મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 7

રાજધર્માન્ પ્રવક્ષ્યામિ યથાવૃત્તો ભવેન્ નૃપઃ
સંભવશ્ ચ યથા તસ્ય સિદ્ધિશ્ ચ પરમા યથા ॥

બ્રાહ્મં પ્રાપ્તેન સંસ્કારં ક્ષત્રિયેણ યથાવિધિ
સર્વસ્યાસ્ય યથાન્યાયં કર્તવ્યં પરિરક્ષણમ્ ॥

અરાજકે હિ લોકે ઽસ્મિન્ સર્વતો વિદ્રુતો ભયાત્
રક્ષાર્થમ્ અસ્ય સર્વસ્ય રાજાનમ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ ॥

ઇન્દ્રાનિલયમાર્કાણામ્ અગ્નેશ્ ચ વરુણસ્ય ચ
ચન્દ્રવિત્તેશયોશ્ ચૈવ માત્રા નિર્હૃત્ય શાશ્વતીઃ ॥

યસ્માદ્ એષાં સુરેન્દ્રાણાં માત્રાભ્યો નિર્મિતો નૃપઃ
તસ્માદ્ અભિભવત્ય્ એષ સર્વભૂતાનિ તેજસા ॥

તપત્ય્ આદિત્યવચ્ ચૈષ ચક્ષૂંષિ ચ મનાંસિ ચ
ન ચૈનં ભુવિ શક્નોતિ કશ્ ચિદ્ અપ્ય્ અભિવીક્ષિતુમ્ ॥

સો ઽગ્નિર્ ભવતિ વાયુશ્ ચ સો ઽર્કઃ સોમઃ સ ધર્મરાટ્
સ કુબેરઃ સ વરુણઃ સ મહેન્દ્રઃ પ્રભાવતઃ ચેન્દ્રઃ સ્વપ્રભાવતઃ ॥

બાલો ઽપિ નાવમાન્તવ્યો મનુષ્ય ઇતિ ભૂમિપઃ
મહતી દેવતા હ્ય્ એષા નરરૂપેણ તિષ્ઠતિ ॥

એકમ્ એવ દહત્ય્ અગ્નિર્ નરં દુરુપસર્પિણમ્
કુલં દહતિ રાજાગ્નિઃ સપશુદ્રવ્યસંચયમ્ ॥

કાર્યં સો ઽવેક્ષ્ય શક્તિં ચ દેશકાલૌ ચ તત્ત્વતઃ
કુરુતે ધર્મસિદ્ધ્યર્થં વિશ્વરૂપં પુનઃ પુનઃ ॥

યસ્ય પ્રસાદે પદ્મા શ્રીર્ વિજયશ્ ચ પરાક્રમે
મૃત્યુશ્ ચ વસતિ ક્રોધે સર્વતેજોમયો હિ સઃ ॥

તં યસ્ તુ દ્વેષ્ટિ સંમોહાત્ સ વિનશ્યત્ય્ અસંશયમ્
તસ્ય હ્ય્ આશુ વિનાશાય રાજા પ્રકુરુતે મનઃ ॥

તસ્માદ્ ધર્મં યમ્ ઇષ્ટેષુ સ વ્યવસ્યેન્ નરાધિપઃ
અનિષ્ટં ચાપ્ય્ અનિષ્ટેષુ તં ધર્મં ન વિચાલયેત્ ॥

તસ્યાર્થે તદર્થં સર્વભૂતાનાં ગોપ્તારં ધર્મમ્ આત્મજમ્
બ્રહ્મતેજોમયં દણ્ડમ્ અસૃજત્ પૂર્વમ્ ઈશ્વરઃ ॥

તસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ
ભયાદ્ ભોગાય કલ્પન્તે સ્વધર્માન્ ન ચલન્તિ ચ ॥

તં દેશકાલૌ શક્તિં ચ વિદ્યાં ચાવેક્ષ્ય તત્ત્વતઃ
યથાર્હતઃ સંપ્રણયેન્ નરેષ્વ્ અન્યાયવર્તિષુ ॥

સ રાજા પુરુષો દણ્ડઃ સ નેતા શાસિતા ચ સઃ
ચતુર્ણામ્ આશ્રમાણાં ચ ધર્મસ્ય પ્રતિભૂઃ સ્મૃતઃ ॥

દણ્ડઃ શાસ્તિ પ્રજાઃ સર્વા દણ્ડ એવાભિરક્ષતિ
દણ્ડઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ દણ્ડં ધર્મં વિદુર્ બુધાઃ ॥

સમીક્ષ્ય સ ધૃતઃ સમ્યક્ સર્વા રઞ્જયતિ પ્રજાઃ
અસમીક્ષ્ય પ્રણીતસ્ તુ વિનાશયતિ સર્વતઃ ॥

યદિ ન પ્રણયેદ્ રાજા દણ્ડં દણ્ડ્યેષ્વ્ અતન્દ્રિતઃ
શૂલે મત્સ્યાન્ ઇવાપક્ષ્યન્ દુર્બલાન્ બલવત્તરાઃ ॥

અદ્યાત્ કાકઃ પુરોડાશં શ્વા ચ લિહ્યાદ્ શ્વાવલિહ્યાદ્ ધવિસ્ તથા
સ્વામ્યં ચ ન સ્યાત્ કસ્મિંશ્ ચિત્ પ્રવર્તેતાધરોત્તરમ્ ॥

સર્વો દણ્ડજિતો લોકો દુર્લભો હિ શુચિર્ નરઃ
દણ્ડસ્ય હિ ભયાત્ સર્વં જગદ્ ભોગાય કલ્પતે ॥

દેવદાનવગન્ધર્વા રક્ષાંસિ પતગોરગાઃ
તે ઽપિ ભોગાય કલ્પન્તે દણ્ડેનૈવ નિપીડિતાઃ ॥

દુષ્યેયુઃ સર્વવર્ણાશ્ ચ ભિદ્યેરન્ સર્વસેતવઃ
સર્વલોકપ્રકોપશ્ ચ ભવેદ્ દણ્ડસ્ય વિભ્રમાત્ ॥

યત્ર શ્યામો લોહિતાક્ષો દણ્ડશ્ ચરતિ પાપહા
પ્રજાસ્ તત્ર ન મુહ્યન્તિ નેતા ચેત્ સાધુ પશ્યતિ ॥

તસ્યાહુઃ સંપ્રણેતારં રાજાનં સત્યવાદિનમ્
સમીક્ષ્યકારિણં પ્રાજ્ઞં ધર્મકામાર્થકોવિદમ્ ॥

તં રાજા પ્રણયન્ સમ્યક્ ત્રિવર્ગેણાભિવર્ધતે
કામાત્મા કામાન્ધો વિષમઃ ક્ષુદ્રો દણ્ડેનૈવ નિહન્યતે ॥

દણ્ડો હિ સુમહત્તેજો દુર્ધરશ્ ચાકૃતાત્મભિઃ
ધર્માદ્ વિચલિતં હન્તિ નૃપમ્ એવ સબાન્ધવમ્ ॥

તતો દુર્ગં ચ રાષ્ટ્રં ચ લોકં ચ સચરાચરમ્
અન્તરિક્ષગતાંશ્ ચૈવ મુનીન્ દેવાંશ્ ચ પીડયેત્ ॥

સો ઽસહાયેન મૂઢેન લુબ્ધેનાકૃતબુદ્ધિના
ન શક્યો ન્યાયતો નેતું સક્તેન વિષયેષુ ચ ॥

શુચિના સત્યસંધેન યથાશાસ્ત્રાનુસારિણા
પ્રણેતું શક્યતે દણ્ડઃ સુસહાયેન ધીમતા ॥

સ્વરાષ્ટ્રે ન્યાયવૃત્તઃ સ્યાદ્ ભૃશદણ્ડશ્ ચ શત્રુષુ
સુહૃત્સ્વ્ અજિહ્મઃ સ્નિગ્ધેષુ બ્રાહ્મણેષુ ક્ષમાન્વિતઃ ॥

એવંવૃત્તસ્ય નૃપતેઃ શિલોઞ્છેનાપિ જીવતઃ
વિસ્તીર્યતે યશો લોકે તૈલબિન્દુર્ ઇવામ્ભસિ ॥

અતસ્ તુ વિપરીતસ્ય નૃપતેર્ અજિતાત્મનઃ
સંક્ષિપ્યતે યશો લોકે ઘૃતબિન્દુર્ ઇવામ્ભસિ ॥

સ્વે સ્વે ધર્મે નિવિષ્ટાનાં સર્વેષામ્ અનુપૂર્વશઃ
વર્ણાનામ્ આશ્રમાણાં ચ રાજા સૃષ્ટો ઽભિરક્ષિતા ॥

તેન યદ્ યત્ સભૃત્યેન કર્તવ્યં રક્ષતા પ્રજાઃ
તત્ તદ્ વો ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ ॥

બ્રાહ્મણાન્ પર્યુપાસીત પ્રાતર્ ઉત્થાય પાર્થિવઃ
ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધાન્ વિદુષસ્ તિષ્ઠેત્ તેષાં ચ શાસને ॥

વૃદ્ધાંશ્ ચ નિત્યં સેવેત વિપ્રાન્ વેદવિદઃ શુચીન્
વૃદ્ધસેવી હિ સતતં રક્ષોભિર્ અપિ પૂજ્યતે ॥

તેભ્યો ઽધિગચ્છેદ્ વિનયં વિનીતાત્માપિ નિત્યશઃ
વિનીતાત્મા હિ નૃપતિર્ ન વિનશ્યતિ કર્હિ ચિત્ ॥

બહવો ઽવિનયાન્ નષ્ટા રાજાનઃ સપરિચ્છદાઃ સપરિગ્રહાઃ
વનસ્થા અપિ રાજ્યાનિ વિનયાત્ પ્રતિપેદિરે ॥

વેનો વિનષ્ટો ઽવિનયાન્ નહુષશ્ ચૈવ પાર્થિવઃ
સુદાઃ પૈજવનશ્ ચૈવ સુમુખો નિમિર્ એવ ચ ॥

પૃથુસ્ તુ વિનયાદ્ રાજ્યં પ્રાપ્તવાન્ મનુર્ એવ ચ
કુબેરશ્ ચ ધનૈશ્વર્યં બ્રાહ્મણ્યં ચૈવ ગાધિજઃ ॥

ત્રૈવિદ્યેભ્યસ્ ત્રયીં વિદ્યાં વિદ્યાત્ દણ્ડનીતિં ચ શાશ્વતીમ્
આન્વીક્ષિકીં ચાત્મવિદ્યાં વાર્તારમ્ભાંશ્ ચ લોકતઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં જયે યોગં સમાતિષ્ઠેદ્ દિવાનિશમ્
જિતેન્દ્રિયો હિ શક્નોતિ વશે સ્થાપયિતું પ્રજાઃ ॥

દશ કામસમુત્થાનિ તથાષ્ટૌ ક્રોધજાનિ ચ
વ્યસનાનિ દુરન્તાનિ પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્ ॥

કામજેષુ પ્રસક્તો હિ વ્યસનેષુ મહીપતિઃ
વિયુજ્યતે ઽર્થધર્માભ્યાં ક્રોધજેષ્વ્ આત્મનૈવ તુ ॥

મૃગયાક્ષો દિવાસ્વપ્નઃ પરિવાદઃ સ્ત્રિયો મદઃ
તૌર્યત્રિકં વૃથાટ્યા ચ કામજો દશકો ગણઃ ॥

પૈશુન્યં સાહસં દ્રોહ ઈર્ષ્યાસૂયાર્થદૂષણમ્
વાગ્દણ્ડજં ચ પારુષ્યં ક્રોધજો ઽપિ ગણો ઽષ્ટકઃ ॥

દ્વયોર્ અપ્ય્ એતયોર્ મૂલં યં સર્વે કવયો વિદુઃ
તં યત્નેન જયેલ્ લોભં તજ્જાવ્ એતાવ્ ઉભૌ ગણૌ ॥

પાનમ્ અક્ષાઃ સ્ત્રિયશ્ ચૈવ મૃગયા ચ યથાક્રમમ્
એતત્ કષ્ટતમં વિદ્યાચ્ ચતુષ્કં કામજે ગણે ॥

દણ્ડસ્ય પાતનં ચૈવ વાક્પારુષ્યાર્થદૂષણે
ક્રોધજે ઽપિ ગણે વિદ્યાત્ કષ્ટમ્ એતત્ ત્રિકં સદા ॥

સપ્તકસ્યાસ્ય વર્ગસ્ય સર્વત્રૈવાનુષઙ્ગિણઃ
પૂર્વં પૂર્વં ગુરુતરં વિદ્યાદ્ વ્યસનમ્ આત્મવાન્ ॥

વ્યસનસ્ય ચ મૃત્યોશ્ ચ વ્યસનં કષ્ટમ્ ઉચ્યતે
વ્યસન્ય્ અધો ઽધો વ્રજતિ સ્વર્ યાત્ય્ અવ્યસની મૃતઃ ॥

મૌલાઞ્ શાસ્ત્રવિદઃ શૂરાંલ્ લબ્ધલક્ષાન્ કુલોદ્ભવાન્ કુલોદ્ગતાન્
સચિવાન્ સપ્ત ચાષ્ટૌ વા પ્રકુર્વીત પરીક્ષિતાન્ કુર્વીત સુપરીક્ષિતાન્ ॥

અપિ યત્ સુકરં કર્મ તદ્ અપ્ય્ એકેન દુષ્કરમ્
વિશેષતો ઽસહાયેન કિં તુ નુ રાજ્યં મહોદયમ્ ॥

તૈઃ સાર્ધં ચિન્તયેન્ નિત્યં સામાન્યં સંધિવિગ્રહમ્
સ્થાનં સમુદયં ગુપ્તિં લબ્ધપ્રશમનાનિ ચ ॥

તેષાં સ્વં સ્વમ્ અભિપ્રાયમ્ ઉપલભ્ય પૃથક્ પૃથક્
સમસ્તાનાં ચ કાર્યેષુ વિદધ્યાદ્ ધિતમ્ આત્મનઃ ॥

સર્વેષાં તુ વિશિષ્ટેન બ્રાહ્મણેન વિપશ્ચિતા
મન્ત્રયેત્ પરમં મન્ત્રં રાજા ષાડ્ગુણ્યસંયુતમ્ ॥

નિત્યં તસ્મિન્ સમાશ્વસ્તઃ સર્વકાર્યાણિ નિઃક્ષિપેત્ નિક્ષિપેત્
તેન સાર્ધં વિનિશ્ચિત્ય તતઃ કર્મ સમારભેત્ ॥

અન્યાન્ અપિ પ્રકુર્વીત શુચીન્ પ્રાજ્ઞાન્ અવસ્થિતાન્
સમ્યગ્ અર્થસમાહર્તૄન્ અમાત્યાન્ સુપરીક્ષિતાન્ ॥

નિર્વર્તેતાસ્ય યાવદ્ભિર્ ઇતિકર્તવ્યતા નૃભિઃ
તાવતો ઽતન્દ્રિતાન્ દક્ષાન્ પ્રકુર્વીત વિચક્ષણાન્ ॥

તેષામ્ અર્થે નિયુઞ્જીત શૂરાન્ દક્ષાન્ કુલોદ્ગતાન્
શુચીન્ આકરકર્માન્તે ભીરૂન્ અન્તર્નિવેશને ॥

દૂતં ચૈવ પ્રકુર્વીત સર્વશાસ્ત્રવિશારદમ્
ઇઙ્ગિતાકારચેષ્ટજ્ઞં શુચિં દક્ષં કુલોદ્ગતમ્ ॥

અનુરક્તઃ શુચિર્ દક્ષઃ સ્મૃતિમાન્ દેશકાલવિત્
વપુષ્માન્ વીતભીર્ વાગ્મી દૂતો રાજ્ઞઃ પ્રશસ્યતે ॥

અમાત્યે દણ્ડ આયત્તો દણ્ડે વૈનયિકી ક્રિયા
નૃપતૌ કોશરાષ્ટ્રે ચ દૂતે સંધિવિપર્યયૌ ॥

દૂત એવ હિ સંધત્તે ભિનત્ત્ય્ એવ ચ સંહતાન્
દૂતસ્ તત્ કુરુતે કર્મ ભિદ્યન્તે યેન માનવઃ ॥

સ વિદ્યાદ્ અસ્ય કૃત્યેષુ નિર્ગૂઢેઙ્ગિતચેષ્ટિતૈઃ
આકારમ્ ઇઙ્ગિતં ચેષ્ટાં ભૃત્યેષુ ચ ચિકીર્ષિતમ્ ॥

બુદ્ધ્વા ચ સર્વં તત્ત્વેન પરરાજચિકીર્ષિતમ્
તથા પ્રયત્નમ્ આતિષ્ઠેદ્ યથાત્માનં ન પીડયેત્ ॥

જાઙ્ગલં સસ્યસંપન્નમ્ આર્યપ્રાયમ્ અનાવિલમ્
રમ્યમ્ આનતસામન્તં સ્વાજીવ્યં દેશમ્ આવસેત્ ॥

ધન્વદુર્ગં મહીદુર્ગમ્ અબ્દુર્ગં વાર્ક્ષમ્ એવ વા
નૃદુર્ગં ગિરિદુર્ગં વા સમાશ્રિત્ય વસેત્ પુરમ્ ॥

સર્વેણ તુ પ્રયત્નેન ગિરિદુર્ગં સમાશ્રયેત્
એષાં હિ બાહુગુણ્યેન ગિરિદુર્ગં વિશિષ્યતે ॥

ત્રિણ્ય્ આદ્યાન્ય્ આશ્રિતાસ્ ત્વ્ એષાં મૃગગર્તાશ્રયાપ્ચરાઃ
ત્રીણ્ય્ ઉત્તરાણિ ક્રમશઃ પ્લવંગમનરામરાઃ ॥

યથા દુર્ગાશ્રિતાન્ એતાન્ નોપહિંસન્તિ શત્રવઃ
તથારયો ન હિંસન્તિ નૃપં દુર્ગસમાશ્રિતમ્ ॥

એકઃ શતં યોધયતિ પ્રાકારસ્થો ધનુર્ધરઃ
શતં દશસહસ્રાણિ તસ્માદ્ દુર્ગં વિધીયતે ॥

તત્ સ્યાદ્ આયુધસંપન્નં ધનધાન્યેન વાહનૈઃ
બ્રાહ્મણૈઃ શિલ્પિભિર્ યન્ત્રૈર્ યવસેનોદકેન ચ ॥

તસ્ય મધ્યે સુપર્યાપ્તં કારયેદ્ ગૃહમ્ આત્મનઃ
ગુપ્તં સર્વર્તુકં શુભ્રં જલવૃક્ષસમન્વિતમ્ ॥

તદ્ અધ્યાસ્યોદ્વહેદ્ ભાર્યાં સવર્ણાં લક્ષણાન્વિતામ્
કુલે મહતિ સંભૂતાં હૃદ્યાં રૂપગુણાન્વીતામ્ ॥

પુરોહિતં ચ કુર્વીત વૃણુયાદ્ એવ ચ ર્ત્વિજઃ
તે ઽસ્ય ગૃહ્યાણિ કર્માણિ કુર્યુર્ વૈતાનિકાનિ ચ ॥

યજેત રાજા ક્રતુભિર્ વિવિધૈર્ આપ્તદક્ષિણૈઃ
ધર્માર્થં ચૈવ વિપ્રેભ્યો દદ્યાદ્ ભોગાન્ ધનાનિ ચ ॥

સાંવત્સરિકમ્ આપ્તૈશ્ ચ રાષ્ટ્રાદ્ આહારયેદ્ બલિમ્
સ્યાચ્ ચામ્નાયપરો લોકે વર્તેત પિતૃવન્ નૃષુ ॥

અધ્યક્ષાન્ વિવિધાન્ કુર્યાત્ તત્ર તત્ર વિપશ્ચિતઃ
તે ઽસ્ય સર્વાણ્ય્ અવેક્ષેરન્ નૃણાં કાર્યાણિ કુર્વતામ્ ॥

આવૃત્તાનાં ગુરુકુલાદ્ વિપ્રાણાં પૂજકો ભવેત્
નૃપાણામ્ અક્ષયો હ્ય્ એષ નિધિર્ બ્રાહ્મો ઽભિધીયતે ॥

ન તં સ્તેના ન ચામિત્રા હરન્તિ ન ચ નશ્યતિ
તસ્માદ્ રાજ્ઞા નિધાતવ્યો બ્રાહ્મણેષ્વ્ અક્ષયો નિધિઃ ॥

ન સ્કન્દતે ન વ્યથતે ચ્યવતે ન વિનશ્યતિ કર્હિ ચિત્
વરિષ્ઠમ્ અગ્નિહોત્રેભ્યો બ્રાહ્મણસ્ય મુખે હુતમ્ ॥

સમમ્ અબ્રાહ્મણે દાનં દ્વિગુણં બ્રાહ્મણબ્રુવે
પ્રાધીતે આચાર્યે શતસાહસ્રમ્ અનન્તં વેદપારગે ॥

પાત્રસ્ય હિ વિશેષેણ શ્રદ્દધાનતયૈવ ચ
અલ્પં વા બહુ વા પ્રેત્ય દાનસ્ય ફલમ્ અશ્નુતે ॥

દેશકાલવિધાનેન દ્રવ્યં શ્રદ્ધાસમન્વિતમ્
પાત્રે પ્રદીયતે યત્ તુ તદ્ ધર્મસ્ય પ્રસાધનમ્ ॥

સમોત્તમાધમૈ રાજા ત્વ્ આહૂતઃ પાલયન્ પ્રજાઃ
ન નિવર્તેત સંગ્રામાત્ ક્ષાત્રં ધર્મમ્ અનુસ્મરન્ ॥

સંગ્રામેષ્વ્ અનિવર્તિત્વં પ્રજાનાં ચૈવ પાલનમ્
શુશ્રૂષા બ્રાહ્મણાનાં ચ રાજ્ઞાં શ્રેયસ્કરં પરમ્ ॥

આહવેષુ મિથો ઽન્યોન્યં જિઘાંસન્તો મહીક્ષિતઃ
યુધ્યમાનાઃ પરં શક્ત્યા સ્વર્ગં યાન્ત્ય્ અપરાઙ્મુખાઃ ॥

ન કૂટૈર્ આયુધૈર્ હન્યાદ્ યુધ્યમાનો રણે રિપૂન્
ન કર્ણિભિર્ નાપિ દિગ્ધૈર્ નાગ્નિજ્વલિતતેજનૈઃ ॥

ન ચ હન્યાત્ સ્થલારૂઢં ન ક્લીબં ન કૃતાઞ્જલિમ્
ન મુક્તકેશં નાસીનં ન તવાસ્મીતિ વાદિનમ્ ॥

ન સુપ્તં ન વિસંનાહં ન નગ્નં ન નિરાયુધમ્
નાયુધ્યમાનં પશ્યન્તં ન પરેણ સમાગતમ્ ॥

નાયુધવ્યસનપ્રાપ્તં નાર્તં નાતિપરિક્ષતં
ન ભીતં ન પરાવૃત્તં સતાં ધર્મમ્ અનુસ્મરન્ ॥

યસ્ તુ ભીતઃ પરાવૃત્તઃ સંગ્રામે હન્યતે પરૈઃ
ભર્તુર્ યદ્ દુષ્કૃતં કિં ચિત્ તત્ સર્વં પ્રતિપદ્યતે ॥

યચ્ ચાસ્ય સુકૃતં કિં ચિદ્ અમુત્રાર્થમ્ ઉપાર્જિતમ્
ભર્તા તત્ સર્વમ્ આદત્તે પરાવૃત્તહતસ્ય તુ ॥

રથાશ્વં હસ્તિનં છત્રં ધનં ધાન્યં પશૂન્ સ્ત્રિયઃ
સર્વદ્રવ્યાણિ કુપ્યં ચ યો યજ્ જયતિ તસ્ય તત્ ॥

રાજ્ઞશ્ ચ દદ્યુર્ ઉદ્ધારમ્ ઇત્ય્ એષા વૈદિકી શ્રુતિઃ
રાજ્ઞા ચ સર્વયોધેભ્યો દાતવ્યમ્ અપૃથગ્જિતમ્ ॥

એષો ઽનુપસ્કૃતઃ પ્રોક્તો યોધધર્મઃ સનાતનઃ
અસ્માદ્ ધર્માન્ ન ચ્યવેત ક્ષત્રિયો ઘ્નન્ રણે રિપૂન્ ॥

અલબ્ધં ચૈવ લિપ્સેત લબ્ધં રક્ષેત્ પ્રયત્નતઃ
રક્ષિતં વર્ધયેચ્ ચૈવ વૃદ્ધં પાત્રેષુ નિક્ષિપેત્ ॥

એતચ્ ચતુર્વિધં વિદ્યાત્ પુરુષાર્થપ્રયોજનમ્
અસ્ય નિત્યમ્ અનુષ્ઠાનં સમ્યક્ કુર્યાદ્ અતન્દ્રિતઃ ॥

અલબ્ધમ્ ઇચ્છેદ્ દણ્ડેન લબ્ધં રક્ષેદ્ અવેક્ષયા
રક્ષિતં વર્ધયેદ્ વૃદ્ધ્યા વૃદ્ધં પાત્રેષુ નિક્ષિપેત્ ॥

નિત્યમ્ ઉદ્યતદણ્ડઃ સ્યાન્ નિત્યં વિવૃતપૌરુષઃ
નિત્યં સંવૃતસંવાર્યો નિત્યં છિદ્રાનુસાર્ય્ અરેઃ ॥

નિત્યમ્ ઉદ્યતદણ્ડસ્ય કૃત્સ્નમ્ ઉદ્વિજતે જગત્
તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ દણ્ડેનૈવ પ્રસાધયેત્ ॥

અમાયયૈવ વર્તેત ન કથં ચન માયયા
બુધ્યેતારિપ્રયુક્તાં ચ માયાં નિત્યં સુસંવૃતઃ ॥

નાસ્ય છિદ્રં પરો વિદ્યાદ્ વિદ્યાચ્ છિદ્રં પરસ્ય ચ
ગૂહેત્ કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ રક્ષેદ્ વિવરમ્ આત્મનઃ ॥

બકવચ્ ચિન્તયેદ્ અર્થાન્ સિંહવચ્ ચ પરાક્રમે
વૃકવચ્ ચાવલુમ્પેત શશવચ્ ચ વિનિષ્પતેત્ ॥

એવં વિજયમાનસ્ય યે ઽસ્ય સ્યુઃ પરિપન્થિનઃ
તાન્ આનયેદ્ વશં સર્વાન્ સામાદિભિર્ ઉપક્રમૈઃ ॥

યદિ તે તુ ન તિષ્ઠેયુર્ ઉપાયૈઃ પ્રથમૈસ્ ત્રિભિઃ
દણ્ડેનૈવ પ્રસહ્યૈતાઞ્ શનકૈર્ વશમ્ આનયેત્ ॥

સામાદીનામ્ ઉપાયાનાં ચતુર્ણામ્ અપિ પણ્ડિતાઃ
સામદણ્ડૌ પ્રશંસન્તિ નિત્યં રાષ્ટ્રાભિવૃદ્ધયે ॥

યથોદ્ધરતિ નિર્દાતા કક્ષં ધાન્યં ચ રક્ષતિ
તથા રક્ષેન્ નૃપો રાષ્ટ્રં હન્યાચ્ ચ પરિપન્થિનઃ ॥

મોહાદ્ રાજા સ્વરાષ્ટ્રં યઃ કર્ષયત્ય્ અનવેક્ષયા
સો ઽચિરાદ્ ભ્રશ્યતે રાજ્યાજ્ જીવિતાચ્ ચ સબાન્ધવઃ ॥

શરીરકર્ષણાત્ પ્રાણાઃ ક્ષીયન્તે પ્રાણિનાં યથા
તથા રાજ્ઞામ્ અપિ પ્રાણાઃ ક્ષીયન્તે રાષ્ટ્રકર્ષણાત્ ॥

રાષ્ટ્રસ્ય સંગ્રહે નિત્યં વિધાનમ્ ઇદમ્ આચરેત્
સુસંગૃહીતરાષ્ટ્રે હિ પાર્થિવઃ સુખમ્ એધતે ॥

દ્વયોસ્ ત્રયાણાં પઞ્ચાનાં મધ્યે ગુલ્મમ્ અધિષ્ઠિતમ્
તથા ગ્રામશતાનાં ચ કુર્યાદ્ રાષ્ટ્રસ્ય સંગ્રહમ્ ॥

ગ્રામસ્યાધિપતિં કુર્યાદ્ દશગ્રામપતિં તથા
વિંશતીશં શતેશં ચ સહસ્રપતિમ્ એવ ચ ॥

ગ્રામદોષાન્ સમુત્પન્નાન્ ગ્રામિકઃ શનકૈઃ સ્વયમ્
શંસેદ્ ગ્રામદશેશાય દશેશો વિંશતીશિને ॥

વિંશતીશસ્ તુ તત્ સર્વં શતેશાય નિવેદયેત્
શંસેદ્ ગ્રામશતેશસ્ તુ સહસ્રપતયે સ્વયમ્ ॥

યાનિ રાજપ્રદેયાનિ પ્રત્યહં ગ્રામવાસિભિઃ
અન્નપાનેન્ધનાદીનિ ગ્રામિકસ્ તાન્ય્ અવાપ્નુયાત્ ॥

દશી કુલં તુ ભુઞ્જીત વિંશી પઞ્ચ કુલાનિ ચ
ગ્રામં ગ્રામશતાધ્યક્ષઃ સહસ્રાધિપતિઃ પુરમ્ ॥

તેષાં ગ્રામ્યાણિ કાર્યાનિ પૃથક્કાર્યાણિ ચૈવ હિ
રાજ્ઞો ઽન્યઃ સચિવઃ સ્નિગ્ધસ્ તાનિ પશ્યેદ્ અતન્દ્રિતઃ ॥

નગરે નગરે ચૈકં કુર્યાત્ સર્વાર્થચિન્તકમ્
ઉચ્ચૈઃસ્થાનં ઘોરરૂપં નક્ષત્રાણામ્ ઇવ ગ્રહમ્ ॥

સ તાન્ અનુપરિક્રામેત્ સર્વાન્ એવ સદા સ્વયમ્
તેષાં વૃત્તં પરિણયેત્ સમ્યગ્ રાષ્ટ્રેષુ તચ્ચરૈઃ ॥

રાજ્ઞો હિ રક્ષાધિકૃતાઃ પરસ્વાદાયિનઃ શઠાઃ
ભૃત્યા ભવન્તિ પ્રાયેણ તેભ્યો રક્ષેદ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥

યે કાર્યિકેભ્યો ઽર્થમ્ એવ ગૃહ્ણીયુઃ પાપચેતસઃ
તેષાં સર્વસ્વમ્ આદાય રાજા કુર્યાત્ પ્રવાસનમ્ ॥

રાજા કર્મસુ રાજકર્મસુ યુક્તાનાં સ્ત્રીણાં પ્રેષ્યજનસ્ય ચ
પ્રત્યહં કલ્પયેદ્ વૃત્તિં સ્થાનં કર્માનુરૂપતઃ સ્થાનકર્માનુરૂપતઃ ॥

પણો દેયો ઽવકૃષ્ટસ્ય ષડ્ ઉત્કૃષ્ટસ્ય વેતનમ્
ષાણ્માસિકસ્ તથાચ્છાદો ધાન્યદ્રોણસ્ તુ માસિકઃ ॥

ક્રયવિક્રયમ્ અધ્વાનં ભક્તં ચ સપરિવ્યયમ્
યોગક્ષેમં ચ સંપ્રેક્ષ્ય વણિજો દાપયેત્ કરાન્ ॥

યથા ફલેન યુજ્યેત રાજા કર્તા ચ કર્મણામ્
તથાવેક્ષ્ય નૃપો રાષ્ટ્રે કલ્પયેત્ સતતં કરાન્ ॥

યથાલ્પાલ્પમ્ અદન્ત્ય્ આદ્યં વાર્યોકોવત્સષટ્પદાઃ
તથાલ્પાલ્પો ગ્રહીતવ્યો રાષ્ટ્રાદ્ રાજ્ઞાબ્દિકઃ કરઃ ॥

પઞ્ચાશદ્ભાગ આદેયો રાજ્ઞા પશુહિરણ્યયોઃ
ધાન્યાનામ્ અષ્ટમો ભાગઃ ષષ્ઠો દ્વાદશ એવ વા ॥

આદદીતાથ ષડ્ભાગં દ્રુમાંસમધુસર્પિષામ્
ગન્ધૌષધિરસાનાં ચ પુષ્પમૂલફલસ્ય ચ ॥

પત્રશાકતૃણાનાં ચ ચર્મણાં વૈદલસ્ય ચ
મૃન્મયાનાં ચ ભાણ્ડાનાં સર્વસ્યાશ્મમયસ્ય ચ ॥

મ્રિયમાણો ઽપ્ય્ આદદીત ન રાજા શ્રોત્રિયાત્ કરમ્
ન ચ ક્ષુધાસ્ય સંસીદેચ્ છ્રોત્રિયો વિષયે વસન્ ॥

યસ્ય રાજ્ઞસ્ તુ વિષયે શ્રોત્રિયઃ સીદતિ ક્ષુધા
તસ્યાપિ તત્ ક્ષુધા રાષ્ટ્રમ્ અચિરેનૈવ સીદતિ ॥

શ્રુતવૃત્તે વિદિત્વાસ્ય વૃત્તિં ધર્મ્યાં પ્રકલ્પયેત્
સંરક્ષેત્ સર્વતશ્ ચૈનં પિતા પુત્રમ્ ઇવાઉરસમ્ ॥

સંરક્ષ્યમાણો રાજ્ઞા યં રાજ્ઞાયં કુરુતે ધર્મમ્ અન્વહમ્
તેનાયુર્ વર્ધતે રાજ્ઞો દ્રવિણં રાષ્ટ્રમ્ એવ ચ ॥

યત્ કિં ચિદ્ અપિ વર્ષસ્ય દાપયેત્ કરસંજ્ઞિતમ્
વ્યવહારેણ જીવન્તં રાજા રાષ્ટ્રે પૃથગ્જનમ્ ॥

કારુકાઞ્ શિલ્પિનશ્ ચૈવ શૂદ્રાંસ્ ચાત્મોપજીવિનઃ
એકૈકં કારયેત્ કર્મ માસિ માસિ મહીપતિઃ ॥

નોચ્છિન્દ્યાદ્ આત્મનો મૂલં પરેષાં ચાતિતૃષ્ણયા
ઉચ્છિન્દન્ હ્ય્ આત્મનો મૂલમ્ આટ્માનં તાંશ્ ચ પીદયેત્ ॥

તીક્ષ્ણશ્ ચૈવ મૃદુશ્ ચ સ્યાત્ કાર્યં વીક્ષ્ય મહીપતિઃ
તીક્ષ્ણશ્ ચૈવ મૃદુશ્ ચૈવ રાજ ભવતિ સમ્મતઃ ॥

અમાત્યમુખ્યં ધર્મજ્ઞં પ્રાજ્ઞં દાન્તં કુલોદ્ગતમ્
સ્થાપયેદ્ આસને તસ્મિન્ ખિન્નઃ કાર્યેક્ષણે નૃણામ્ ॥

એવં સર્વં વિધાયેદમ્ ઇતિકર્તવ્યમ્ આત્મનઃ
યુક્તશ્ ચૈવાપ્રમત્તશ્ ચ પરિરક્ષેદ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥

વિક્રોશન્ત્યો યસ્ય રાષ્ટ્રાદ્ હ્રિયન્તે દસ્યુભિઃ પ્રજાઃ
સંપશ્યતઃ સભૃત્યસ્ય મૃતઃ સ ન તુ જીવતિ ॥

ક્ષત્રિયસ્ય પરો ધર્મઃ પ્રાજાનામ્ એવ પાલનમ્
નિર્દિષ્ટફલભોક્તા હિ રાજા ધર્મેણ યુજ્યતે ॥

ઉત્થાય પશ્ચિમે યામે કૃતશૌચઃ સમાહિતઃ
હુતાગ્નિર્ બ્રાહ્મણાંશ્ ચાર્ચ્ય પ્રવિશેત્ સ શુભાં સભામ્ ॥

તત્ર સ્થિતઃ પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રતિનન્દ્ય વિસર્જયેત્
વિસૃજ્ય ચ પ્રજાઃ સર્વા મન્ત્રયેત્ સહ મન્ત્રિભિઃ ॥

ગિરિપૃષ્ઠં સમારુહ્ય પ્રસાદં વા રહોગતઃ
અરણ્યે નિઃશલાકે વા મન્ત્રયેદ્ અવિભાવિતઃ ॥

યસ્ય મન્ત્રં ન જાનન્તિ સમાગમ્ય પૃથગ્જનાઃ
સ કૃત્સ્નાં પૃથિવીં ભુઙ્ક્તે કોશહીનો ઽપિ પાર્થિવઃ ॥

જડમૂકાન્ધબધિરાંસ્ તૈર્યગ્યોનાન્ વયોઽતિગાન્
સ્ત્રીમ્લેચ્છવ્યાધિતવ્યઙ્ગાન્ મન્ત્રકાલે ઽપસારયેત્ ॥

ભિન્દન્ત્ય્ અવમતા મન્ત્રં તૈર્યગ્યોનાસ્ તથૈવ ચ
સ્ત્રિયશ્ ચૈવ વિશેષેણ તસ્માત્ તત્રાદૃતો ભવેત્ ॥

મધ્યંદિને ઽર્ધરાત્રે વા વિશ્રાન્તો વિગતક્લમઃ
ચિન્તયેદ્ ધર્મકામાર્થાન્ સાર્ધં સાર્થં તૈર્ એક એવ વા ॥

પરસ્પરવિરુદ્ધાનાં તેષાં ચ સમુપાર્જનમ્
કન્યાનાં સંપ્રદાનં ચ કુમારાણાં ચ રક્ષણં ॥

દૂતસંપ્રેષણં ચૈવ કાર્યશેષં તથૈવ ચ
અન્તઃપુરપ્રચારં ચ પ્રણિધીનાં ચ ચેષ્ટિતમ્ ॥

કૃત્સ્નં ચાષ્ટવિધં કર્મ પઞ્ચવર્ગં ચ તત્ત્વતઃ
અનુરાગાપરાગૌ ચ પ્રચારં મણ્ડલસ્ય ચ ॥

મધ્યમસ્ય પ્રચારં ચ વિજીગિષોશ્ ચ ચેષ્ટિતમ્
ઉદાસીનપ્રચારં ચ શત્રોશ્ ચૈવ પ્રયત્નતઃ ॥

એતાઃ પ્રકૃતયો મૂલં મણ્ડલસ્ય સમાસતઃ
અષ્ટૌ ચાન્યાઃ સમાખ્યાતા દ્વાદશૈવ તુ તાઃ સ્મૃતાઃ ॥

અમાત્યરાષ્ટ્રદુર્ગાર્થ દણ્ડાખ્યાઃ પઞ્ચ ચાપરાઃ
પ્રત્યેકં કથિતા હ્ય્ એતાઃ સંક્ષેપેણ દ્વિસપ્તતિઃ ॥

અનન્તરમ્ અરિં વિદ્યાદ્ અરિસેવિનમ્ એવ ચ
અરેર્ અનન્તરં મિત્રમ્ ઉદાસીનં તયોઃ પરમ્ ॥

તાન્ સર્વાન્ અભિસંદધ્યાત્ સામાદિભિર્ ઉપક્રમૈઃ
વ્યસ્તૈશ્ ચૈવ સમસ્તૈશ્ ચ પૌરુષેણ નયેન ચ ॥

સંધિં ચ વિગ્રહં ચૈવ યાનમ્ આસનમ્ એવ ચ
દ્વૈધીભાવં સંશ્રયં ચ ષડ્ગુણાંશ્ ચિન્તયેત્ સદા ॥

આસનં ચૈવ યાનં ચ સંધિં વિગ્રહમ્ એવ ચ
કાર્યં વીક્ષ્ય પ્રયુઞ્જીત દ્વૈધં સંશ્રયમ્ એવ ચ ॥

સંધિં તુ દ્વિવિધં વિદ્યાદ્ રાજા વિગ્રહમ્ એવ ચ
ઉભે યાનાસને ચૈવ દ્વિવિધઃ સંશ્રયઃ સ્મૃતઃ ॥

સમાનયાનકર્મા ચ વિપરીતસ્ તથૈવ ચ
તદા ત્વ્ આયતિસંયુક્તઃ સંધિર્ જ્ઞેયો દ્વિલક્ષણઃ ॥

સ્વયંકૃતશ્ ચ કાર્યાર્થમ્ અકાલે કાલ એવ વા
મિત્રસ્ય ચૈવાપકૃતે દ્વિવિધો વિગ્રહઃ સ્મૃતઃ ॥

એકાકિનશ્ ચાત્યયિકે કાર્યે પ્રાપ્તે યદૃચ્છયા
સંહતસ્ય ચ મિત્રેણ દ્વિવિધં યાનમ્ ઉચ્યતે ॥

ક્ષીણસ્ય ચૈવ ક્રમશો દૈવાત્ પૂર્વકૃતેન વા
મિત્રસ્ય ચાનુરોધેન દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ આસનમ્ ॥

બલસ્ય સ્વામિનશ્ ચૈવ સ્થિતિઃ કાર્યાર્થસિદ્ધયે
દ્વિવિધં કીર્ત્યતે દ્વૈધં ષાડ્ગુણ્યગુણવેદિભિઃ ॥

અર્થસંપાદનાર્થં ચ પીડ્યમાનસ્ય શત્રુભિઃ
સાધુષુ વ્યપદેશશ્ ચ દ્વિવિધઃ સંશ્રયઃ સ્મૃતઃ ॥

યદાવગચ્છેદ્ આયત્યામ્ આધિક્યં ધ્રુવમ્ આત્મનઃ
તદાત્વે ચાલ્પિકાં પીડાં તદા સંધિં સમાશ્રયેત્ ॥

યદા પ્રહૃષ્ટા મન્યેત સર્વાસ્ તુ પ્રકૃતીર્ ભૃશમ્
અત્યુચ્છ્રિતં તથાત્માનં તદા કુર્વીત વિગ્રહમ્ ॥

યદા મન્યેત ભાવેન હૃષ્ટં પુષ્ટં બલં સ્વકમ્
પરસ્ય વિપરીતં ચ તદા યાયાદ્ રિપું પ્રતિ ॥

યદા તુ સ્યાત્ પરિક્ષીણો વાહનેન બલેન ચ
તદાસીત પ્રયત્નેન શનકૈઃ સાન્ત્વયન્ન્ અરીન્ ॥

મન્યેતારિં યદા રાજા સર્વથા બલવત્તરમ્
તદા દ્વિધા બલં કૃત્વા સાધયેત્ કાર્યમ્ આત્મનઃ ॥

યદા પરબલાનાં તુ ગમનીયતમો ભવેત્
તદા તુ સંશ્રયેત્ ક્ષિપ્રં ધાર્મિકં બલિનં નૃપમ્ ॥

નિગ્રહં પ્રકૃતીનાં ચ કુર્યાદ્ યો ઽરિબલસ્ય ચ
ઉપસેવેત તં નિત્યં સર્વયત્નૈર્ ગુરું યથા ॥

યદિ તત્રાપિ સંપશ્યેદ્ દોષં સંશ્રયકારિતમ્
સુયુદ્ધમ્ એવ તત્રાપિ નિર્વિશઙ્કઃ સમાચરેત્ ॥

સર્વોપાયૈસ્ તથા કુર્યાન્ નીતિજ્ઞઃ પૃથિવીપતિઃ
યથાસ્યાભ્યધિકા ન સ્યુર્ મિત્રોદાસીનશત્રવઃ ॥

આયતિં સર્વકાર્યાણાં તદાત્વં ચ વિચારયેત્
અતીતાનાં ચ સર્વેષાં ગુણદોષૌ ચ તત્ત્વતઃ ॥

આયત્યાં ગુણદોષજ્ઞસ્ તદાત્વે ક્ષિપ્રનિશ્ચયઃ
અતીતે કાર્યશેષજ્ઞઃ શત્રુભિર્ નાભિભૂયતે ॥

યથૈનં નાભિસંદધ્યુર્ મિત્રોદાસીનશત્રવઃ
તથા સર્વં સંવિદધ્યાદ્ એષ સામાસિકો નયઃ ॥

તદા તુ યાનમ્ આતિષ્ઠેદ્ અરિરાષ્ટ્રં પ્રતિ પ્રભુઃ
તદાનેન વિધાનેન યાયાદ્ અરિપુરં શનૈઃ ॥

માર્ગશીર્ષે શુભે માસિ યાયાદ્ યાત્રાં મહીપતિઃ
ફાલ્ગુનં વાથ ચૈત્રં વા માસૌ પ્રતિ યથાબલમ્ ॥

અન્યેષ્વ્ અપિ તુ કાલેષુ યદા પશ્યેદ્ ધ્રુવં જયમ્
તદા યાયાદ્ વિગૃહ્યૈવ વ્યસને ચોત્થિતે રિપોઃ ॥

કૃત્વા વિધાનં મૂલે તુ યાત્રિકં ચ યથાવિધિ
ઉપગૃહ્યાસ્પદં ચૈવ ચારાન્ સમ્યગ્ વિધાય ચ ॥

સંશોધ્ય ત્રિવિધં માર્ગં ષડ્વિધં ચ બલં સ્વકમ્
સાંપરાયિકકલ્પેન યાયાદ્ અરિપુરં પ્રતિ ॥

શત્રુસેવિનિ મિત્રે ચ ગૂઢે યુક્તતરો ભવેત્
ગતપ્રત્યાગતે ચૈવ સ હિ કષ્ટતરો રિપુઃ ॥

દણ્ડવ્યૂહેન તન્ માર્ગં યાયાત્ તુ શકટેન વા
વરાહમકરાભ્યાં વા સૂચ્યા વા ગરુડેન વા ॥

યતશ્ ચ ભયમ્ આશઙ્કેત્ તતો વિસ્તારયેદ્ બલમ્
પદ્મેન ચૈવ વ્યૂહેન નિવિશેત સદા સ્વયમ્ ॥

સેનાપતિબલાધ્યક્ષૌ સર્વદિક્ષુ નિવેશયેત્
યતશ્ ચ ભયમ્ આશઙ્કેત્ પ્રાચીં તાં કલ્પયેદ્ દિશમ્ ॥

ગુલ્માંશ્ ચ સ્થાપયેદ્ આપ્તાન્ કૃતસંજ્ઞાન્ સમન્તતઃ
સ્થાને યુદ્ધે ચ કુશલાન્ અભીરૂન્ અવિકારિણઃ ॥

સંહતાન્ યોધયેદ્ અલ્પાન્ કામં વિસ્તારયેદ્ બહૂન્
સૂચ્યા વજ્રેણ ચૈવૈતાન્ વ્યૂહેન વ્યૂહ્ય યોધયેત્ ॥

સ્યન્દનાશ્વૈઃ સમે યુધ્યેદ્ અનૂપે નૌ દ્વિપૈસ્ તથા
વૃક્ષગુલ્માવૃતે ચાપૈર્ અસિચર્માયુધૈઃ સ્થલે ॥

કુરુક્ષેત્રાંશ્ કૌરક્ષેત્રાંશ્ ચ મત્સ્યાંશ્ ચ પઞ્ચાલાઞ્ શૂરસેનજાન્
દીર્ઘાંલ્ લઘૂંશ્ ચૈવ નરાન્ અગ્રાનીકેષુ યોજયેત્ ॥

પ્રહર્ષયેદ્ બલં વ્યૂહ્ય તાંશ્ ચ સમ્યક્ ભૃશં પરીક્ષયેત્
ચેષ્ટાશ્ ચૈવ વિજાનીયાદ્ અરીન્ યોધયતામ્ અપિ ॥

ઉપરુધ્યારિમ્ આસીત રાષ્ટ્રં ચાસ્યોપપીડયેત્
દૂષયેચ્ ચાસ્ય સતતં યવસાન્નોદકેન્ધનમ્ ॥

ભિન્દ્યાચ્ ચૈવ તડાગાનિ પ્રાકારપરિખાસ્ તથા
સમવસ્કન્દયેચ્ ચૈનં રાત્રૌ વિત્રાસયેત્ તથા ॥

ઉપજપ્યાન્ ઉપજપેદ્ બુધ્યેતૈવ ચ તત્કૃતમ્
યુક્તે ચ દૈવે યુધ્યેત જયપ્રેપ્સુર્ અપેતભીઃ ॥

સામ્ના દાનેન ભેદેન સમસ્તૈર્ અથ વા પૃથક્
વિજેતું પ્રયતેત્ આરીન્ આરિં ન યુદ્ધેન કદા ચન ॥

અનિત્યો વિજયો યસ્માદ્ દૃશ્યતે યુધ્યમાનયોઃ
પરાજયશ્ ચ સંગ્રામે તસ્માદ્ યુદ્ધં વિવર્જયેત્ ॥

ત્રયાણામ્ અપ્ય્ ઉપાયાનાં પૂર્વોક્તાનામ્ અસંભવે
તથા યુધ્યેત સંપન્નો વિજયેત રિપૂન્ યથા ॥

જિત્વા સંપૂજયેદ્ દેવાન્ બ્રાહ્મણાંશ્ ચૈવ ધાર્મિકાન્
પ્રદદ્યાત્ પરિહારાર્થં ખ્યાપયેદ્ અભયાનિ ચ ॥

સર્વેષાં તુ વિદિત્વૈષાં સમાસેન ચિકીર્ષિતમ્
સ્થાપયેત્ તત્ર તદ્વંશ્યં કુર્યાચ્ ચ સમયક્રિયામ્ ॥

પ્રમાણાનિ ચ કુર્વીત તેષાં ધર્માન્ યથોદિતાન્
રત્નૈશ્ ચ પૂજયેદ્ એનં પ્રધાનપુરુષૈઃ સહ ॥

આદાનમ્ અપ્રિયકરં દાનં ચ પ્રિયકારકમ્
અભીપ્સિતાનામ્ અર્થાનાં કાલે યુક્તં કાલયુક્તં પ્રશસ્યતે ॥

સર્વં કર્મેદમ્ આયત્તં વિધાને દૈવમાનુષે
તયોર્ દૈવમ્ અચિન્ત્યં તુ માનુષે વિદ્યતે ક્રિયા ॥

દૈવેન વિધિના યુક્તં ઽઅયુક્તં માનુષ્યં યત્ પ્રવર્તતે
પરિક્લેશેન મહતા તદર્થસ્ય સમાધકમ્ ॥

સંયુક્તસ્યાપિ દૈવેન પુરુષકારેણ વર્જિતમ્
વિના પુરુષકારેણ ફલં ક્ષેત્રં પ્રયચ્છતિ ॥

ચન્દ્રાર્કાદ્યા ગ્રહા વાયુર્ અગ્નિર્ આપસ્ તથૈવ ચ
ઇહ દૈવેન સાધ્યન્તે પૌરુષેણ પ્રયત્નતઃ ॥

સહ વાપિ વ્રજેદ્ યુક્તઃ સંધિં કૃત્વા પ્રયત્નતઃ
મિત્રં હિરણ્યં ભૂમિં વા સંપશ્યંસ્ ત્રિવિધં ફલમ્ ॥

પાર્ષ્ણિગ્રાહં ચ સંપ્રેક્ષ્ય તથાક્રન્દં ચ મણ્ડલે
મિત્રાદ્ અથાપ્ય્ અમિત્રાદ્ વા યાત્રાફલમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

હિરણ્યભૂમિસંપ્રાપ્ત્યા પાર્થિવો ન તથૈધતે
યથા મિત્રં ધ્રુવં લબ્ધ્વા કૃશમ્ અપ્ય્ આયતિક્ષમમ્ ॥

ધર્મજ્ઞં ચ કૃતજ્ઞં ચ તુષ્ટપ્રકૃતિમ્ એવ ચ
અનુરક્તં સ્થિરારમ્ભં લઘુમિત્રં પ્રશસ્યતે ॥

પ્રાજ્ઞં કુલીનં શૂરં ચ દક્ષં દાતારમ્ એવ ચ
કૃતજ્ઞં ધૃતિમન્તં ચ કષ્ટમ્ આહુર્ અરિં બુધાઃ ॥

આર્યતા પુરુષજ્ઞાનં શૌર્યં કરુણવેદિતા
સ્થૌલલક્ષ્યં ચ સતતમ્ ઉદાસીનગુણોદયઃ ॥

ક્સેમ્યાં સસ્યપ્રદાં નિત્યં પશુવૃદ્ધિકરીમ્ અપિ
પરિત્યજેન્ નૃપો ભૂમિમ્ આત્માર્થમ્ અવિચારયન્ ॥

આપદર્થં આપદર્થે ધનં રક્ષેદ્ દારાન્ રક્ષેદ્ ધનૈર્ અપિ
આત્માનં સતતં રક્ષેદ્ દારૈર્ અપિ ધનૈર્ અપિ ॥

સહ સર્વાઃ સમુત્પન્નાઃ પ્રસમીક્ષ્યાપદો ભૃશમ્
સંયુક્તાંશ્ ચ વિયુક્તાંશ્ ચ સર્વોપાયાન્ સૃજેદ્ બુધઃ ॥

ઉપેતારમ્ ઉપેયં ચ સર્વોપાયાંશ્ ચ કૃત્સ્નશઃ
એતત્ ત્રયં સમાશ્રિત્ય પ્રયતેતાર્થસિદ્ધયે ॥

એવં સર્વમ્ ઇદં રાજા સહ સમ્મન્ત્ર્ય મન્ત્રિભિઃ
વ્યાયમ્યાપ્લુત્ય મધ્યાહ્ને ભોક્તુમ્ અન્તઃપુરં વિશેત્ ॥

તત્રાત્મભૂતૈઃ કાલજ્ઞૈર્ અહાર્યૈઃ પરિચારકૈઃ
સુપરીક્ષિતમ્ અન્નાદ્યમ્ અદ્યાન્ મન્ત્રૈર્ વિષાપહૈઃ ॥

વિષઘ્નૈર્ અગદૈશ્ ઉદકૈશ્ ચાસ્ય સર્વદ્રવ્યાણિ યોજયેત્ શોધયેત્
વિષઘ્નાનિ ચ રત્નાનિ નિયતો ધારયેત્ સદા ॥

પરીક્ષિતાઃ સ્ત્રિયશ્ ચૈનં વ્યજનોદકધૂપનૈઃ
વેષાભરણસંશુદ્ધાઃ સ્પૃશેયુઃ સુસમાહિતાઃ ॥

એવં પ્રયત્નં કુર્વીત યાનશય્યાસનાશને
સ્નાને પ્રસાધને ચૈવ સર્વાલઙ્કારકેષુ ચ ॥

ભુક્તવાન્ વિહરેચ્ ચૈવ સ્ત્રીભિર્ અન્તઃપુરે સહ
વિહૃત્ય તુ યથાકાલં પુનઃ કાર્યાણિ ચિન્તયેત્ ॥

અલંકૃતશ્ ચ સંપશ્યેદ્ આયુધીયં પુનર્ જનમ્
વાહનાનિ ચ સર્વાણિ શસ્ત્રાણ્ય્ આભરણાનિ ચ ॥

સંધ્યાં ચોપાસ્ય શૃણુયાદ્ અન્તર્વેશ્મનિ શસ્ત્રભૃત્
રહસ્યાખ્યાયિનાં ચૈવ પ્રણિધીનાં ચ ચેષ્ટિતમ્ ॥

ગત્વા કક્ષાન્તરં ત્વ્ અન્યત્ સમનુજ્ઞાપ્ય તં જનમ્
પ્રવિશેદ્ ભોજનાર્થં ચ સ્ત્રીવૃતો ઽન્તઃપુરં પુનઃ ॥

તત્ર ભુક્ત્વા પુનઃ કિં ચિત્ તૂર્યઘોષૈઃ પ્રહર્ષિતઃ
સંવિશેત્ તં યથાકાલમ્ ઉત્તિષ્ઠેચ્ ચ ગતક્લમઃ ॥

એતદ્વિધાનમ્ આતિષ્ઠેદ્ અરોગઃ પૃથિવીપતિઃ
અસ્વસ્થઃ સર્વમ્ એતત્ તુ ભૃત્યેષુ વિનિયોજયેત્ ॥