Manu Smriti · Chapter 6
evaṃ gṛhāśrame sthitvā vidhivat snātako dvijaḥ
vane vaset tu niyato yathāvad vijitendriyaḥ //
gṛhasthas tu yathā paśyed valīpalitam ātmanaḥ
apatyasyaiva cāpatyaṃ tadāraṇyaṃ samāśrayet //
saṃtyajya grāmyam āhāraṃ sarvaṃ caiva paricchadam
putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchet sahaiva vā //
agnihotraṃ samādāya gṛhyaṃ cāgniparicchadam
grāmād araṇyaṃ niḥsṛtya niṣkramya nivasen niyatendriyaḥ //
munyannair vividhair medhyaiḥ śākamūlaphalena vā
etān eva mahāyajñān nirvaped vidhipūrvakam //
vasīta carma cīraṃ vā sāyaṃ snāyāt prage tathā
jaṭāś ca bibhṛyān nityaṃ śmaśrulomanakhāni ca //
yadbhakṣyaṃ yadbhakṣaḥ syād tato dadyād baliṃ bhikṣāṃ ca śaktitaḥ
ammūlaphalabhikṣābhir arcayed āśramāgatān āśramāgatam //
svādhyāye nityayuktaḥ syād dānto maitraḥ samāhitaḥ
dātā nityam anādātā sarvabhūtānukampakaḥ //
vaitānikaṃ ca juhuyād agnihotraṃ yathāvidhi
darśam askandayan parva paurṇamāsaṃ ca yogataḥ //
ṛkṣeṣṭy darśeṣṭy āgrayaṇaṃ caiva cāturmāsyāni cāharet
turāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣasyāyanam dākṣasyāyanam eva ca //
vāsantaśāradair medhyair munyannaiḥ svayam āhṛtaiḥ
puroḍāśāṃś carūṃś caiva vidhivan nirvapet pṛthak //
devatābhyas tu tad dhutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ
śeṣam ātmani yuñjīta lavaṇaṃ ca svayaṃ kṛtam //
sthalajāudakaśākāni puṣpamūlaphalāni ca
medhyavṛkṣodbhavāny adyāt snehāṃś ca phalasaṃbhavān //
varjayen madhu māṃsaṃ ca bhaumāni kavakāni ca
bhūstṛṇaṃ śigrukaṃ caiva śleśmātakaphalāni ca //
tyajed āśvayuje māsi munyannaṃ pūrvasaṃcitam
jīrṇāni caiva vāsāṃsi śākamūlaphalāni ca //
na phālakṛṣṭam aśnīyād utsṛṣṭam api kena cit
na grāmajātāny ārto 'pi mūlāṇi puṣpāni ca phalāni ca //
agnipakvāśano vā syāt kālapakvabhug eva vā
aśmakuṭṭo bhaved vāpi dantolūkhaliko 'pi vā //
sadyaḥ prakṣālako vā syān māsasaṃcayiko 'pi vā
ṣaṇmāsanicayo vā syāt samānicaya eva vā //
naktaṃ cānnaṃ samaśnīyād divā vāhṛtya śaktitaḥ
caturthakāliko vā syāt syād vāpy aṣṭamakālikaḥ //
cāndrāyaṇavidhānair vā śuklakṛṣṇe ca vartayet
pakṣāntayor vāpy aśnīyād yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt //
puṣpamūlaphalair vāpi kevalair vartayet sadā
kālapakvaiḥ svayaṃ śīrṇair vaikhānasamate sthitaḥ //
bhūmau viparivarteta tiṣṭhed vā prapadair dinam
sthānāsanābhyāṃ viharet savaneṣūpayann apaḥ //
grīṣme pañcatapās tu syād varṣāsv abhrāvakāśikaḥ
ārdravāsās tu hemante kramaśo vardhayaṃs tapaḥ //
upaspṛśaṃs triṣavaṇaṃ pitṝn devāṃś ca tarpayet
tapaś caraṃś cogrataraṃ śoṣayed deham ātmanaḥ //
agnīn ātmani vaitānān samāropya yathāvidhi
anagnir aniketaḥ syān munir mūlaphalāśanaḥ //
aprayatnaḥ sukhārtheṣu brahmacārī dharāśayaḥ
śaraṇeṣv amamaś caiva vṛkṣamūlaniketanaḥ //
tāpaseṣv eva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣam āharet
gṛhamedhiṣu cānyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu //
grāmād āhṛtya vāśnīyād aṣṭau grāsān vane vasan
pratigṛhya puṭenaiva pāṇinā śakalena vā //
etāś cānyāś ca seveta dīkṣā vipro vane vasan
vividhāś cāupaniṣadīr ātmasaṃsiddhaye śrutīḥ //
ṛṣibhir brāhmaṇaiś caiva gṛhasthair eva sevitāḥ
vidyātapovivṛddhyarthaṃ śarīrasya ca śuddhaye //
aparājitāṃ vāsthāya vrajed diśam ajihmagaḥ
ā nipātāc charīrasya yukto vāryanilāśanaḥ //
āsāṃ maharṣicaryāṇāṃ tyaktvānyatamayā tanum
vītaśokabhayo vipro brahmaloke mahīyate //
vaneṣu ca vihṛtyaivaṃ tṛtīyaṃ bhāgam āyuṣaḥ
caturtham āyuṣo bhāgaṃ tyakvā saṅgān parivrajet //
āśramād āśramaṃ gatvā hutahomo jitendriyaḥ
bhikṣābalipariśrāntaḥ pravrajan pretya vardhate //
ṛṇāni trīṇy apākṛtya mano mokṣe niveśayet
anapākṛtya mokṣaṃ tu sevamāno vrajaty adhaḥ //
adhītya vidhivad vedān putrāṃś cotpādya dharmataḥ
iṣṭvā ca śaktito yajñair mano mokṣe niveśayet //
anadhītya dvijo vedān anutpādya tathā sutān prajām
aniṣṭvā caiva yajñaiś ca mokṣam icchan vrajaty adhaḥ //
prājāpatyaṃ nirupyeṣṭiṃ sarva sārva vedasadakṣiṇām
ātmany agnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajed gṛhāt //
yo dattvā sarvabhūtebhyaḥ pravrajaty abhayaṃ gṛhāt
tasya tejomayā lokā bhavanti brahmavādinaḥ //
yasmād aṇv api bhūtānāṃ dvijān notpadyate bhayam
tasya dehād vimuktasya bhayaṃ nāsti kutaś cana //
agārād abhiniṣkrāntaḥ pavitropacito muniḥ
samupoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajet //
eka eva caren nityaṃ siddhyartham asahāyavān
siddhim siddham ekasya saṃpaśyan na jahāti na hīyate //
anagnir aniketaḥ syād grāmam annārtham āśrayet
upekṣako 'saṃkusuko asāṃkusuko munir bhāvasamāhitaḥ //
kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelam kucailam asahāyatā
samatā caiva sarvasminn etan muktasya lakṣaṇam //
nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam
kālam eva pratīkṣeta nirveśaṃ bhṛtako yathā //
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet
satyapūtāṃ vaded vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret //
ativādāṃs titikṣeta nāvamanyeta kaṃ cana
na cemaṃ deham āśritya vairaṃ kurvīta kena cit //
kruddhyantaṃ na pratikrudhyed ākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet
saptadvārāvakīrṇāṃ ca na vācam anṛtāṃ vadet //
adhyātmaratir āsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ
ātmanaiva sahāyena sukhārthī vicared iha //
na cotpātanimittābhyāṃ na nakṣatrāṅgavidyayā
nānuśāsanavādābhyāṃ bhikṣāṃ lipseta karhi cit //
na tāpasair brāhmaṇair vā vayobhir api vā śvabhiḥ
ākīrṇaṃ bhikṣukair vānyair agāram upasaṃvrajet //
kḷptakeśanakhaśmaśruḥ pātrī daṇḍī kusumbhavān
vicaren niyato nityaṃ sarvabhūtāny apīḍayan //
ataijasāni pātrāṇi tasya syur nirvraṇāni ca
teṣām adbhiḥ smṛtaṃ śaucaṃ camasānām ivādhvare //
alābuṃ dārupātraṃ ca mṛṇmayaṃ vaidalaṃ tathā
etāṇi yatipātrāṇi manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt //
ekakālaṃ cared bhaikṣaṃ na prasajjeta vistare
bhaikṣe prasakto hi yatir viṣayeṣv api sajjati //
vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane
vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiś caret //
alābhe na viṣadī syāl lābhe caiva na harṣayet
prāṇayātrikamātraḥ syān mātrāsaṅgād vinirgataḥ //
abhipūjitalābhāṃs tu jugupsetaiva sarvaśaḥ
abhipūjitalābhaiś ca yatir mukto 'pi badhyate //
alpānnābhyavahāreṇa rahaḥsthānāsanena ca
hriyamāṇāni viṣayair indriyāṇi nivartayet //
indriyāṇāṃ nirodhena rāgadveśakṣayeṇa ca
ahiṃsayā ca bhūtānām amṛtatvāya kalpate //
avekṣeta gatīr nṝṇāṃ karmadoṣasamudbhavāḥ
niraye caiva patanaṃ yātanāś ca yamakṣaye //
viprayogaṃ priyaiś caiva saṃyogaṃ ca tathāpriyaiḥ
jarayā cābhibhavanaṃ vyādhibhiś copapīḍanaṃ //
dehād utkramaṇaṃ cāṣmāt punar garbhe ca saṃbhavam
yonikoṭisahasreṣu sṛtīś cāsyāntarātmanaḥ //
adharmaprabhavaṃ caiva duḥkhayogaṃ śarīriṇām
dharmārthaprabhavaṃ caiva sukhasaṃyogam akṣayam //
sūkṣmatāṃ cānvavekṣeta yogena paramātmanaḥ
deheṣu ca samutpattim caivopapattim uttameṣv adhameṣu ca //
dūṣito bhūṣito 'pi cared dharmaṃ yatra tatrāśrame rataḥ
samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharmakāraṇam //
phalaṃ katakavṛkṣasya yady apy ambuprasādakam
na nāmagrahaṇād eva tasya vāri prasīdati //
saṃrakṣaṇārthaṃ jantūnāṃ rātrāv ahani vā sadā
śarīrasyātyaye caiva samīkṣya vasudhāṃ caret //
ahnā rātryā ca yāñ jantūn hinasty ajñānato yatiḥ
teṣāṃ snātvā viśuddhyarthaṃ prāṇāyāmān ṣaḍ ācaret //
prāṇāyāmā brāhmaṇasya trayo 'pi vidhivat kṛtāḥ
vyāhṛtipraṇavair yuktā vijñeyaṃ paramaṃ tapaḥ //
dahyante dhmāyamānānāṃ dhātūnāṃ hi yathā malāḥ
tathendriyāṇāṃ dahyante doṣāḥ prāṇasya nigrahāt //
prāṇāyamair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣam
pratyāhāreṇa saṃsargān dhyānenānīśvarān guṇān //
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyām akṛtātmabhiḥ
dhyānayogena saṃpaśyed gatim asyāntarātmanaḥ //
samyagdarśanasaṃpannaḥ karmabhir na nibadhyate
darśanena vihīnas tu saṃsāraṃ pratipadyate //
ahiṃsayendriyāsaṅgair vaidikaiś caiva karmabhiḥ
tapasaś caraṇaiś cograiḥ sādhayantīha tatpadam //
asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam
carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ //
jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanam āturam
rajasvalam anityaṃ ca bhūtāvāsam imaṃ tyajet //
nadīkūlaṃ yathā vṛkṣo vṛkṣaṃ vā śakunir yathā
tathā tyajann imaṃ dehaṃ kṛcchrād grāhād vimucyate //
priyeṣu sveṣu sukṛtam apriyeṣu ca duṣkṛtam
visṛjya dhyānayogena brahmābhyeti sanātanam //
yadā bhāvena bhavati sarvabhāveṣu niḥspṛhaḥ
tadā sukham avāpnoti pretya ceha ca śāśvatam //
anena vidhinā sarvāṃs tyaktvā saṅgāñ śanaiḥ śanaiḥ
sarvadvandvavinirmukto brahmaṇy evāvatiṣṭhate //
dhyānikaṃ sarvam evaitad yad etad abhiśabditam
na hy anadhyātmavit kaś cit kriyāphalam upāśnute //
adhiyajñaṃ brahma japed ādhidaivikam eva ca
ādhyātmikaṃ ca satataṃ vedāntābhihitaṃ ca yat //
idaṃ śaraṇam ajñānām idam eva vijānatām
idam anvicchatāṃ svargam idam ānantyam icchatām //
anena kramayogena parivrajati yo dvijaḥ
sa vidhūyeha pāpmānaṃ paraṃ brahmādhigacchati //
eṣa dharmo 'nuśiṣṭo vo yatīnāṃ niyatātmanām
vedasaṃnyāsikānāṃ tu karmayogaṃ nibodhata //
brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprastho yatis tathā
ete gṛhasthaprabhavāś catvāraḥ pṛthag āśramāḥ //
sarve 'pi kramaśas tv ete yathāśāstraṃ niṣevitāḥ
yathoktakāriṇaṃ vipraṃ nayanti paramāṃ gatim //
sarveṣām api caiteṣāṃ veda smṛti śruti vidhānataḥ
gṛhastha ucyate śreṣṭhaḥ sa trīn etān bibharti hi //
yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim
tathaivāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim //
caturbhir api caivaitair nityam āśramibhir dvijaiḥ
daśalakṣaṇako dharmaḥ sevitavyaḥ prayatnataḥ //
dhṛtiḥ kṣamā damo 'steyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ
dhīr vidyā satyam akrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇam //
daśa lakṣaṇāni dharmasya ye viprāḥ samadhīyate
adhītya cānuvartante te yānti paramāṃ gatim //
daśalakṣaṇakaṃ dharmam anutiṣṭhan samāhitaḥ
vedāntaṃ vidhivac chrutvā saṃnyased anṛṇo dvijaḥ //
saṃnyasya sarvakarmāṇi karmadoṣān apānudan
niyato vedam abhyasya putraiśvarye sukhaṃ vaset //
evaṃ saṃnyasya karmāṇi svakāryaparamo 'spṛhaḥ
saṃnyāsenāpahatyainaḥ prāpnoti paramaṃ gatim //
eṣa vo 'bhihito dharmo brāhmaṇasya caturvidhaḥ
puṇyo 'kṣayaphalaḥ pretya rājñāṃ dharmaṃ nibodhata //
Original text: Manusmṛti · Edition: Manusmṛti with the commentary of Kullūka Bhaṭṭa, based on Shastri 1983 , compared with Śāstrī 1982 . Manusmṛti with the commentary of Medhātithi, based on the Calcutta Edition from 1967 and Jha 1992 . J.L. Shastri Manusmṛti with the Sanskrit commentary Manvartha-Muktāvalī of Kullūka Bhaṭṭa Delhi Motilal Banarsidass Haragovinda Śāstrī Gopāla Śāstrī Nene Manusmṛti with the Manvartha-Muktāvalī of Ku · Data entry Michio Yano Yasuke Ikari · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0