Language

ENहिગુ
Scripture Library

Manu Smriti · Chapter 6

6.1

evaṃ gṛhāśrame sthitvā vidhivat snātako dvijaḥ
vane vaset tu niyato yathāvad vijitendriyaḥ //

6.2

gṛhasthas tu yathā paśyed valīpalitam ātmanaḥ
apatyasyaiva cāpatyaṃ tadāraṇyaṃ samāśrayet //

6.3

saṃtyajya grāmyam āhāraṃ sarvaṃ caiva paricchadam
putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchet sahaiva vā //

6.4

agnihotraṃ samādāya gṛhyaṃ cāgniparicchadam
grāmād araṇyaṃ niḥsṛtya niṣkramya nivasen niyatendriyaḥ //

6.5

munyannair vividhair medhyaiḥ śākamūlaphalena vā
etān eva mahāyajñān nirvaped vidhipūrvakam //

6.6

vasīta carma cīraṃ vā sāyaṃ snāyāt prage tathā
jaṭāś ca bibhṛyān nityaṃ śmaśrulomanakhāni ca //

6.7

yadbhakṣyaṃ yadbhakṣaḥ syād tato dadyād baliṃ bhikṣāṃ ca śaktitaḥ
ammūlaphalabhikṣābhir arcayed āśramāgatān āśramāgatam //

6.8

svādhyāye nityayuktaḥ syād dānto maitraḥ samāhitaḥ
dātā nityam anādātā sarvabhūtānukampakaḥ //

6.9

vaitānikaṃ ca juhuyād agnihotraṃ yathāvidhi
darśam askandayan parva paurṇamāsaṃ ca yogataḥ //

6.10

ṛkṣeṣṭy darśeṣṭy āgrayaṇaṃ caiva cāturmāsyāni cāharet
turāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣasyāyanam dākṣasyāyanam eva ca //

6.11

vāsantaśāradair medhyair munyannaiḥ svayam āhṛtaiḥ
puroḍāśāṃś carūṃś caiva vidhivan nirvapet pṛthak //

6.12

devatābhyas tu tad dhutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ
śeṣam ātmani yuñjīta lavaṇaṃ ca svayaṃ kṛtam //

6.13

sthalajāudakaśākāni puṣpamūlaphalāni ca
medhyavṛkṣodbhavāny adyāt snehāṃś ca phalasaṃbhavān //

6.14

varjayen madhu māṃsaṃ ca bhaumāni kavakāni ca
bhūstṛṇaṃ śigrukaṃ caiva śleśmātakaphalāni ca //

6.15

tyajed āśvayuje māsi munyannaṃ pūrvasaṃcitam
jīrṇāni caiva vāsāṃsi śākamūlaphalāni ca //

6.16

na phālakṛṣṭam aśnīyād utsṛṣṭam api kena cit
na grāmajātāny ārto 'pi mūlāṇi puṣpāni ca phalāni ca //

6.17

agnipakvāśano vā syāt kālapakvabhug eva vā
aśmakuṭṭo bhaved vāpi dantolūkhaliko 'pi vā //

6.18

sadyaḥ prakṣālako vā syān māsasaṃcayiko 'pi vā
ṣaṇmāsanicayo vā syāt samānicaya eva vā //

6.19

naktaṃ cānnaṃ samaśnīyād divā vāhṛtya śaktitaḥ
caturthakāliko vā syāt syād vāpy aṣṭamakālikaḥ //

6.20

cāndrāyaṇavidhānair vā śuklakṛṣṇe ca vartayet
pakṣāntayor vāpy aśnīyād yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt //

6.21

puṣpamūlaphalair vāpi kevalair vartayet sadā
kālapakvaiḥ svayaṃ śīrṇair vaikhānasamate sthitaḥ //

6.22

bhūmau viparivarteta tiṣṭhed vā prapadair dinam
sthānāsanābhyāṃ viharet savaneṣūpayann apaḥ //

6.23

grīṣme pañcatapās tu syād varṣāsv abhrāvakāśikaḥ
ārdravāsās tu hemante kramaśo vardhayaṃs tapaḥ //

6.24

upaspṛśaṃs triṣavaṇaṃ pitṝn devāṃś ca tarpayet
tapaś caraṃś cogrataraṃ śoṣayed deham ātmanaḥ //

6.25

agnīn ātmani vaitānān samāropya yathāvidhi
anagnir aniketaḥ syān munir mūlaphalāśanaḥ //

6.26

aprayatnaḥ sukhārtheṣu brahmacārī dharāśayaḥ
śaraṇeṣv amamaś caiva vṛkṣamūlaniketanaḥ //

6.27

tāpaseṣv eva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣam āharet
gṛhamedhiṣu cānyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu //

6.28

grāmād āhṛtya vāśnīyād aṣṭau grāsān vane vasan
pratigṛhya puṭenaiva pāṇinā śakalena vā //

6.29

etāś cānyāś ca seveta dīkṣā vipro vane vasan
vividhāś cāupaniṣadīr ātmasaṃsiddhaye śrutīḥ //

6.30

ṛṣibhir brāhmaṇaiś caiva gṛhasthair eva sevitāḥ
vidyātapovivṛddhyarthaṃ śarīrasya ca śuddhaye //

6.31

aparājitāṃ vāsthāya vrajed diśam ajihmagaḥ
ā nipātāc charīrasya yukto vāryanilāśanaḥ //

6.32

āsāṃ maharṣicaryāṇāṃ tyaktvānyatamayā tanum
vītaśokabhayo vipro brahmaloke mahīyate //

6.33

vaneṣu ca vihṛtyaivaṃ tṛtīyaṃ bhāgam āyuṣaḥ
caturtham āyuṣo bhāgaṃ tyakvā saṅgān parivrajet //

6.34

āśramād āśramaṃ gatvā hutahomo jitendriyaḥ
bhikṣābalipariśrāntaḥ pravrajan pretya vardhate //

6.35

ṛṇāni trīṇy apākṛtya mano mokṣe niveśayet
anapākṛtya mokṣaṃ tu sevamāno vrajaty adhaḥ //

6.36

adhītya vidhivad vedān putrāṃś cotpādya dharmataḥ
iṣṭvā ca śaktito yajñair mano mokṣe niveśayet //

6.37

anadhītya dvijo vedān anutpādya tathā sutān prajām
aniṣṭvā caiva yajñaiś ca mokṣam icchan vrajaty adhaḥ //

6.38

prājāpatyaṃ nirupyeṣṭiṃ sarva sārva vedasadakṣiṇām
ātmany agnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajed gṛhāt //

6.39

yo dattvā sarvabhūtebhyaḥ pravrajaty abhayaṃ gṛhāt
tasya tejomayā lokā bhavanti brahmavādinaḥ //

6.40

yasmād aṇv api bhūtānāṃ dvijān notpadyate bhayam
tasya dehād vimuktasya bhayaṃ nāsti kutaś cana //

6.41

agārād abhiniṣkrāntaḥ pavitropacito muniḥ
samupoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajet //

6.42

eka eva caren nityaṃ siddhyartham asahāyavān
siddhim siddham ekasya saṃpaśyan na jahāti na hīyate //

6.43

anagnir aniketaḥ syād grāmam annārtham āśrayet
upekṣako 'saṃkusuko asāṃkusuko munir bhāvasamāhitaḥ //

6.44

kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelam kucailam asahāyatā
samatā caiva sarvasminn etan muktasya lakṣaṇam //

6.45

nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam
kālam eva pratīkṣeta nirveśaṃ bhṛtako yathā //

6.46

dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet
satyapūtāṃ vaded vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret //

6.47

ativādāṃs titikṣeta nāvamanyeta kaṃ cana
na cemaṃ deham āśritya vairaṃ kurvīta kena cit //

6.48

kruddhyantaṃ na pratikrudhyed ākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet
saptadvārāvakīrṇāṃ ca na vācam anṛtāṃ vadet //

6.49

adhyātmaratir āsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ
ātmanaiva sahāyena sukhārthī vicared iha //

6.50

na cotpātanimittābhyāṃ na nakṣatrāṅgavidyayā
nānuśāsanavādābhyāṃ bhikṣāṃ lipseta karhi cit //

6.51

na tāpasair brāhmaṇair vā vayobhir api vā śvabhiḥ
ākīrṇaṃ bhikṣukair vānyair agāram upasaṃvrajet //

6.52

kḷptakeśanakhaśmaśruḥ pātrī daṇḍī kusumbhavān
vicaren niyato nityaṃ sarvabhūtāny apīḍayan //

6.53

ataijasāni pātrāṇi tasya syur nirvraṇāni ca
teṣām adbhiḥ smṛtaṃ śaucaṃ camasānām ivādhvare //

6.54

alābuṃ dārupātraṃ ca mṛṇmayaṃ vaidalaṃ tathā
etāṇi yatipātrāṇi manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt //

6.55

ekakālaṃ cared bhaikṣaṃ na prasajjeta vistare
bhaikṣe prasakto hi yatir viṣayeṣv api sajjati //

6.56

vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane
vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiś caret //

6.57

alābhe na viṣadī syāl lābhe caiva na harṣayet
prāṇayātrikamātraḥ syān mātrāsaṅgād vinirgataḥ //

6.58

abhipūjitalābhāṃs tu jugupsetaiva sarvaśaḥ
abhipūjitalābhaiś ca yatir mukto 'pi badhyate //

6.59

alpānnābhyavahāreṇa rahaḥsthānāsanena ca
hriyamāṇāni viṣayair indriyāṇi nivartayet //

6.60

indriyāṇāṃ nirodhena rāgadveśakṣayeṇa ca
ahiṃsayā ca bhūtānām amṛtatvāya kalpate //

6.61

avekṣeta gatīr nṝṇāṃ karmadoṣasamudbhavāḥ
niraye caiva patanaṃ yātanāś ca yamakṣaye //

6.62

viprayogaṃ priyaiś caiva saṃyogaṃ ca tathāpriyaiḥ
jarayā cābhibhavanaṃ vyādhibhiś copapīḍanaṃ //

6.63

dehād utkramaṇaṃ cāṣmāt punar garbhe ca saṃbhavam
yonikoṭisahasreṣu sṛtīś cāsyāntarātmanaḥ //

6.64

adharmaprabhavaṃ caiva duḥkhayogaṃ śarīriṇām
dharmārthaprabhavaṃ caiva sukhasaṃyogam akṣayam //

6.65

sūkṣmatāṃ cānvavekṣeta yogena paramātmanaḥ
deheṣu ca samutpattim caivopapattim uttameṣv adhameṣu ca //

6.66

dūṣito bhūṣito 'pi cared dharmaṃ yatra tatrāśrame rataḥ
samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharmakāraṇam //

6.67

phalaṃ katakavṛkṣasya yady apy ambuprasādakam
na nāmagrahaṇād eva tasya vāri prasīdati //

6.68

saṃrakṣaṇārthaṃ jantūnāṃ rātrāv ahani vā sadā
śarīrasyātyaye caiva samīkṣya vasudhāṃ caret //

6.69

ahnā rātryā ca yāñ jantūn hinasty ajñānato yatiḥ
teṣāṃ snātvā viśuddhyarthaṃ prāṇāyāmān ṣaḍ ācaret //

6.70

prāṇāyāmā brāhmaṇasya trayo 'pi vidhivat kṛtāḥ
vyāhṛtipraṇavair yuktā vijñeyaṃ paramaṃ tapaḥ //

6.71

dahyante dhmāyamānānāṃ dhātūnāṃ hi yathā malāḥ
tathendriyāṇāṃ dahyante doṣāḥ prāṇasya nigrahāt //

6.72

prāṇāyamair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣam
pratyāhāreṇa saṃsargān dhyānenānīśvarān guṇān //

6.73

uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyām akṛtātmabhiḥ
dhyānayogena saṃpaśyed gatim asyāntarātmanaḥ //

6.74

samyagdarśanasaṃpannaḥ karmabhir na nibadhyate
darśanena vihīnas tu saṃsāraṃ pratipadyate //

6.75

ahiṃsayendriyāsaṅgair vaidikaiś caiva karmabhiḥ
tapasaś caraṇaiś cograiḥ sādhayantīha tatpadam //

6.76

asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam
carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ //

6.77

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanam āturam
rajasvalam anityaṃ ca bhūtāvāsam imaṃ tyajet //

6.78

nadīkūlaṃ yathā vṛkṣo vṛkṣaṃ vā śakunir yathā
tathā tyajann imaṃ dehaṃ kṛcchrād grāhād vimucyate //

6.79

priyeṣu sveṣu sukṛtam apriyeṣu ca duṣkṛtam
visṛjya dhyānayogena brahmābhyeti sanātanam //

6.80

yadā bhāvena bhavati sarvabhāveṣu niḥspṛhaḥ
tadā sukham avāpnoti pretya ceha ca śāśvatam //

6.81

anena vidhinā sarvāṃs tyaktvā saṅgāñ śanaiḥ śanaiḥ
sarvadvandvavinirmukto brahmaṇy evāvatiṣṭhate //

6.82

dhyānikaṃ sarvam evaitad yad etad abhiśabditam
na hy anadhyātmavit kaś cit kriyāphalam upāśnute //

6.83

adhiyajñaṃ brahma japed ādhidaivikam eva ca
ādhyātmikaṃ ca satataṃ vedāntābhihitaṃ ca yat //

6.84

idaṃ śaraṇam ajñānām idam eva vijānatām
idam anvicchatāṃ svargam idam ānantyam icchatām //

6.85

anena kramayogena parivrajati yo dvijaḥ
sa vidhūyeha pāpmānaṃ paraṃ brahmādhigacchati //

6.86

eṣa dharmo 'nuśiṣṭo vo yatīnāṃ niyatātmanām
vedasaṃnyāsikānāṃ tu karmayogaṃ nibodhata //

6.87

brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprastho yatis tathā
ete gṛhasthaprabhavāś catvāraḥ pṛthag āśramāḥ //

6.88

sarve 'pi kramaśas tv ete yathāśāstraṃ niṣevitāḥ
yathoktakāriṇaṃ vipraṃ nayanti paramāṃ gatim //

6.89

sarveṣām api caiteṣāṃ veda smṛti śruti vidhānataḥ
gṛhastha ucyate śreṣṭhaḥ sa trīn etān bibharti hi //

6.90

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim
tathaivāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim //

6.91

caturbhir api caivaitair nityam āśramibhir dvijaiḥ
daśalakṣaṇako dharmaḥ sevitavyaḥ prayatnataḥ //

6.92

dhṛtiḥ kṣamā damo 'steyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ
dhīr vidyā satyam akrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇam //

6.93

daśa lakṣaṇāni dharmasya ye viprāḥ samadhīyate
adhītya cānuvartante te yānti paramāṃ gatim //

6.94

daśalakṣaṇakaṃ dharmam anutiṣṭhan samāhitaḥ
vedāntaṃ vidhivac chrutvā saṃnyased anṛṇo dvijaḥ //

6.95

saṃnyasya sarvakarmāṇi karmadoṣān apānudan
niyato vedam abhyasya putraiśvarye sukhaṃ vaset //

6.96

evaṃ saṃnyasya karmāṇi svakāryaparamo 'spṛhaḥ
saṃnyāsenāpahatyainaḥ prāpnoti paramaṃ gatim //

6.97

eṣa vo 'bhihito dharmo brāhmaṇasya caturvidhaḥ
puṇyo 'kṣayaphalaḥ pretya rājñāṃ dharmaṃ nibodhata //

Original text: Manusmṛti · Edition: Manusmṛti with the commentary of Kullūka Bhaṭṭa, based on Shastri 1983 , compared with Śāstrī 1982 . Manusmṛti with the commentary of Medhātithi, based on the Calcutta Edition from 1967 and Jha 1992 . J.L. Shastri Manusmṛti with the Sanskrit commentary Manvartha-Muktāvalī of Kullūka Bhaṭṭa Delhi Motilal Banarsidass Haragovinda Śāstrī Gopāla Śāstrī Nene Manusmṛti with the Manvartha-Muktāvalī of Ku · Data entry Michio Yano Yasuke Ikari · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc