પરિવર્જયેત્ ॥

અદણ્ડ્યાન્ દણ્ડયન્ રાજા દણ્ડ્યાંશ્ ચૈવાપ્ય્ અદણ્ડયન્
અયશો મહદ્ આપ્નોતિ નરકં ચૈવ ગચ્છતિ ॥

વાગ્દણ્ડં પ્રથમં કુર્યાદ્ ધિગ્દણ્ડં તદનન્તરમ્
તૃતીયં ધનદણ્ડં તુ વધદણ્ડમ્ અતઃ પરમ્ ॥

વધેનાપિ યદા ત્વ્ એતાન્ નિગ્રહીતું ન શક્નુયાત્
તદૈષુ સર્વમ્ અપ્ય્ એતત્ પ્રયુઞ્જીત ચતુષ્ટયમ્ ॥

લોકસંવ્યવહારાર્થં યાઃ સંજ્ઞાઃ પ્રથિતા ભુવિ
તામ્રરૂપ્યસુવર્ણાનાં તાઃ પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ ॥

જાલાન્તરગતે ભાનૌ યત્ સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ
પ્રથમં તત્ પ્રમાણાનાં ત્રસરેણું પ્રચક્ષતે ॥

ત્રસરેણવો ઽષ્ટૌ વિજ્ઞેયા લિક્ષૈકા પરિમાણતઃ
તા રાજસર્ષપસ્ તિસ્રસ્ તે ત્રયો ગૌરસર્ષપઃ ॥

સર્ષપાઃ ષડ્ યવો મધ્યસ્ ત્રિયવં ત્વ્ એકકૃષ્ણલમ્
પઞ્ચકૃષ્ણલકો માષસ્ તે સુવર્ણસ્ તુ ષોડશ ॥

પલં સુવર્ણાશ્ ચત્વારઃ પલાનિ ધરણં દશ
દ્વે કૃષ્ણલે સમધૃતે વિજ્ઞેયો રૌપ્ય રૂપ્ય માષકઃ ॥

તે ષોડશ સ્યાદ્ ધરણં પુરાણશ્ ચૈવ રાજતઃ
કાર્ષાપણસ્ તુ વિજ્ઞેયસ્ તામ્રિકઃ કાર્ષિકઃ પણઃ ॥

ધરણાનિ દશ જ્ઞેયઃ શતમાનસ્ તુ રાજતઃ
ચતુઃસૌવર્ણિકો નિષ્કો વિજ્ઞેયસ્ તુ પ્રમાણતઃ ॥

પણાનાં દ્વે શતે સાર્ધે પ્રથમઃ સાહસઃ સ્મૃતઃ
મધ્યમઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયઃ સહસ્રં ત્વ્ એવ ચોત્તમઃ ॥

ઋણે દેયે પ્રતિજ્ઞાતે પઞ્ચકં શતમ્ અર્હતિ
અપહ્નવે તદ્દ્વિગુણં તન્ મનોર્ અનુશાસનમ્ ॥

વસિષ્ઠવિહિતાં વૃદ્ધિં સૃજેદ્ વિત્તવિવર્ધિનીમ્
અશીતિભાગં ગૃહ્ણીયાન્ માસાદ્ વાર્ધુષિકઃ શતે ॥

દ્વિકં શતં વા ગૃહ્ણીયાત્ સતાં ધર્મમ્ અનુસ્મરન્
દ્વિકં શતં હિ ગૃહ્ણાનો ન ભવત્ય્ અર્થકિલ્બિષી ॥

દ્વિકં ત્રિકં ચતુષ્કં ચ પઞ્ચકં ચ શતં સમમ્
માસસ્ય વૃદ્ધિં ગૃહ્ણીયાદ્ વર્ણાનામ્ અનુપૂર્વશઃ ॥

ન ત્વ્ એવાધૌ સોપકારે કૌસીદીં વૃદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્
ન ચાધેઃ કાલસંરોધાન્ નિસર્ગો ઽસ્તિ ન વિક્રયઃ ॥

ન ભોક્તવ્યો બલાદ્ આધિર્ ભુઞ્જાનો વૃદ્ધિમ્ ઉત્સૃજેત્
મૂલ્યેન તોષયેચ્ ચૈનમ્ આધિસ્તેનો ઽન્યથા ભવેત્ ॥

આધિશ્ ચોપનિધિશ્ ચોભૌ ન કાલાત્યયમ્ અર્હતઃ
અવહાર્યૌ ભવેતાં તૌ દીર્ઘકાલમ્ અવસ્થિતૌ ॥

સંપ્રીત્યા ભુજ્યમાનાનિ ન નશ્યન્તિ કદા ચન
ધેનુર્ ઉષ્ટ્રો વહન્ન્ અશ્વો યશ્ ચ દમ્યઃ પ્રયુજ્યતે ॥

યત્ કિં ચિદ્ દશવર્ષાણિ સંનિધૌ પ્રેક્ષતે ધની
ભુજ્યમાનં પરૈસ્ તૂષ્ણીં ન સ તલ્ લબ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

અજડશ્ ચેદ્ અપોગણ્ડો વિષયે ચાસ્ય ભુજ્યતે
ભગ્નં તદ્ વ્યવહારેણ ભોક્તા તદ્ દ્રવ્યમ્ ધનમ્ અર્હતિ ॥

આધિઃ સીમા બાલધનં નિક્ષેપોપનિધિઃ નિક્ષેપોપનિધી સ્ત્રિયઃ
રાજસ્વં શ્રોત્રિયસ્વં ચ ન ભોગેન પ્રણશ્યતિ ॥

યઃ સ્વામિનાનનુજ્ઞાતમ્ આધિં ભૂઙ્ક્તે ઽવિચક્ષણઃ
તેનાર્ધવૃદ્ધિર્ મોક્તવ્યા તસ્ય ભોગસ્ય નિષ્કૃતિઃ ॥

કુસીદવૃદ્ધિર્ દ્વૈગુણ્યં નાત્યેતિ સકૃદ્ આહૃતા આહિતા
ધાન્યે સદે લવે વાહ્યે નાતિક્રામતિ પઞ્ચતામ્ ॥

કૃતાનુસારાદ્ અધિકા વ્યતિરિક્તા ન સિધ્યતિ
કુસીદપથમ્ આહુસ્ તં પઞ્ચકં શતમ્ અર્હતિ ॥

નાતિસાંવત્સરીં વૃદ્ધિં ન ચાદૃષ્ટાં પુનર્ હરેત્ વિનિર્હરેત્
ચક્રવૃદ્ધિઃ કાલવૃદ્ધિઃ કારિતા કાયિકા ચ યા ॥

ઋણં દાતુમ્ અશક્તો યઃ કર્તુમ્ ઇચ્છેત્ પુનઃ ક્રિયામ્
સ દત્ત્વા નિર્જિતાં વૃદ્ધિં કરણં પરિવર્તયેત્ ॥

અદર્શયિત્વા તત્રૈવ હિરણ્યં પરિવર્તયેત્
યાવતી સંભવેદ્ વૃદ્ધિસ્ તાવતીં દાતુમ્ અર્હતિ ॥

ચક્રવૃદ્ધિં સમારૂઢો દેશકાલવ્યવસ્થિતઃ
અતિક્રામન્ દેશકાલૌ ન તત્ફલમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

સમુદ્રયાનકુશલા દેશકાલાર્થદર્શિનઃ
સ્થાપયન્તિ તુ યાં વૃદ્ધિં સા તત્રાધિગમં પ્રતિ ॥

યો યસ્ય પ્રતિભૂસ્ તિષ્ઠેદ્ દર્શનાયેહ માનવઃ
અદર્શયન્ સ તં તસ્ય પ્રયચ્છેત્ યતેત સ્વધનાદ્ ઋણમ્ ॥

પ્રાતિભાવ્યં વૃથાદાનમ્ આક્ષિકં સૌરિકાં ચ યત્
દણ્ડશુલ્કાવશેષં ચ ન પુત્રો દાતુમ્ અર્હતિ ॥

દર્શનપ્રાતિભાવ્યે તુ વિધિઃ સ્યાત્ પૂર્વચોદિતઃ
દાનપ્રતિભુવિ પ્રેતે દાયાદાન્ અપિ દાપયેત્ ॥

અદાતરિ પુનર્ દાતા વિજ્ઞાતપ્રકૃતાવ્ ઋણમ્
પશ્ચાત્ પ્રતિભુવિ પ્રેતે પરીપ્સેત્ કેન હેતુના ॥

નિરાદિષ્ટધનશ્ ચેત્ તુ પ્રતિભૂઃ સ્યાદ્ અલંધનઃ
સ્વધનાદ્ એવ તદ્ દદ્યાન્ નિરાદિષ્ટ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

મત્તોન્મત્તાર્તાધ્યધીનૈર્ બાલેન સ્થવિરેણ વા
અસંબદ્ધકૃતશ્ ચૈવ વ્યાવહારો ન સિધ્યતિ ॥

સત્યા ન ભાષા ભવતિ યદ્ય્ અપિ સ્યાત્ પ્રતિષ્ઠિતા
બહિશ્ ચેદ્ ભાષ્યતે ધર્માન્ નિયતાદ્ વ્યવહારિકાત્ ॥

યોગાધમનવિક્રીતં યોગદાનપ્રતિગ્રહમ્
યત્ર વાપ્ય્ ઉપધિં પશ્યેત્ તત્ સર્વં વિનિવર્તયેત્ ॥

ગ્રહીતા યદિ નષ્ટઃ સ્યાત્ કુટુમ્બાર્થે કુટુમ્બે ચ કૃતો વ્યયઃ
દાતવ્યં બાન્ધવૈસ્ તત્ સ્યાત્ પ્રવિભક્તૈર્ અપિ સ્વતઃ ॥

કુટુમ્બાર્થે ઽધ્યધીનો ઽપિ વ્યવહારં યમ્ આચરેત્
સ્વદેશે વા વિદેશે વા તં જ્યાયાન્ ન વિચાલયેત્ ॥

બલાદ્ દત્તં બલાદ્ ભુક્તં બલાદ્ યચ્ ચાપિ લેખિતમ્
સર્વાન્ બલકૃતાન્ અર્થાન્ અકૃતાન્ મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

ત્રયઃ પરાર્થે ક્લિશ્યન્તિ સાક્ષિણઃ પ્રતિભૂઃ કુલમ્
ચત્વારસ્ તૂપચીયન્તે વિપ્ર આઢ્યો વણિઙ્ નૃપઃ ॥

અનાદેયં નાદદીત પરિક્ષીણો ઽપિ પાર્થિવઃ
ન ચાદેયં સમૃદ્ધો ઽપિ સૂક્ષ્મમ્ અપ્ય્ અર્થમ્ ઉત્સૃજેત્ ॥

અનાદેયસ્ય ચાદાનાદ્ આદેયસ્ય ચ વર્જનાત્
દૌર્બલ્યં ખ્યાપ્યતે રાજ્ઞઃ સ પ્રેત્યેહ ચ નશ્યતિ ॥

સ્વાદાનાદ્ વર્ણસંસર્ગાત્ ત્વ્ અબલાનાં ચ રક્ષણાત્
બલં સંજાયતે રાજ્ઞઃ સ પ્રેત્યેહ ચ વર્ધતે ॥

તસ્માદ્ યમ ઇવ સ્વામી સ્વયં હિત્વા પ્રિયાપ્રિયે
વર્તેત યામ્યયા વૃત્ત્યા જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

યસ્ ત્વ્ અધર્મેણ કાર્યાણિ મોહાત્ કુર્યાન્ નરાધિપઃ
અચિરાત્ તં દુરાત્માનં વશે કુર્વન્તિ શત્રવઃ ॥

કામક્રોધૌ તુ સંયમ્ય યો ઽર્થાન્ ધર્મેણ પશ્યતિ
પ્રજાસ્ તમ્ અનુવર્તન્તે સમુદ્રમ્ ઇવ સિન્ધવઃ ॥

યઃ સાધયન્તં છન્દેન વેદયેદ્ ધનિકં નૃપે
સ રાજ્ઞા તચ્ ચતુર્ભાગં દાપ્યસ્ તસ્ય ચ તદ્ ધનમ્ ॥

કર્મણાપિ સમં કુર્યાદ્ ધનિકાયાધમર્ણિકઃ
સમો ઽવકૃષ્ટજાતિસ્ તુ દદ્યાચ્ છ્રેયાંસ્ તુ તચ્ છનૈઃ ॥

અનેન વિધિના રાજા મિથો વિવદતાં નૃણામ્
સાક્ષિપ્રત્યયસિદ્ધાનિ કાર્યાણિ સમતાં નયેત્ ॥

કુલજે વૃત્તસંપન્ને ધર્મજ્ઞે સત્યવાદિનિ
મહાપક્ષે ધનિન્ય્ આર્યે નિક્ષેપં નિક્ષિપેદ્ બુધઃ ॥

યો યથા નિક્ષિપેદ્ ધસ્તે યમ્ અર્થં યસ્ય માનવઃ
સ તથૈવ ગ્રહીતવ્યો યથા દાયસ્ તથા ગ્રહઃ ॥

યો નિક્ષેપં યાચ્યમાનો નિક્ષેપ્તુર્ ન પ્રયચ્છતિ
સ યાચ્યઃ પ્રાડ્વિવાકેન તન્ નિક્ષેપ્તુર્ અસંનિધૌ ॥

સાક્ષ્યભાવે પ્રણિધિભિર્ વયોરૂપસમન્વિતૈઃ
અપદેશૈશ્ ચ સંન્યસ્ય હિરણ્યં તસ્ય તત્ત્વતઃ ॥

સ યદિ પ્રતિપદ્યેત યથાન્યસ્તં યથાકૃતમ્
ન તત્ર વિદ્યતે કિં ચિદ્ યત્ પરૈર્ અભિયુજ્યતે ॥

તેષાં ન દદ્યાદ્ યદિ તુ તદ્ ધિરણ્યં યથાવિધિ
ઉભૌ નિગૃહ્ય દાપ્યઃ સ્યાદ્ સ નિગૃહ્યોભયં દાપ્ય ઇતિ ધર્મસ્ય ધારણા ॥

નિક્ષેપોપનિધી નિત્યં ન દેયૌ પ્રત્યનન્તરે
નશ્યતો વિનિપાતે તાવ્ અનિપાતે ત્વ્ અનાશિનૌ ॥

સ્વયમ્ એવ તુ યૌ દદ્યાન્ મૃતસ્ય પ્રત્યનન્તરે
ન સ રાજ્ઞાભિયોક્તવ્યો ન નિક્ષેપ્તુશ્ ચ બન્ધુભિઃ ॥

અચ્છલેનૈવ ચાન્વિચ્છેત્ તમ્ અર્થં પ્રીતિપૂર્વકમ્
વિચાર્ય તસ્ય વા વૃત્તં સામ્નૈવ પરિસાધયેત્ ॥

નિક્ષેપેષ્વ્ એષુ સર્વેષુ વિધિઃ સ્યાત્ પરિસાધને
સમુદ્રે નાપ્નુયાત્ કિં ચિદ્ યદિ તસ્માન્ ન સંહરેત્ ॥

ચૌરૈર્ હૃતં જલેનોઢમ્ અગ્નિના દગ્ધમ્ એવ વા
ન દદ્યાદ્ યદિ તસ્માત્ સ ન સંહરતિ કિં ચન ॥

નિક્ષેપસ્યાપહર્તારમ્ અનિક્ષેપ્તારમ્ એવ ચ
સર્વૈર્ ઉપાયૈર્ અન્વિચ્છેચ્ છપથૈશ્ ચૈવ વૈદિકૈઃ ॥

યો નિક્ષેપં નાર્પયતિ યશ્ ચાનિક્ષિપ્ય યાચતે
તાવ્ ઉભૌ ચૌરવચ્ છાસ્યૌ દાપ્યૌ વા તત્સમં દમમ્ ॥

નિક્ષેપસ્યાપહર્તારં તત્સમં દાપયેદ્ દમમ્
તથોપનિધિહર્તારમ્ અવિશેષેણ પાર્થિવઃ ॥

ઉપધાભિશ્ ચ યઃ કશ્ ચિત્ પરદ્રવ્યં હરેન્ નરઃ
સસહાયઃ સ હન્તવ્યઃ પ્રકાશં વિવિધૈર્ વધૈઃ ॥

નિક્ષેપો યઃ કૃતો યેન યાવાંશ્ ચ કુલસંનિધૌ
તાવાન્ એવ સ વિજ્ઞેયો વિબ્રુવન્ દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

મિથો દાયઃ કૃતો યેન ગૃહીતો મિથ એવ વા
મિથ એવ પ્રદાતવ્યો યથા દાયસ્ તથા ગ્રહઃ ॥

નિક્ષિપ્તસ્ય ધનસ્યૈવં પ્રીત્યોપનિહિતસ્ય ચ
રાજા વિનિર્ણયં કુર્યાદ્ અક્ષિણ્વન્ ન્યાસધારિણમ્ ॥

વિક્રીણીતે પરસ્ય સ્વં યો ઽસ્વામી સ્વામ્યસમ્મતઃ
ન તં નયેત સાક્ષ્યં તુ સ્તેનમ્ અસ્તેનમાનિનમ્ ॥

અવહાર્યો ભવેચ્ ચૈવ સાન્વયઃ ષટ્શતં દમમ્
નિરન્વયો ઽનપસરઃ પ્રાપ્તઃ સ્યાચ્ ચૌરકિલ્બિષમ્ ॥

અસ્વામિના કૃતો યસ્ તુ દાયો વિક્રય એવ વા
અકૃતઃ સ તુ વિજ્ઞેયો વ્યવહારે યથા સ્થિતિઃ ॥

સંભોગો દૃશ્યતે યત્ર ન દૃશ્યેતાગમઃ ક્વ ચિત્
આગમઃ કારણં તત્ર ન સંભોગ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

વિક્રયાદ્ યો ધનં કિં ચિદ્ ગૃહ્ણીયત્ કુલસંનિધૌ
ક્રયેણ સ વિશુદ્ધં હિ ન્યાયતો લભતે ધનમ્ ॥

અથ મૂલમ્ અનાહાર્યં પ્રકાશક્રયશોધિતઃ
અદણ્ડ્યો મુચ્યતે રાજ્ઞા નાષ્ટિકો લભતે ધનમ્ ॥

નાન્યદ્ અન્યેન સંસૃષ્ટ રૂપં વિક્રયમ્ અર્હતિ
ન ચાસારં ન સાવદ્યં ચ ન્યૂનં ન દૂરેણ તિરોહિતમ્ ॥

અન્યાં ચેદ્ દર્શયિત્વાન્યા વોઢુઃ કન્યા પ્રદીયતે
ઉભે ત એકશુલ્કેન વહેદ્ ઇત્ય્ અબ્રવીન્ મનુઃ ॥

નોન્મત્તાયા ન કુષ્ઠિન્યા ન ચ યા સ્પૃષ્ટમૈથુના
પૂર્વં દોષાન્ અભિખ્યાપ્ય પ્રદાતા દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

ઋત્વિગ્ યદિ વૃતો યજ્ઞે સ્વકર્મ પરિહાપયેત્
તસ્ય કર્માનુરૂપેણ દેયો ઽંશઃ સહકર્તૃભિઃ ॥

દક્ષિણાસુ ચ દત્તાસુ સ્વકર્મ પરિહાપયન્
કૃત્સ્નમ્ એવ લભેતાંશમ્ અન્યેનૈવ ચ કારયેત્ ॥

યસ્મિન્ કર્મણિ યાસ્ તુ સ્યુર્ ઉક્તાઃ પ્રત્યઙ્ગદક્ષિણાઃ
સ એવ તા આદિદીત ભજેરન્ સર્વ એવ વા ॥

રથં હરેત્ ચાધ્વર્યુર્ બ્રહ્માધાને ચ વાજિનમ્
હોતા વાપિ હરેદ્ અશ્વમ્ ઉદ્ગાતા ચાપ્ય્ અનઃ ક્રયે ॥

સર્વેષામ્ અર્ધિનો મુખ્યાસ્ તદર્ધેનાર્ધિનો ઽપરે
તૃતીયિનસ્ તૃતીયાંશાશ્ ચતુર્થાંશાશ્ ચ પાદિનઃ ॥

સંભૂય સ્વાનિ કર્માણિ કુર્વદ્ભિર્ ઇહ માનવૈઃ
અનેન વિધિયોગેન કર્તવ્યાંશપ્રકલ્પના ॥

ધર્માર્થં યેન દત્તં સ્યાત્ કસ્મૈ ચિદ્ યાચતે ધનમ્
પશ્ચાચ્ ચ ન તથા તત્ સ્યાન્ ન દેયં તસ્ય તદ્ ભવેત્ ॥

યદિ સંસાધયેત્ તત્ તુ દર્પાલ્ લોભેન વા પુનઃ
રાજ્ઞા દાપ્યઃ સુવર્ણં સ્યાત્ તસ્ય સ્તેયસ્ય નિષ્કૃતિઃ ॥

દત્તસ્યૈષોદિતા ધર્મ્યા યથાવદ્ અનપક્રિયા
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વેતનસ્યાનપક્રિયામ્ ॥

ભૃતો નાર્તો અનાર્તો ન કુર્યાદ્ યો દર્પાત્ કર્મ યથોદિતમ્
સ દણ્ડ્યઃ કૃષ્ણલાન્ય્ અષ્ટૌ ન દેયં ચાસ્ય વેતનમ્ ॥

આર્તસ્ તુ કુર્યાત્ સ્વસ્થઃ સન્ યથાભાષિતમ્ આદિતઃ
સ દીર્ઘસ્યાપિ કાલસ્ય તલ્ લભેતૈવ વેતનમ્ ॥

યથોક્તમ્ આર્તઃ સુસ્થો વા યસ્ તત્ કર્મ ન કારયેત્
ન તસ્ય વેતનં દેયમ્ અલ્પોનસ્યાપિ કર્મણઃ ॥

એષ ધર્મો ઽખિલેનોક્તો વેતનાદાનકર્મણઃ
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મં સમયભેદિનામ્ ॥

યો ગ્રામદેશસંઘાનાં કૃત્વા સત્યેન સંવિદમ્
વિસંવદેન્ નરો લોભાત્ તં રાષ્ટ્રાદ્ વિપ્રવાસયેત્ ॥

નિગૃહ્ય દાપયેચ્ ચૈનં સમયવ્યભિચારિણમ્
ચતુઃસુવર્ણાન્ ષણ્નિષ્કાંશ્ છતમાનં ચ રાજકમ્ ॥

એતદ્ દણ્ડવિધિં કુર્યાદ્ ધાર્મિકઃ પૃથિવીપતિઃ
ગ્રામજાતિસમૂહેષુ સમયવ્યભિચારિણામ્ ॥

ક્રીત્વા વિક્રીય વા કિં ચિદ્ યસ્યેહાનુશયો ભવેત્
સો ઽન્તર્ દશાહાત્ તદ્ દ્રવ્યં દદ્યાચ્ ચૈવાદદીત વા ॥

પરેણ તુ દશાહસ્ય ન દદ્યાન્ નાપિ દાપયેત્
આદદાનો દદત્ ચૈવ રાજ્ઞા દણ્ડ્યૌ શતાનિ ષટ્ ॥

યસ્ તુ દોષવતીં કન્યામ્ અનાખ્યાય પ્રયચ્છતિ
તસ્ય કુર્યાન્ નૃપો દણ્ડં સ્વયં ષણ્ણવતિં પણાન્ ॥

અકન્યેતિ તુ યઃ કન્યાં બ્રૂયાદ્ દ્વેષેણ માનવઃ
સ શતં પ્રાપ્નુયાદ્ દણ્ડં તસ્યા દોષમ્ અદર્શયન્ ॥

પાણિગ્રહણિકા મન્ત્રાઃ કન્યાસ્વ્ એવ પ્રતિષ્ઠિતાઃ
નાકન્યાસુ ક્વ ચિન્ નૄણાં લુપ્તધર્મક્રિયા હિ તાઃ ॥

પાણિગ્રહણિકા મન્ત્રા નિયતં દારલક્ષણમ્
તેષાં નિષ્ઠા તુ વિજ્ઞેયા વિદ્વદ્ભિઃ સપ્તમે પદે ॥

યસ્મિન્ યસ્મિન્ કૃતે કાર્યે યસ્યેહાનુશયો ભવેત્
તમ્ અનેન વિધાનેન ધર્મ્યે પથિ નિવેશયેત્ ॥

પશુષુ સ્વામિનાં ચૈવ પાલાનાં ચ વ્યતિક્રમે
વિવાદં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથાવદ્ ધર્મતત્ત્વતઃ ॥

દિવા વક્તવ્યતા પાલે રાત્રૌ સ્વામિનિ તદ્ગૃહે
યોગક્ષેમે ઽન્યથા ચેત્ તુ પાલો વક્તવ્યતામ્ ઇયાત્ ॥

ગોપઃ ક્ષીરભૃતો યસ્ તુ સ દુહ્યાદ્ દશતો વરામ્
ગોસ્વામ્યનુમતે ભૃત્યઃ સા સ્યાત્ પાલે ઽભૃતે ભૃતિઃ ॥

નષ્ટં વિનષ્ટં કૃમિભિઃ શ્વહતં વિષમે મૃતમ્
હીનં પુરુષકારેણ પ્રદદ્યાત્ પાલ એવ તુ ॥

વિઘુષ્ય તુ હૃતં ચૌરૈર્ ન પાલો દાતુમ્ અર્હતિ
યદિ દેશે ચ કાલે ચ સ્વામિનઃ સ્વસ્ય શંસતિ ॥

કર્ણૌ ચર્મ ચ વાલાંશ્ ચ બસ્તિં સ્નાયું ચ રોચનામ્
પશુષુ સ્વામિનાં દદ્યાન્ મૃતેષ્વ્ અઙ્કાનિ અઙ્કાંશ્ ચ દર્શયેત્ ॥

અજાવિકે તુ સંરુદ્ધે વૃકૈઃ પાલે ત્વ્ અનાયતિ
યાં પ્રસહ્ય વૃકો હન્યાત્ પાલે તત્ કિલ્બિષં ભવેત્ ॥

તાસાં ચેદ્ અવરુદ્ધાનાં ચરન્તીનાં મિથો વને
યામ્ ઉત્પ્લુત્ય વૃકો હન્યાન્ ન પાલસ્ તત્ર કિલ્બિષી ॥

ધનુઃશતં પરીહારો ગ્રામસ્ય સ્યાત્ સમન્તતઃ
શમ્યાપાતાસ્ ત્રયો વાપિ ત્રિગુણો નગરસ્ય તુ ॥

તત્રાપરિવૃતં ધાન્યં વિહિંસ્યુઃ પશવો યદિ
ન તત્ર પ્રણયેદ્ દણ્ડં નૃપતિઃ પશુરક્ષિણામ્ ॥

વૃતિં તત્ર પ્રકુર્વીત યામ્ ઉષ્ટ્રો ન વિલોકયેત્
છિદ્રં ચ વારયેત્ સર્વં શ્વસૂકરમુખાનુગમ્ ॥

પથિ ક્ષેત્રે પરિવૃતે ગ્રામાન્તીયે ઽથ વા પુનઃ
સપાલઃ શતદણ્ડાર્હો વિપાલાન્ વારયેત્ પશૂન્ ॥

ક્ષેત્રેષ્વ્ અન્યેષુ તુ પશુઃ સપાદં પણમ્ અર્હતિ
સર્વત્ર તુ સદો દેયઃ ક્ષેત્રિકસ્યેતિ ધારણા ॥

અનિર્દશાહાં ગાં સૂતાં વૃષાન્ દેવપશૂંસ્ તથા
સપાલાન્ વા વિપાલાન્ વા ન દણ્ડ્યાન્ મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

ક્ષેત્રિયસ્યાત્યયે ક્ષેત્રિકસ્યાત્યયે દણ્ડો ભાગાદ્ દશગુણો ભવેત્
તતો ઽર્ધદણ્ડો ભૃત્યાનામ્ અજ્ઞાનાત્ ક્ષેત્રિકસ્ય તુ ॥

એતદ્ વિધાનમ્ આતિષ્ઠેદ્ ધાર્મિકઃ પૃથિવીપતિઃ
સ્વામિનાં ચ પશૂનાં ચ પાલાનાં ચ વ્યતિક્રમે ॥

સીમાં પ્રતિ સમુત્પન્ને વિવાદે ગ્રામયોર્ દ્વયોઃ
જ્યેષ્ઠે માસિ નયેત્ સીમાં સુપ્રકાશેષુ સેતુષુ ॥

સીંઆવૃક્ષાંશ્ ચ કુર્વીત ન્યગ્રોધાશ્વત્થકિંશુકાન્
શાલ્મલીન્ સાલતાલાંશ્ ચ ક્ષીરિણશ્ ચૈવ પાદપાન્ ॥

ગુલ્માન્ વેણૂંશ્ ચ વિવિધાન્ શમીવલ્લીસ્થલાનિ ચ
શરાન્ કુબ્જકગુલ્માંશ્ ચ તથા સીમા ન નશ્યતિ ॥

તડાગાન્ય્ ઉદપાનાનિ વાપ્યઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ
સીમાસંધિષુ કાર્યાણિ દેવતાયતનાનિ ચ ॥

ઉપછન્નાનિ ચાન્યાનિ સીમાલિઙ્ગાનિ કારયેત્
સીમાજ્ઞાને નૃણાં વીક્ષ્ય નિત્યં લોકે વિપર્યયમ્ ॥

અશ્મનો ઽસ્થીનિ ગોવાલાંસ્ તુષાન્ ભસ્મ કપાલિકાઃ
કરીષમ્ ઇષ્ટકાઙ્ગારાંશ્ શર્કરા વાલુકાસ્ તથા ॥

યાનિ ચૈવંપ્રકારાણિ કાલાદ્ ભૂમિર્ ન ભક્ષયેત્
તાનિ સંધિષુ સીમાયામ્ સીમાયા અપ્રકાશાનિ કારયેત્ ॥

એતૈર્ લિઙ્ગૈર્ નયેત્ સીમાં રાજા વિવદમાનયોઃ
પૂર્વભુક્ત્યા ચ સતતમ્ ઉદકસ્યાગમેન ચ ॥

યદિ સ્ંશય એવ સ્યાલ્ લિઙ્ગાનામ્ અપિ દર્શને
સાક્ષિપ્રત્યય એવ સ્યાત્ સીમાવાદવિનિર્ણયઃ સીમાવાદવિનિશ્ચયઃ ॥

ગ્રામીયક ગ્રામેયક કુલાનાં ચ સમક્ષં સીમ્નિ સાક્ષિણઃ
પ્રષ્ટવ્યાઃ સીમલિઙ્ગાનિ સીમાલિઙ્ગાનિ તયોશ્ ચૈવ વિવાદિનોઃ ॥

તે પૃષ્ટાસ્ તુ યથા બ્રૂયુઃ સમસ્તાઃ સીમ્નિ નિશ્ચયમ્
નિબધ્નીયાત્ તથા સીમાં સર્વાંસ્ તાંશ્ ચૈવ નામતઃ ॥

શિરોભિસ્ તે ગૃહીત્વોર્વીં સ્રગ્વિણો રક્તવાસસઃ
સુકૃતૈઃ શાપિથાઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્ નયેયુસ્ તે સમઞ્જસમ્ ॥

યથોક્તેન નયન્તસ્ તે પૂયન્તે સત્યસાક્ષિણઃ
વિપરીતં નયન્તસ્ તુ દાપ્યાઃ સ્યુર્ દ્વિશતં દમમ્ ॥

સાક્ષ્યભાવે તુ ચત્વારો ગ્રામાઃ સામન્તવાસિનઃ ગ્રામસીમાન્તવાસિનઃ
સીમાવિનિર્ણયં કુર્યુઃ પ્રયતા રાજસંનિધૌ ॥

સામન્તાનામ્ અભાવે તુ મૌલાનાં સીમ્નિ સાક્ષિણામ્
ઇમાન્ અપ્ય્ અનુયુઞ્જીત પુરુષાન્ વનગોચરાન્ ॥

વ્યાધાઞ્ શાકુનિકાન્ ગોપાન્ કૈવર્તાન્ મૂલખાનકાન્
વ્યાલગ્રાહાન્ ઉઞ્છવૃત્તીન્ અન્યાંશ્ ચ વનચારિણઃ ॥

તે પૃષ્ટાસ્ તુ યથા બ્રૂયુઃ સીમાસંધિષુ લક્ષણમ્
તત્ તથા સ્થાપયેદ્ રાજા ધર્મેણ ગ્રામયોર્ દ્વયોઃ ॥

ક્ષેત્રકૂપતડાગાનામ્ આરામસ્ય ગૃહસ્ય ચ
સામન્તપ્રત્યયો જ્ઞેયઃ સીમાસેતુવિનિર્ણયઃ ॥

સામન્તાશ્ ચેન્ મૃષા બ્રૂયુઃ સેતૌ વિવાદતાં નૃણામ્
સર્વે પૃથક્ પૃથગ્ દણ્ડ્યા રાજ્ઞા મધ્યમસાહસમ્ ॥

ગૃહં તડાગમ્ આરામં ક્ષેત્રં વા ભીષયા હરન્
શતાનિ પઞ્ચ દણ્ડ્યઃ સ્યાદ્ અજ્ઞાનાદ્ દ્વિશતો દમઃ ॥

સીમાયામ્ અવિષહ્યાયાં સ્વયં રાજૈવ ધર્મવિત્
પ્રદિશેદ્ ભૂમિમ્ એકેષામ્ ઉપકારાદ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

એષો ઽખિલેનાભિહિતો ધર્મઃ સીમાવિનિર્ણયે
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વાક્પારુષ્યવિનિર્ણયમ્ ॥

શતં બ્રાહ્મણમ્ આક્રુશ્ય ક્ષત્રિયો દણ્ડમ્ અર્હતિ
વૈશ્યો ઽપ્ય્ અર્ધશતં દ્વે વા શૂદ્રસ્ તુ વધમ્ અર્હતિ ॥

પઞ્ચાશદ્ બ્રાહ્મણો દણ્ડ્યઃ ક્ષત્રિયસ્યાભિશંસને
વૈશ્યે સ્યાદ્ અર્ધપઞ્ચાશચ્ છૂદ્રે દ્વાદશકો દમઃ ॥

સમવર્ણે દ્વિજાતીનાં દ્વાદશૈવ વ્યતિક્રમે
વાદેષ્વ્ અવચનીયેષુ તદ્ એવ દ્વિગુણં ભવેત્ ॥

એકજાતિર્ દ્વિજાતીંસ્ તુ વાચા દારુણયા ક્ષિપન્
જિહ્વાયાઃ પ્રાપ્નુયાચ્ છેદં જઘન્યપ્રભવો હિ સઃ ॥

નામજાતિગ્રહં ત્વ્ એષામ્ અભિદ્રોહેણ કુર્વતઃ
નિક્ષેપ્યો ઽયોમયઃ શઙ્કુર્ જ્વલન્ન્ આસ્યે દશાઙ્ગુલઃ ॥

ધર્મોપદેશં દર્પેણ વિપ્રાણામ્ અસ્ય કુર્વતઃ
તપ્તમ્ આસેચયેત્ તૈલં વક્ત્રે શ્રોત્રે શ્રૌત્રે ચ પાર્થિવઃ ॥

શ્રુતં દેશં ચ જાતિં ચ કર્મ શરીરમ્ એવ ચ
વિતથેન બ્રુવન્ દર્પાદ્ દાપ્યઃ સ્યાદ્ દ્વિશતં દમમ્ ॥

કાણં વાપ્ય્ અથ વા ખઞ્જમ્ અન્યં વાપિ તથાવિધમ્
તથ્યેનાપિ બ્રુવન્ દાપ્યો દણ્ડં કાર્ષાપણાવરમ્ ॥

માતરં પિતરં જાયાં ભ્રાતરં તનયં ગુરુમ્
આક્ષારયઞ્ શતં દાપ્યઃ પન્થાનં ચાદદદ્ ગુરોઃ ॥

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાભ્યાં તુ દણ્ડઃ કાર્યો વિજાનતા
બ્રાહ્મણે સાહસઃ પૂર્વઃ ક્ષત્રિયે ત્વ્ એવ મધ્યમઃ ॥

વિટ્શૂદ્રયોર્ એવમ્ એવ સ્વજાતિં પ્રતિ તત્ત્વતઃ
છેદવર્જં પ્રણયનં દણ્ડસ્યેતિ વિનિશ્ચયઃ ॥

એષ દણ્ડવિધિઃ પ્રોક્તો વાક્પારુષ્યસ્ય તત્ત્વતઃ
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ દણ્ડપારુષ્યનિર્ણયમ્ ॥

યેન કેન ચિદ્ અઙ્ગેન હિંસ્યાચ્ ચેચ્ છ્રેષ્ઠમ્ અન્ત્યજઃ
છેત્તવ્યં તદ્ તદ્ એવાસ્ય તન્ મનોર્ અનુશાસનમ્ ॥

પાણિમ્ ઉદ્યમ્ય દણ્ડં વા પાણિચ્છેદનમ્ અર્હતિ
પાદેન પ્રહરન્ કોપાત્ પાદચ્છેદનમ્ અર્હતિ ॥

સહાસનમ્ અભિપ્રેપ્સુર્ ઉત્કૃષ્ટસ્યાપકૃષ્ટજઃ
કટ્યાં કૃતાઙ્કો નિર્વાસ્યઃ સ્ફિચં વાસ્યાવકર્તયેત્ ॥

અવનિષ્ઠીવતો દર્પાદ્ દ્વાવ્ ઓષ્ઠૌ છેદયેન્ નૃપઃ
અવમૂત્રયતો મેઢ્રમ્ અવશર્ધયતો ગુદમ્ ॥

કેશેષુ ગૃહ્ણતો હસ્તૌ છેદયેદ્ અવિચારયન્
પાદયોર્ દાઢિકાયાં ચ ગ્રીવાયાં વૃષણેષુ ચ ॥

ત્વગ્ભેદકઃ શતં દણ્ડ્યો લોહિતસ્ય ચ દર્શકઃ
માંસભેત્તા તુ ષણ્નિષ્કાન્ પ્રવાસ્યસ્ ત્વ્ અસ્થિભેદકઃ ॥

વનસ્પતીનાં સર્વેષામ્ ઉપભોગો યથા યથા
યથા તથા દમઃ કાર્યો હિંસાયામ્ ઇતિ ધારણા ॥

મનુષ્યાણાં પશૂનાં ચ દુઃખાય પ્રહૃતે સતિ
યથા યથા મહદ્ દુઃખં દણ્ડં કુર્યાત્ તથા તથા ॥

અઙ્ગાવપીડનાયાં ચ વ્રણ પ્રાણ શોનિતયોસ્ તથા
સમુત્થાનવ્યયં દાપ્યઃ સર્વદણ્ડમ્ અથાપિ વા ॥

દ્રવ્યાણિ હિંસ્યાદ્ યો યસ્ય જ્ઞાનતો ઽજ્ઞાનતો ઽપિ વા
સ તસ્યોત્પાદયેત્ તુષ્ટિં રાજ્ઞે દદ્યાચ્ ચ તત્સમમ્ ॥

ચર્મચાર્મિકભાણ્ડેષુ કાષ્ઠલોષ્ટમયેષુ
મૂલ્યાત્ પઞ્ચગુણો દણ્ડઃ પુષ્પમૂલફલેષુ ચ ॥

યાનસ્ય ચૈવ યાતુશ્ ચ યાનસ્વામિન એવ ચ
દશાતિવર્તનાન્ય્ આહુઃ શેષે દણ્ડો વિધીયતે ॥

છિન્નનાસ્યે ભગ્નયુગે તિર્યક્પ્રતિમુખાગતે
અક્ષભઙ્ગે ચ યાનસ્ય ચક્રભઙ્ગે તથૈવ ચ ॥

છેદને ચૈવ યન્ત્રાણાં યોક્ત્રરશ્મ્યોસ્ તથૈવ ચ
આક્રન્દે ચાપ્ય્ અપૈહીતિ ન દણ્ડં મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

યત્રાપવર્તતે યુગ્યં વૈગુણ્યાત્ પ્રાજકસ્ય તુ
તત્ર સ્વામી ભવેદ્ દણ્ડ્યો હિંસાયાં દ્વિશતં દમમ્ ॥

પ્રાજકશ્ ચેદ્ ભવેદ્ આપ્તઃ પ્રાજકો દણ્ડમ્ અર્હતિ
યુગ્યસ્થાઃ પ્રાજકે ઽનાપ્તે સર્વે દણ્ડ્યાઃ શતં શતમ્ ॥

સ ચેત્ તુ પથિ સંરુદ્ધઃ પશુભિર્ વા રથેન વા
પ્રમાપયેત્ પ્રાણભૃતસ્ તત્ર દણ્ડો ઽવિચારિતઃ ॥

મનુષ્યમારણે ક્ષિપ્રં ચૌરવત્ કિલ્બિષં ભવેત્
પ્રાણભૃત્સુ મહત્સ્વ્ અર્ધં ગોગજોષ્ટ્રહયાદિષુ ॥

ક્ષુદ્રકાણાં પશૂનાં તુ હિંસાયાં દ્વિશતો દમઃ
પઞ્ચાશત્ તુ ભવેદ્ દણ્ડઃ શુભેષુ મૃગપક્ષિષુ ॥

ગર્ધભાજાવિકાનાં તુ દણ્ડઃ સ્યાત્ પઞ્ચમાષિકઃ પાઞ્ચમાષિકઃ
માષિકસ્ તુ ભવેદ્ દણ્ડઃ શ્વસૂકરનિપાતને ॥

ભાર્યા પુત્રશ્ ચ દાસશ્ ચ પ્રેષ્યો ભ્રાત્રા ચ સોદરઃ
પ્રાપ્તાપરાધાસ્ તાડ્યાઃ સ્યૂ રજ્જ્વા વેણુદલેન વા ॥

પૃષ્ઠતસ્ તુ શરીરસ્ય નોત્તમાઙ્ગે કથં ચન
અતો ઽન્યથા તુ પ્રહરન્ પ્રાપ્તઃ સ્યાચ્ ચૌરકિલ્બિષમ્ ॥

એષો ઽખિલેનાભિહિતો દણ્ડપારુષ્યનિર્ણયઃ
સ્તેનસ્યાતઃ પ્રવક્ષ્યામિ વિધિં દણ્ડવિનિર્ણયે ॥

પરમં યત્નમ્ આતિષ્ઠેત્ સ્તેનાનાં નિગ્રહે નૃપઃ
સ્તેનાનાં નિગ્રહાદ્ અસ્ય યશો રાષ્ટ્રં ચ વર્ધતે ॥

અભયસ્ય હિ યો દાતા સ પૂજ્યઃ સતતં નૃપઃ
સત્ત્રં હિ વર્ધતે તસ્ય સદૈવાભયદક્ષિણમ્ ॥

સર્વતો ધર્મષડ્ભાગો રાજ્ઞો ભવતિ રક્ષતઃ
અધર્માદ્ અપિ ષડ્ભાગો ભવત્ય્ અસ્ય હ્ય્ અરક્ષતઃ ॥

યદ્ અધીતે યદ્ યજતે યદ્ દદાતિ યદ્ અર્ચતિ
તસ્ય ષડ્ભાગભાગ્ રાજા સમ્યગ્ ભવતિ રક્ષણાત્ ॥

રક્ષન્ ધર્મેણ ભૂતાનિ રાજા વધ્યાંશ્ ચ ઘાતયન્
યજતે ઽહર્ અહર્ યજ્ઞૈઃ સહસ્રશતદક્ષિણૈઃ ॥

યો ઽરક્ષન્ બલિમ્ આદત્તે કરં શુલ્કં ચ પાર્થિવઃ
પ્રતિભાગં ચ દણ્ડં ચ સ સદ્યો નરકં વ્રજેત્ ॥

અરક્ષિતારં રાજાનં અરક્ષિતારં અત્તારં બલિષડ્ભાગહારિણમ્
તમ્ આહુઃ સર્વલોકસ્ય સમગ્રમલહારકમ્ ॥

અનપેક્ષિત અનવેક્ષિત મર્યાદં નાસ્તિકં વિપ્રલુંપકમ્
અરક્ષિતારમ્ અત્તારં નૃપં વિદ્યાદ્ અધોગતિમ્ ॥

અધાર્મિકં ત્રિભિર્ ન્યાયૈર્ નિગૃહ્ણીયાત્ પ્રયત્નતઃ
નિરોધનેન બન્ધેન વિવિધેન વધેન ચ ॥

નિગ્રહેણ હિ પાપાનાં સાધૂનાં સંગ્રહેણ ચ
દ્વિજાતય ઇવેજ્યાભિઃ પૂયન્તે સતતં નૃપાઃ ॥

ક્ષન્તવ્યં પ્રભુણા નિત્યં ક્ષિપતાં કાર્યિણાં નૃણામ્
બાલવૃદ્ધાતુરાણાં ચ કુર્વતા હિતમ્ આત્મનઃ ॥

યઃ ક્ષિપ્તો મર્ષયત્ય્ આર્તૈસ્ તેન સ્વર્ગે મહીયતે
યસ્ ત્વ્ ઐશ્વર્યાન્ ન ક્ષમતે નરકં તેન ગચ્છતિ ॥

રાજા સ્તેનેન ગન્તવ્યો મુક્તકેશેન ધાવતા ધીમતા
આચક્ષાણેન તત્ સ્તેયમ્ એવંકર્માસ્મિ શાધિ મામ્ ॥

સ્કન્ધેનાદાય મુસલં મુશલં લગુડં વાપિ ખાદિરમ્
શક્તિં ચોભયતસ્ તીક્ષ્ણામ્ આયસં દણ્ડમ્ એવ વા ॥

શાસનાદ્ વા વિમોક્ષાદ્ વા સ્તેનઃ સ્તેયાદ્ વિમુચ્યતે
અશાસિત્વા તુ તં રાજા સ્તેનસ્યાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ॥

અન્નાદે ભ્રૂણહા માર્ષ્ટિ પત્યૌ ભાર્યાપચારિણી
ગુરૌ શિષ્યશ્ ચ યાજ્યશ્ ચ સ્તેનો રાજનિ કિલ્બિષમ્ ॥

રાજભિઃ કૃતદણ્ડાસ્ રાજભિર્ ધૃતદણ્ડાસ્ તુ કૃત્વા પાપાનિ માનવાઃ
નિર્મલાઃ સ્વર્ગમ્ આયાન્તિ સન્તઃ સુકૃતિનો યથા ॥

યસ્ તુ રજ્જું ઘટં કૂપાદ્ ધરેદ્ ભિન્દ્યાચ્ ચ યઃ પ્રપામ્
સ દણ્ડં પ્રાપ્નુયાન્ માષં તચ્ ચ તસ્મિન્ સમાહરેત્ ॥

ધાન્યં દશભ્યઃ કુમ્ભેભ્યો હરતો ઽભ્યધિકં વધઃ
શેષે ઽપ્ય્ એકાદશગુણં દાપ્યસ્ તસ્ય ચ તદ્ ધનમ્ ॥

તથા ધરિમમેયાનાં શતાદ્ અભ્યધિકે વધઃ
સુવર્ણરજતાદીનામ્ ઉત્તમાનાં ચ વાસસામ્ ॥

પઞ્ચાશતસ્ ત્વ્ અભ્યધિકે હસ્તચ્છેદનમ્ ઇષ્યતે
શેષે ત્વ્ એકાદશગુણં મૂલ્યાદ્ દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ॥

પુરુષાણાં કુલીનાનાં નારીણાં ચ વિશેષતઃ
મુખ્યાનાં ચૈવ રત્નાનાં હરણે વધમ્ અર્હતિ ॥

મહાપશૂનાં હરણે શસ્ત્રાણામ્ ઔષધસ્ય ચ
કાલમ્ આસાદ્ય કાર્યં ચ દણ્ડં રાજા પ્રકલ્પયેત્ ॥

ગોષુ બ્રાહ્મણસંસ્થાસુ છુરિકાયાશ્ ખરિકાયાશ્ ચ ભેદને
પશૂનાં હરણે ચૈવ સદ્યઃ કાર્યો ઽર્ધપાદિકઃ ॥

સૂત્રકાર્પાસકિણ્વાનાં ગોમયસ્ય ગુડસ્ય ચ
દધ્નઃ ક્ષીરસ્ય તક્રસ્ય પાનીયસ્ય તૃણસ્ય ચ ॥

વેણુવૈદલભાણ્ડાનાં લવણાનાં તથૈવ ચ
મૃણ્મયાનાં ચ હરણે મૃદો ભસ્મન એવ ચ ॥

મત્સ્યાનાં પક્ષિણાં ચૈવ તૈલસ્ય ચ ઘૃતસ્ય ચ
માંસસ્ય મધુનશ્ ચૈવ યચ્ ચાન્યત્ પશુસંભવમ્ ॥

અન્યેષાં ચૈવમ્ આદીનાં આદીનામ્ મદ્યાનામ્ અદ્યાનામ્ ઓદનસ્ય ચ
પક્વાન્નાનાં ચ સર્વેષાં તન્મુલ્યાદ્ દ્વિગુણો દમઃ ॥

પુષ્પેષુ હરિતે ધાન્યે ગુલ્મવલ્લીનગેષુ ચ
અન્યેષ્વ્ અપરિપૂતેષુ દણ્ડઃ સ્યાત્ પઞ્ચકૃષ્ણલઃ ॥

પરિપૂતેષુ ધાન્યેષુ શાકમૂલફલેષુ ચ
નિરન્વયે શતં દણ્ડઃ સાન્વયે ઽર્ધશતં દમઃ ॥

સ્યાત્ સાહસં ત્વ્ અન્વયવત્ પ્રસભં કર્મ યત્ કૃતમ્
નિરન્વયં ભવેત્ સ્તેયં હૃત્વાપવ્યયતે ચ યત્ ॥

યસ્ ત્વ્ એતાન્ય્ ઉપકૢપ્તાનિ દ્રવ્યાણિ સ્તેનયેન્ નરઃ
તમ્ આદ્યં તં શતં દણ્ડયેદ્ રાજા યશ્ ચાગ્નિં ચોરયેદ્ ગૃહાત્ ॥

યેન યેન યથાઙ્ગેન સ્તેનો નૃષુ વિચેષ્ટતે
તત્ તદ્ એવ હરેત્ તસ્ય પ્રત્યાદેશાય પાર્થિવઃ ॥

પિતાચાર્યઃ સુહૃન્ માતા ભાર્યા પુત્રઃ પુરોહિતઃ
નાદણ્ડ્યો નામ રાજ્ઞો ઽસ્તિ યઃ સ્વધર્મે ન તિષ્ઠતિ ॥

કાર્ષાપણં ભવેદ્ દણ્ડ્યો યત્રાન્યઃ પ્રાકૃતો જનઃ
તત્ર રાજા ભવેદ્ દણ્ડ્યઃ સહસ્રમ્ ઇતિ ધારણા ॥

અષ્ટાપાદ્યં તુ શૂદ્રસ્ય સ્તેયે ભવતિ કિલ્બિષમ્
ષોડશૈવ તુ વૈશ્યસ્ય દ્વાત્રિંશત્ ક્ષત્રિયસ્ય ચ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય ચતુઃષષ્ટિઃ પૂર્ણં વાપિ શતં ભવેત્
દ્વિગુણા વા ચતુઃષષ્ટિસ્ તદ્દોષગુણવિદ્ ધિ સઃ ॥

વાનસ્પત્યં મૂલફલં દાર્વ્ અગ્ન્યર્થં તથૈવ ચ
તૃણં ચ ગોભ્યો ગ્રાસાર્થમ્ અસ્તેયં મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

યો ઽદત્તાદાયિનો હસ્તાલ્ લિપ્સેત બ્રાહ્મણો ધનમ્
યાજનાધ્યાપનેનાપિ યથા સ્તેનસ્ તથૈવ સઃ ॥

દ્વિજો ઽધ્વગઃ ક્ષીણવૃત્તિર્ દ્વાવ્ ઇક્ષૂ દ્વે ચ મૂલકે
આદદાનઃ પરક્ષેત્રાન્ ન દણ્ડં દાતુમ્ અર્હતિ ॥

અસંદિતાનાં સંદાતા સંદિતાનાં ચ મોક્ષકઃ
દાસાશ્વરથહર્તા ચ પ્રાપ્તઃ સ્યાચ્ ચોરકિલ્બિષમ્ ॥

અનેન વિધિના રાજા કુર્વાણઃ સ્તેનનિગ્રહમ્
યશો ઽસ્મિન્ પ્રાપ્નુયાલ્ લોકે પ્રેત્ય ચાનુત્તમં સુખમ્ ॥

ઐન્દ્રં સ્થાનમ્ અભિપ્રેપ્સુર્ યશશ્ ચાક્ષયમ્ અવ્યયમ્
નોપેક્ષેત ક્ષણમ્ અપિ રાજા સાહસિકં નરમ્ ॥

વાગ્દુષ્ટાત્ તસ્કરાચ્ ચૈવ દણ્ડેનૈવ ચ હિંસતઃ
સાહસસ્ય નરઃ કર્તા વિજ્ઞેયઃ પાપકૃત્તમઃ ॥

સાહસે વર્તમાનં તુ યો મર્ષયતિ પાર્થિવઃ
સ વિનાશં વ્રજત્ય્ આશુ વિદ્વેષં ચાધિગચ્છતિ ॥

ન મિત્રકારણાદ્ રાજા વિપુલાદ્ વા ધનાગમાત્
સમુત્સૃજેત્ સાહસિકાન્ સર્વભૂતભયાવહાન્ ॥

શસ્ત્રં દ્વિજાતિભિર્ ગ્રાહ્યં ધર્મો યત્રોપરુધ્યતે
દ્વિજાતીનાં ચ વર્ણાનાં વિપ્લવે કાલકારિતે ॥

આત્મનશ્ ચ પરિત્રાણે દક્ષિણાનાં ચ સંગરે
સ્ત્રીવિપ્રાભ્યુપપત્તૌ ચ ઘ્નન્ ધર્મેણ ન દુષ્યતિ ॥

ગુરું વા બાલવૃદ્ધૌ વા બ્રાહ્મણં વા બહુશ્રુતમ્
આતતાયિનમ્ આયાન્તં હન્યાદ્ એવાવિચારયન્ ॥

નાતતાયિવધે દોષો હન્તુર્ ભવતિ કશ્ ચન
પ્રકાશં વાપ્રકાશં વા મન્યુસ્ તં મન્યુમ્ ઋચ્છતિ ॥

પરદારાભિમર્શેષુ પ્રવૃત્તાન્ નૄન્ મહીપતિઃ
ઉદ્વેજનકરૈર્ દણ્ડૈશ્ છિન્નયિત્વા ચિહ્નયિત્વા પ્રવાસયેત્ ॥

તત્સમુત્થો હિ લોકસ્ય જાયતે વર્ણસંકરઃ
યેન મૂલહરો ઽધર્મઃ સર્વનાશાય કલ્પતે ॥

પરસ્ય પત્ન્યા પુરુષઃ સંભાષાં યોજયન્ રહઃ
પૂર્વમ્ આક્ષારિતો દોષૈઃ પ્રાપ્નુયાત્ પૂર્વસાહસમ્ ॥

યસ્ ત્વ્ અનાક્ષારિતઃ પૂર્વમ્ અભિભાષતે કારણાત્
ન દોષં પ્રાપ્નુયાત્ કિં ચિન્ ન હિ તસ્ય વ્યતિક્રમઃ ॥

પરસ્ત્રિયં યો ઽભિવદેત્ તીર્થે ઽરણ્યે વને ઽપિ વા
નદીનાં વાપિ સંભેદે સ સંગ્રહણમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ઉપચારક્રિયા ઉપકારક્રિયા કેલિઃ સ્પર્શો ભૂષણવાસસામ્
સહ ખટ્વાસનં ચૈવ સર્વં સંગ્રહણં સ્મૃતમ્ ॥

સ્ત્રિયં સ્પૃશેદ્ અદેશે યઃ સ્પૃષ્ટો વા મર્ષયેત્ તયા
પરસ્પરસ્યાનુમતે સર્વં સંગ્રહણં સ્મૃતમ્ ॥

અબ્રાહ્મણઃ સંગ્રહણે પ્રાણાન્તં દણ્ડમ્ અર્હતિ
ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનાં દારા રક્ષ્યતમાઃ સદા ॥

ભિક્ષુકા બન્દિનશ્ ચૈવ દીક્ષિતાઃ કારવસ્ તથા
સંભાષનં સહ સ્ત્રીભિઃ કુર્યુર્ અપ્રતિવારિતાઃ ॥

ન સંભાષાં પરસ્ત્રીભિઃ પ્રતિષિદ્ધઃ સમાચરેત્
નિષિદ્ધો ભાષમાણસ્ તુ સુવર્ણં દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

નૈષ ચારણદારેષુ વિધિર્ નાત્મોપજીવિષુ
સજ્જયન્તિ હિ તે નારીર્ નિગૂઢાશ્ ચારયન્તિ ચ ॥

કિં ચિદ્ એવ તુ દાપ્યઃ સ્યાત્ સંભાષાં તાભિર્ આચરન્
પ્રૈષ્યાસુ પ્રેષ્યાસુ ચૈકભક્તાસુ રહઃ પ્રવ્રજિતાસુ ચ ॥

યો ઽકામાં દૂષયેત્ કન્યાં સ સદ્યો વધમ્ અર્હતિ
સકામાં દૂષયંસ્ તુલ્યો ન વધં પ્રાપ્નુયાન્ નરઃ ॥

કન્યાં ભજન્તીમ્ ઉત્કૃષ્ટં ન કિં ચિદ્ અપિ દાપયેત્
જઘન્યં સેવમાનાં તુ સંયતાં વાસયેદ્ ગૃહે ॥

ઉત્તમાં સેવમાનસ્ તુ જઘન્યો વધમ્ અર્હતિ
શુલ્કં દદ્યાત્ સેવમાનઃ સમામ્ ઇચ્છેત્ પિતા યદિ ॥

અભિષહ્ય તુ યઃ કન્યાં કુર્યાદ્ દર્પેણ માનવઃ
તસ્યાશુ કર્ત્યે અઙ્ગુલ્યૌ કર્ત્યા અઙ્ગુલ્યો દણ્ડં ચાર્હતિ ષટ્શતમ્ ॥

સકામાં દૂષયંસ્ તુલ્યો નાઙ્ગુલિચ્છેદમ્ આપ્નુયાત્
દ્વિશતં તુ દમં દાપ્યઃ પ્રસઙ્ગવિનિવૃત્તયે ॥

કન્યૈવ કન્યાં યા કુર્યાત્ તસ્યાઃ સ્યાદ્ દ્વિશતો દમઃ
શુલ્કં ચ દ્વિગુણં દદ્યાચ્ છિફાશ્ ચૈવાપ્નુયાદ્ દશ ॥

યા તુ કન્યાં પ્રકુર્યાત્ સ્ત્રી સા સદ્યો મૌણ્ડ્યમ્ અર્હતિ
અઙ્ગુલ્યોર્ એવ વા છેદં ખરેણોદ્વહનં તથા ॥

ભર્તારં લઙ્ઘયેદ્ યા તુ સ્ત્રી જ્ઞાતિગુણદર્પિતા
તાં શ્વભિઃ ખાદયેદ્ રાજા સંસ્થાને બહુસંસ્થિતે ॥

પુમાંસં દાહયેત્ પાપં શયને તપ્ત આયસે
અભ્યાદધ્યુશ્ ચ કાષ્ઠાનિ તત્ર દહ્યેત પાપકૃત્ ॥

સંવત્સરાભિશસ્તસ્ય સંવત્સરે ઽભિશસ્તસ્ય દુષ્ટસ્ય દ્વિગુણો દમઃ
વ્રાત્યયા સહ સંવાસે ચાણ્ડાલ્યા તાવદ્ એવ તુ ॥

શૂદ્રો ગુપ્તમ્ અગુપ્તં વા દ્વૈજાતં વર્ણમ્ આવસન્
અગુપ્તમ્ અઙ્ગસર્વસ્વૈર્ અઙ્ગસર્વસ્વી ગુપ્તં સર્વેણ હીયતે ॥

વૈશ્યઃ સર્વસ્વદણ્ડઃ સ્યાત્ સંવત્સરનિરોધતઃ
સહસ્રં ક્ષત્રિયો દણ્ડ્યો મૌણ્ડ્યં મૂત્રેણ ચાર્હતિ ॥

બ્રાહ્મણીં યદ્ય્ અગુપ્તાં તુ ગચ્છેતાં વૈશ્યપાર્થિવૌ
વૈશ્યં પઞ્ચશતં કુર્યાત્ ક્ષત્રિયં તુ સહસ્રિણમ્ ॥

ઉભાવ્ અપિ તુ તાવ્ એવ બ્રાહ્મણ્યા ગુપ્તયા સહ
વિપ્લુતૌ શૂદ્રવદ્ દણ્ડ્યૌ દગ્ધવ્યૌ વા કટાગ્નિના ॥

સહસ્રં બ્રાહ્મણો દણ્ડ્યો ગુપ્તાં વિપ્રાં બલાદ્ વ્રજન્
શતાનિ પઞ્ચ દણ્ડ્યઃ સ્યાદ્ ઇચ્છન્ત્યા સહ સંગતઃ ॥

મૌણ્ડ્યં પ્રાણાન્તિકં પ્રાણાન્તકો દણ્ડો બ્રાહ્મણસ્ય વિધીયતે
ઇતરેષાં તુ વર્ણાનાં દણ્ડઃ પ્રાણાન્તિકો પ્રાણાન્તકો ભવેત્ ॥

ન જાતુ બ્રાહ્મણં હન્યાત્ સર્વપાપેષ્વ્ અપિ સ્થિતમ્
રાષ્ટ્રાદ્ એનં બહિઃ કુર્યાત્ સમગ્રધનમ્ અક્ષતમ્ ॥

ન બ્રાહ્મણવધાદ્ ભૂયાન્ અધર્મો વિદ્યતે ભુવિ
તસ્માદ્ અસ્ય વધં રાજા મનસાપિ ન ચિન્તયેત્ ॥

વૈશ્યશ્ ચેત્ ક્ષત્રિયાં ગુપ્તાં વૈશ્યાં વા ક્ષત્રિયો વ્રજેત્
યો બ્રાહ્મણ્યામ્ અગુપ્તાયાં તાવ્ ઉભૌ દણ્ડમ્ અર્હતઃ ॥

સહસ્રં બ્રાહ્મણો દણ્ડં દાપ્યો ગુપ્તે તુ તે વ્રજન્
શૂદ્રાયાં શૂદ્રાયા ક્ષત્રિયવિશોઃ સાહસ્રો વૈ ભવેદ્ દમઃ ॥

ક્ષત્રિયાયામ્ અગુપ્તાયાં વૈશ્યે પઞ્ચશતં દમઃ
મૂત્રેણ મૌણ્ડ્યમ્ ઇચ્છેત્ ઋચ્છેત્ તુ ક્ષત્રિયો દણ્ડમ્ એવ વા ॥

અગુપ્તે ક્ષત્રિયાવૈશ્યે શૂદ્રાં વા બ્રાહ્મણો વ્રજન્
શતાનિ પઞ્ચ દણ્ડ્યઃ સ્યાત્ સહસ્રં ત્વ્ અન્ત્યજસ્ત્રિયમ્ ॥

યસ્ય સ્તેનઃ પુરે નાસ્તિ નાન્યસ્ત્રીગો ન દુષ્ટવાક્
ન સાહસિકદણ્ડઘ્નો સ રાજા શક્રલોકભાક્ ॥

એતેષાં નિગ્રહો રાજ્ઞઃ પઞ્ચાનાં વિષયે સ્વકે
સાંરાજ્યકૃત્ સજાત્યેષુ લોકે ચૈવ યશસ્કરઃ ॥

ઋત્વિજં યસ્ ત્યજેદ્ યાજ્યો યાજ્યં ચ ર્ત્વિક્ ત્યજેદ્ યદિ
શક્તં કર્મણ્ય્ અદુષ્ટં ચ તયોર્ દણ્ડઃ શતં શતમ્ ॥

ન માતા ન પિતા ન સ્ત્રી ન પુત્રસ્ ત્યાગમ્ અર્હતિ
ત્યજન્ન્ અપતિતાન્ એતાન્ રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ શતાનિ ષટ્ ॥

આશ્રમેષુ દ્વિજાતીનાં કાર્યે વિવદતાં મિથઃ
ન વિબ્રૂયાન્ નૃપો ધર્મં ચિકીર્ષન્ હિતમ્ આત્મનઃ ॥

યથાર્હમ્ એતાન્ અભ્યર્ચ્ય બ્રાહ્મણૈઃ સહ પાર્થિવઃ
સાન્ત્વેન પ્રશમય્યાદૌ સ્વધર્મં પ્રતિપાદયેત્ ॥

પ્રતિવેશ્યાનુવેશ્યૌ ચ કલ્યાણે વિંશતિદ્વિજે
અર્હાવ્ અભોજયન્ વિપ્રો દણ્ડમ્ અર્હતિ માષકમ્ ॥

શ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયં સાધું ભૂતિકૃત્યેષ્વ્ અભોજયન્
તદન્નં દ્વિગુણં દાપ્યો હિરણ્યં હૈરણ્યં ચૈવ માષકમ્ ॥

અન્ધો જડઃ પીઠસર્પી સપ્તત્યા સ્થવિરશ્ ચ યઃ
શ્રોત્રિયેષૂપકુર્વંશ્ ચ ન દાપ્યાઃ કેન ચિત્ કરમ્ ॥

શ્રોત્રિયં વ્યાધિતાર્તૌ ચ બાલવૃદ્ધાવ્ અકિંચનમ્
મહાકુલીનમ્ આર્યં ચ રાજા સંપૂજયેત્ સદા ॥

શાલ્મલીફલકે શ્લક્ષ્ણે નેનિજ્યાન્ નેજકઃ શનૈઃ
ન ચ વાસાંસિ વાસોભિર્ નિર્હરેન્ ન ચ વાસયેત્ ॥

તન્તુવાયો દશપલં દદ્યાદ્ એકપલાધિકમ્
અતો ઽન્યથા વર્તમાનો દાપ્યો દ્વાદશકં દમમ્ ॥

શુલ્કસ્થાનેષુ કુશલાઃ સર્વપણ્યવિચક્ષણાઃ
કુર્યુર્ અર્ઘં યથાપણ્યં તતો વિંશં નૃપો હરેત્ ॥

રાજ્ઞઃ પ્રખ્યાતભાણ્ડાનિ પ્રતિષિદ્ધાનિ યાનિ ચ
તાણિ નિર્હરતો લોભાત્ સર્વહારં હરેન્ નૃપઃ ॥

શુલ્કસ્થાનં પરિહરન્ન્ અકાલે ક્રયવિક્રયી
મિથ્યાવાદી ચ સંખ્યાને દાપ્યો ઽષ્ટગુણમ્ અત્યયમ્ ॥

આગમં નિર્ગમં સ્થાનં તથા વૃદ્ધિક્ષયાવ્ ઉભૌ
વિચાર્ય સર્વપણ્યાનાં કારયેત્ ક્રયવિક્રયૌ ॥

પઞ્ચરાત્રે પઞ્ચરાત્રે પક્ષે પક્ષે ઽથ વા ગતે
કુર્વીત ચૈષાં પ્રત્યક્ષમ્ અર્ઘસંસ્થાપનં નૃપઃ ॥

તુલામાનં પ્રતીમાનં સર્વં ચ સ્યાત્ સુલક્ષિતમ્
ષટ્સુ ષટ્સુ ચ માસેષુ પુનર્ એવ પરીક્ષયેત્ ॥

પણં યાનં તરે દાપ્યં પૌરુષો ઽર્ધપણં તરે
પાદં પાદે પશુશ્ ચ યોષિચ્ ચ પાદાર્ધં રિક્તકઃ પુમાન્ ॥

ભાણ્ડપૂર્ણાનિ યાનાનિ તાર્યં દાપ્યાનિ સારતઃ
રિક્તભાણ્ડાનિ યત્ કિં ચિત્ પુમાંસશ્ ચાપરિચ્છદાઃ ॥

દીર્ઘાધ્વનિ યથાદેશં યથાકાલં તરો ભવેત્
નદીતીરેષુ તદ્ વિદ્યાત્ સમુદ્રે નાસ્તિ લક્ષણમ્ ॥

ગર્ભિણી તુ દ્વિમાસાદિસ્ તથા પ્રવ્રજિતો મુનિઃ
બ્રાહ્મણા લિઙ્ગિનશ્ ચૈવ ન દાપ્યાસ્ તારિકં તરે ॥

યન્ નાવિ કિં ચિદ્ દાશાનાં વિશીર્યેતાપરાધતઃ
તદ્ દાશૈર્ એવ દાતવ્યં સમાગમ્ય સ્વતો ઽંશતઃ ॥

એષ નૌયાયિનામ્ ઉક્તો વ્યવહારસ્ય નિર્ણયઃ
દાશાપરાધતસ્ તોયે દૈવિકે નાસ્તિ નિગ્રહઃ ॥

વાણિજ્યં કારયેદ્ વૈશ્યં કુસીદં કૃષિમ્ એવ ચ
પશૂનાં રક્ષણં ચૈવ દાસ્યં શૂદ્રં દ્વિજન્મનામ્ ॥

ક્ષત્રિયં ચૈવ વૈશ્યં ચ બ્રાહ્મણો વૃત્તિકર્શિતૌ
બિભૃયાદ્ આનૃશંસ્યેન સ્વાનિ કર્માણિ કારયેત્ ॥

દાસ્યં તુ કારયંલ્ લોભાદ્ બ્રાહ્મણઃ સંસ્કૃતાન્ દ્વિજાન્
અનિચ્છતઃ પ્રાભવત્યાદ્ રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ શતાનિ ષટ્ ॥

શૂદ્રં તુ કારયેદ્ દાસ્યં ક્રીતમ્ અક્રીતમ્ એવ વા
દાસ્યાયૈવ હિ સૃષ્ટો ઽસૌ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વયંભુવા ॥

ન સ્વામિના નિસૃષ્ટો ઽપિ શૂદ્રો દાસ્યાદ્ વિમુચ્યતે
નિસર્ગજં હિ તત્ તસ્ય કસ્ તસ્માત્ તદ્ અપોહતિ ॥

ધ્વજાહૃતો ભક્તદાસો ગૃહજઃ ક્રીતદત્ત્રિમૌ
પૈત્રિકો દણ્ડદાસશ્ ચ સપ્તૈતે દાસયોનયઃ ॥

ભાર્યા પુત્રશ્ ચ દાસશ્ ચ ત્રય એવાધનાઃ સ્મૃતાઃ
યત્ તે સમધિગચ્છન્તિ યસ્ય તે તસ્ય તદ્ ધનમ્ ॥

વિસ્રબ્ધં બ્રાહ્મણઃ શૂદ્રાદ્ દ્રવ્યોપાદાનમ્ આચરેત્
ન હિ તસ્યાસ્તિ કિં ચિત્ સ્વં ભર્તૃહાર્યધનો હિ સઃ ॥

વૈશ્યશૂદ્રૌ પ્રયત્નેન સ્વાનિ કર્માણિ કારયેત્
તૌ હિ ચ્યુતૌ સ્વકર્મભ્યઃ ક્ષોભયેતામ્ ઇદં જગત્ ॥

અહન્ય્ અહન્ય્ અવેક્ષેત કર્માન્તાન્ વાહનાનિ ચ
આયવ્યયૌ ચ નિયતાવ્ આકરાન્ કોશમ્ એવ ચ ॥

એવં સર્વાન્ ઇમાન્ રાજા વ્યવહારાન્ સમાપયન્
વ્યપોહ્ય કિલ્બિષં સર્વં પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥