મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 6

એવં ગૃહાશ્રમે સ્થિત્વા વિધિવત્ સ્નાતકો દ્વિજઃ
વને વસેત્ તુ નિયતો યથાવદ્ વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥

ગૃહસ્થસ્ તુ યથા પશ્યેદ્ વલીપલિતમ્ આત્મનઃ
અપત્યસ્યૈવ ચાપત્યં તદારણ્યં સમાશ્રયેત્ ॥

સંત્યજ્ય ગ્રામ્યમ્ આહારં સર્વં ચૈવ પરિચ્છદમ્
પુત્રેષુ ભાર્યાં નિક્ષિપ્ય વનં ગચ્છેત્ સહૈવ વા ॥

અગ્નિહોત્રં સમાદાય ગૃહ્યં ચાગ્નિપરિચ્છદમ્
ગ્રામાદ્ અરણ્યં નિઃસૃત્ય નિષ્ક્રમ્ય નિવસેન્ નિયતેન્દ્રિયઃ ॥

મુન્યન્નૈર્ વિવિધૈર્ મેધ્યૈઃ શાકમૂલફલેન વા
એતાન્ એવ મહાયજ્ઞાન્ નિર્વપેદ્ વિધિપૂર્વકમ્ ॥

વસીત ચર્મ ચીરં વા સાયં સ્નાયાત્ પ્રગે તથા
જટાશ્ ચ બિભૃયાન્ નિત્યં શ્મશ્રુલોમનખાનિ ચ ॥

યદ્ભક્ષ્યં યદ્ભક્ષઃ સ્યાદ્ તતો દદ્યાદ્ બલિં ભિક્ષાં ચ શક્તિતઃ
અમ્મૂલફલભિક્ષાભિર્ અર્ચયેદ્ આશ્રમાગતાન્ આશ્રમાગતમ્ ॥

સ્વાધ્યાયે નિત્યયુક્તઃ સ્યાદ્ દાન્તો મૈત્રઃ સમાહિતઃ
દાતા નિત્યમ્ અનાદાતા સર્વભૂતાનુકમ્પકઃ ॥

વૈતાનિકં ચ જુહુયાદ્ અગ્નિહોત્રં યથાવિધિ
દર્શમ્ અસ્કન્દયન્ પર્વ પૌર્ણમાસં ચ યોગતઃ ॥

ઋક્ષેષ્ટ્ય્ દર્શેષ્ટ્ય્ આગ્રયણં ચૈવ ચાતુર્માસ્યાનિ ચાહરેત્
તુરાયણં ચ ક્રમશો દક્ષસ્યાયનમ્ દાક્ષસ્યાયનમ્ એવ ચ ॥

વાસન્તશારદૈર્ મેધ્યૈર્ મુન્યન્નૈઃ સ્વયમ્ આહૃતૈઃ
પુરોડાશાંશ્ ચરૂંશ્ ચૈવ વિધિવન્ નિર્વપેત્ પૃથક્ ॥

દેવતાભ્યસ્ તુ તદ્ ધુત્વા વન્યં મેધ્યતરં હવિઃ
શેષમ્ આત્મનિ યુઞ્જીત લવણં ચ સ્વયં કૃતમ્ ॥

સ્થલજાઉદકશાકાનિ પુષ્પમૂલફલાનિ ચ
મેધ્યવૃક્ષોદ્ભવાન્ય્ અદ્યાત્ સ્નેહાંશ્ ચ ફલસંભવાન્ ॥

વર્જયેન્ મધુ માંસં ચ ભૌમાનિ કવકાનિ ચ
ભૂસ્તૃણં શિગ્રુકં ચૈવ શ્લેશ્માતકફલાનિ ચ ॥

ત્યજેદ્ આશ્વયુજે માસિ મુન્યન્નં પૂર્વસંચિતમ્
જીર્ણાનિ ચૈવ વાસાંસિ શાકમૂલફલાનિ ચ ॥

ન ફાલકૃષ્ટમ્ અશ્નીયાદ્ ઉત્સૃષ્ટમ્ અપિ કેન ચિત્
ન ગ્રામજાતાન્ય્ આર્તો ઽપિ મૂલાણિ પુષ્પાનિ ચ ફલાનિ ચ ॥

અગ્નિપક્વાશનો વા સ્યાત્ કાલપક્વભુગ્ એવ વા
અશ્મકુટ્ટો ભવેદ્ વાપિ દન્તોલૂખલિકો ઽપિ વા ॥

સદ્યઃ પ્રક્ષાલકો વા સ્યાન્ માસસંચયિકો ઽપિ વા
ષણ્માસનિચયો વા સ્યાત્ સમાનિચય એવ વા ॥

નક્તં ચાન્નં સમશ્નીયાદ્ દિવા વાહૃત્ય શક્તિતઃ
ચતુર્થકાલિકો વા સ્યાત્ સ્યાદ્ વાપ્ય્ અષ્ટમકાલિકઃ ॥

ચાન્દ્રાયણવિધાનૈર્ વા શુક્લકૃષ્ણે ચ વર્તયેત્
પક્ષાન્તયોર્ વાપ્ય્ અશ્નીયાદ્ યવાગૂં ક્વથિતાં સકૃત્ ॥

પુષ્પમૂલફલૈર્ વાપિ કેવલૈર્ વર્તયેત્ સદા
કાલપક્વૈઃ સ્વયં શીર્ણૈર્ વૈખાનસમતે સ્થિતઃ ॥

ભૂમૌ વિપરિવર્તેત તિષ્ઠેદ્ વા પ્રપદૈર્ દિનમ્
સ્થાનાસનાભ્યાં વિહરેત્ સવનેષૂપયન્ન્ અપઃ ॥

ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપાસ્ તુ સ્યાદ્ વર્ષાસ્વ્ અભ્રાવકાશિકઃ
આર્દ્રવાસાસ્ તુ હેમન્તે ક્રમશો વર્ધયંસ્ તપઃ ॥

ઉપસ્પૃશંસ્ ત્રિષવણં પિતૄન્ દેવાંશ્ ચ તર્પયેત્
તપશ્ ચરંશ્ ચોગ્રતરં શોષયેદ્ દેહમ્ આત્મનઃ ॥

અગ્નીન્ આત્મનિ વૈતાનાન્ સમારોપ્ય યથાવિધિ
અનગ્નિર્ અનિકેતઃ સ્યાન્ મુનિર્ મૂલફલાશનઃ ॥

અપ્રયત્નઃ સુખાર્થેષુ બ્રહ્મચારી ધરાશયઃ
શરણેષ્વ્ અમમશ્ ચૈવ વૃક્ષમૂલનિકેતનઃ ॥

તાપસેષ્વ્ એવ વિપ્રેષુ યાત્રિકં ભૈક્ષમ્ આહરેત્
ગૃહમેધિષુ ચાન્યેષુ દ્વિજેષુ વનવાસિષુ ॥

ગ્રામાદ્ આહૃત્ય વાશ્નીયાદ્ અષ્ટૌ ગ્રાસાન્ વને વસન્
પ્રતિગૃહ્ય પુટેનૈવ પાણિના શકલેન વા ॥

એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ સેવેત દીક્ષા વિપ્રો વને વસન્
વિવિધાશ્ ચાઉપનિષદીર્ આત્મસંસિદ્ધયે શ્રુતીઃ ॥

ઋષિભિર્ બ્રાહ્મણૈશ્ ચૈવ ગૃહસ્થૈર્ એવ સેવિતાઃ
વિદ્યાતપોવિવૃદ્ધ્યર્થં શરીરસ્ય ચ શુદ્ધયે ॥

અપરાજિતાં વાસ્થાય વ્રજેદ્ દિશમ્ અજિહ્મગઃ
આ નિપાતાચ્ છરીરસ્ય યુક્તો વાર્યનિલાશનઃ ॥

આસાં મહર્ષિચર્યાણાં ત્યક્ત્વાન્યતમયા તનુમ્
વીતશોકભયો વિપ્રો બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥

વનેષુ ચ વિહૃત્યૈવં તૃતીયં ભાગમ્ આયુષઃ
ચતુર્થમ્ આયુષો ભાગં ત્યક્વા સઙ્ગાન્ પરિવ્રજેત્ ॥

આશ્રમાદ્ આશ્રમં ગત્વા હુતહોમો જિતેન્દ્રિયઃ
ભિક્ષાબલિપરિશ્રાન્તઃ પ્રવ્રજન્ પ્રેત્ય વર્ધતે ॥

ઋણાનિ ત્રીણ્ય્ અપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેત્
અનપાકૃત્ય મોક્ષં તુ સેવમાનો વ્રજત્ય્ અધઃ ॥

અધીત્ય વિધિવદ્ વેદાન્ પુત્રાંશ્ ચોત્પાદ્ય ધર્મતઃ
ઇષ્ટ્વા ચ શક્તિતો યજ્ઞૈર્ મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ ॥

અનધીત્ય દ્વિજો વેદાન્ અનુત્પાદ્ય તથા સુતાન્ પ્રજામ્
અનિષ્ટ્વા ચૈવ યજ્ઞૈશ્ ચ મોક્ષમ્ ઇચ્છન્ વ્રજત્ય્ અધઃ ॥

પ્રાજાપત્યં નિરુપ્યેષ્ટિં સર્વ સાર્વ વેદસદક્ષિણામ્
આત્મન્ય્ અગ્નીન્ સમારોપ્ય બ્રાહ્મણઃ પ્રવ્રજેદ્ ગૃહાત્ ॥

યો દત્ત્વા સર્વભૂતેભ્યઃ પ્રવ્રજત્ય્ અભયં ગૃહાત્
તસ્ય તેજોમયા લોકા ભવન્તિ બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

યસ્માદ્ અણ્વ્ અપિ ભૂતાનાં દ્વિજાન્ નોત્પદ્યતે ભયમ્
તસ્ય દેહાદ્ વિમુક્તસ્ય ભયં નાસ્તિ કુતશ્ ચન ॥

અગારાદ્ અભિનિષ્ક્રાન્તઃ પવિત્રોપચિતો મુનિઃ
સમુપોઢેષુ કામેષુ નિરપેક્ષઃ પરિવ્રજેત્ ॥

એક એવ ચરેન્ નિત્યં સિદ્ધ્યર્થમ્ અસહાયવાન્
સિદ્ધિમ્ સિદ્ધમ્ એકસ્ય સંપશ્યન્ ન જહાતિ ન હીયતે ॥

અનગ્નિર્ અનિકેતઃ સ્યાદ્ ગ્રામમ્ અન્નાર્થમ્ આશ્રયેત્
ઉપેક્ષકો ઽસંકુસુકો અસાંકુસુકો મુનિર્ ભાવસમાહિતઃ ॥

કપાલં વૃક્ષમૂલાનિ કુચેલમ્ કુચૈલમ્ અસહાયતા
સમતા ચૈવ સર્વસ્મિન્ન્ એતન્ મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥

નાભિનન્દેત મરણં નાભિનન્દેત જીવિતમ્
કાલમ્ એવ પ્રતીક્ષેત નિર્વેશં ભૃતકો યથા ॥

દૃષ્ટિપૂતં ન્યસેત્ પાદં વસ્ત્રપૂતં જલં પિબેત્
સત્યપૂતાં વદેદ્ વાચં મનઃપૂતં સમાચરેત્ ॥

અતિવાદાંસ્ તિતિક્ષેત નાવમન્યેત કં ચન
ન ચેમં દેહમ્ આશ્રિત્ય વૈરં કુર્વીત કેન ચિત્ ॥

ક્રુદ્ધ્યન્તં ન પ્રતિક્રુધ્યેદ્ આક્રુષ્ટઃ કુશલં વદેત્
સપ્તદ્વારાવકીર્ણાં ચ ન વાચમ્ અનૃતાં વદેત્ ॥

અધ્યાત્મરતિર્ આસીનો નિરપેક્ષો નિરામિષઃ
આત્મનૈવ સહાયેન સુખાર્થી વિચરેદ્ ઇહ ॥

ન ચોત્પાતનિમિત્તાભ્યાં ન નક્ષત્રાઙ્ગવિદ્યયા
નાનુશાસનવાદાભ્યાં ભિક્ષાં લિપ્સેત કર્હિ ચિત્ ॥

ન તાપસૈર્ બ્રાહ્મણૈર્ વા વયોભિર્ અપિ વા શ્વભિઃ
આકીર્ણં ભિક્ષુકૈર્ વાન્યૈર્ અગારમ્ ઉપસંવ્રજેત્ ॥

કૢપ્તકેશનખશ્મશ્રુઃ પાત્રી દણ્ડી કુસુમ્ભવાન્
વિચરેન્ નિયતો નિત્યં સર્વભૂતાન્ય્ અપીડયન્ ॥

અતૈજસાનિ પાત્રાણિ તસ્ય સ્યુર્ નિર્વ્રણાનિ ચ
તેષામ્ અદ્ભિઃ સ્મૃતં શૌચં ચમસાનામ્ ઇવાધ્વરે ॥

અલાબું દારુપાત્રં ચ મૃણ્મયં વૈદલં તથા
એતાણિ યતિપાત્રાણિ મનુઃ સ્વાયંભુવો ઽબ્રવીત્ ॥

એકકાલં ચરેદ્ ભૈક્ષં ન પ્રસજ્જેત વિસ્તરે
ભૈક્ષે પ્રસક્તો હિ યતિર્ વિષયેષ્વ્ અપિ સજ્જતિ ॥

વિધૂમે સન્નમુસલે વ્યઙ્ગારે ભુક્તવજ્જને
વૃત્તે શરાવસંપાતે ભિક્ષાં નિત્યં યતિશ્ ચરેત્ ॥

અલાભે ન વિષદી સ્યાલ્ લાભે ચૈવ ન હર્ષયેત્
પ્રાણયાત્રિકમાત્રઃ સ્યાન્ માત્રાસઙ્ગાદ્ વિનિર્ગતઃ ॥

અભિપૂજિતલાભાંસ્ તુ જુગુપ્સેતૈવ સર્વશઃ
અભિપૂજિતલાભૈશ્ ચ યતિર્ મુક્તો ઽપિ બધ્યતે ॥

અલ્પાન્નાભ્યવહારેણ રહઃસ્થાનાસનેન ચ
હ્રિયમાણાનિ વિષયૈર્ ઇન્દ્રિયાણિ નિવર્તયેત્ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં નિરોધેન રાગદ્વેશક્ષયેણ ચ
અહિંસયા ચ ભૂતાનામ્ અમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

અવેક્ષેત ગતીર્ નૄણાં કર્મદોષસમુદ્ભવાઃ
નિરયે ચૈવ પતનં યાતનાશ્ ચ યમક્ષયે ॥

વિપ્રયોગં પ્રિયૈશ્ ચૈવ સંયોગં ચ તથાપ્રિયૈઃ
જરયા ચાભિભવનં વ્યાધિભિશ્ ચોપપીડનં ॥

દેહાદ્ ઉત્ક્રમણં ચાષ્માત્ પુનર્ ગર્ભે ચ સંભવમ્
યોનિકોટિસહસ્રેષુ સૃતીશ્ ચાસ્યાન્તરાત્મનઃ ॥

અધર્મપ્રભવં ચૈવ દુઃખયોગં શરીરિણામ્
ધર્માર્થપ્રભવં ચૈવ સુખસંયોગમ્ અક્ષયમ્ ॥

સૂક્ષ્મતાં ચાન્વવેક્ષેત યોગેન પરમાત્મનઃ
દેહેષુ ચ સમુત્પત્તિમ્ ચૈવોપપત્તિમ્ ઉત્તમેષ્વ્ અધમેષુ ચ ॥

દૂષિતો ભૂષિતો ઽપિ ચરેદ્ ધર્મં યત્ર તત્રાશ્રમે રતઃ
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ ન લિઙ્ગં ધર્મકારણમ્ ॥

ફલં કતકવૃક્ષસ્ય યદ્ય્ અપ્ય્ અમ્બુપ્રસાદકમ્
ન નામગ્રહણાદ્ એવ તસ્ય વારિ પ્રસીદતિ ॥

સંરક્ષણાર્થં જન્તૂનાં રાત્રાવ્ અહનિ વા સદા
શરીરસ્યાત્યયે ચૈવ સમીક્ષ્ય વસુધાં ચરેત્ ॥

અહ્ના રાત્ર્યા ચ યાઞ્ જન્તૂન્ હિનસ્ત્ય્ અજ્ઞાનતો યતિઃ
તેષાં સ્નાત્વા વિશુદ્ધ્યર્થં પ્રાણાયામાન્ ષડ્ આચરેત્ ॥

પ્રાણાયામા બ્રાહ્મણસ્ય ત્રયો ઽપિ વિધિવત્ કૃતાઃ
વ્યાહૃતિપ્રણવૈર્ યુક્તા વિજ્ઞેયં પરમં તપઃ ॥

દહ્યન્તે ધ્માયમાનાનાં ધાતૂનાં હિ યથા મલાઃ
તથેન્દ્રિયાણાં દહ્યન્તે દોષાઃ પ્રાણસ્ય નિગ્રહાત્ ॥

પ્રાણાયમૈર્ દહેદ્ દોષાન્ ધારણાભિશ્ ચ કિલ્બિષમ્
પ્રત્યાહારેણ સંસર્ગાન્ ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ ગુણાન્ ॥

ઉચ્ચાવચેષુ ભૂતેષુ દુર્જ્ઞેયામ્ અકૃતાત્મભિઃ
ધ્યાનયોગેન સંપશ્યેદ્ ગતિમ્ અસ્યાન્તરાત્મનઃ ॥

સમ્યગ્દર્શનસંપન્નઃ કર્મભિર્ ન નિબધ્યતે
દર્શનેન વિહીનસ્ તુ સંસારં પ્રતિપદ્યતે ॥

અહિંસયેન્દ્રિયાસઙ્ગૈર્ વૈદિકૈશ્ ચૈવ કર્મભિઃ
તપસશ્ ચરણૈશ્ ચોગ્રૈઃ સાધયન્તીહ તત્પદમ્ ॥

અસ્થિસ્થૂણં સ્નાયુયુતં માંસશોણિતલેપનમ્
ચર્માવનદ્ધં દુર્ગન્ધિ પૂર્ણં મૂત્રપુરીષયોઃ ॥

જરાશોકસમાવિષ્ટં રોગાયતનમ્ આતુરમ્
રજસ્વલમ્ અનિત્યં ચ ભૂતાવાસમ્ ઇમં ત્યજેત્ ॥

નદીકૂલં યથા વૃક્ષો વૃક્ષં વા શકુનિર્ યથા
તથા ત્યજન્ન્ ઇમં દેહં કૃચ્છ્રાદ્ ગ્રાહાદ્ વિમુચ્યતે ॥

પ્રિયેષુ સ્વેષુ સુકૃતમ્ અપ્રિયેષુ ચ દુષ્કૃતમ્
વિસૃજ્ય ધ્યાનયોગેન બ્રહ્માભ્યેતિ સનાતનમ્ ॥

યદા ભાવેન ભવતિ સર્વભાવેષુ નિઃસ્પૃહઃ
તદા સુખમ્ અવાપ્નોતિ પ્રેત્ય ચેહ ચ શાશ્વતમ્ ॥

અનેન વિધિના સર્વાંસ્ ત્યક્ત્વા સઙ્ગાઞ્ શનૈઃ શનૈઃ
સર્વદ્વન્દ્વવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મણ્ય્ એવાવતિષ્ઠતે ॥

ધ્યાનિકં સર્વમ્ એવૈતદ્ યદ્ એતદ્ અભિશબ્દિતમ્
ન હ્ય્ અનધ્યાત્મવિત્ કશ્ ચિત્ ક્રિયાફલમ્ ઉપાશ્નુતે ॥

અધિયજ્ઞં બ્રહ્મ જપેદ્ આધિદૈવિકમ્ એવ ચ
આધ્યાત્મિકં ચ સતતં વેદાન્તાભિહિતં ચ યત્ ॥

ઇદં શરણમ્ અજ્ઞાનામ્ ઇદમ્ એવ વિજાનતામ્
ઇદમ્ અન્વિચ્છતાં સ્વર્ગમ્ ઇદમ્ આનન્ત્યમ્ ઇચ્છતામ્ ॥

અનેન ક્રમયોગેન પરિવ્રજતિ યો દ્વિજઃ
સ વિધૂયેહ પાપ્માનં પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ॥

એષ ધર્મો ઽનુશિષ્ટો વો યતીનાં નિયતાત્મનામ્
વેદસંન્યાસિકાનાં તુ કર્મયોગં નિબોધત ॥

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્ તથા
એતે ગૃહસ્થપ્રભવાશ્ ચત્વારઃ પૃથગ્ આશ્રમાઃ ॥

સર્વે ઽપિ ક્રમશસ્ ત્વ્ એતે યથાશાસ્ત્રં નિષેવિતાઃ
યથોક્તકારિણં વિપ્રં નયન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥

સર્વેષામ્ અપિ ચૈતેષાં વેદ સ્મૃતિ શ્રુતિ વિધાનતઃ
ગૃહસ્થ ઉચ્યતે શ્રેષ્ઠઃ સ ત્રીન્ એતાન્ બિભર્તિ હિ ॥

યથા નદીનદાઃ સર્વે સાગરે યાન્તિ સંસ્થિતિમ્
તથૈવાશ્રમિણઃ સર્વે ગૃહસ્થે યાન્તિ સંસ્થિતિમ્ ॥

ચતુર્ભિર્ અપિ ચૈવૈતૈર્ નિત્યમ્ આશ્રમિભિર્ દ્વિજૈઃ
દશલક્ષણકો ધર્મઃ સેવિતવ્યઃ પ્રયત્નતઃ ॥

ધૃતિઃ ક્ષમા દમો ઽસ્તેયં શૌચમ્ ઇન્દ્રિયનિગ્રહઃ
ધીર્ વિદ્યા સત્યમ્ અક્રોધો દશકં ધર્મલક્ષણમ્ ॥

દશ લક્ષણાનિ ધર્મસ્ય યે વિપ્રાઃ સમધીયતે
અધીત્ય ચાનુવર્તન્તે તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥

દશલક્ષણકં ધર્મમ્ અનુતિષ્ઠન્ સમાહિતઃ
વેદાન્તં વિધિવચ્ છ્રુત્વા સંન્યસેદ્ અનૃણો દ્વિજઃ ॥

સંન્યસ્ય સર્વકર્માણિ કર્મદોષાન્ અપાનુદન્
નિયતો વેદમ્ અભ્યસ્ય પુત્રૈશ્વર્યે સુખં વસેત્ ॥

એવં સંન્યસ્ય કર્માણિ સ્વકાર્યપરમો ઽસ્પૃહઃ
સંન્યાસેનાપહત્યૈનઃ પ્રાપ્નોતિ પરમં ગતિમ્ ॥

એષ વો ઽભિહિતો ધર્મો બ્રાહ્મણસ્ય ચતુર્વિધઃ
પુણ્યો ઽક્ષયફલઃ પ્રેત્ય રાજ્ઞાં ધર્મં નિબોધત ॥