Manu Smriti · Chapter 4

caturtham āyuṣo bhāgam uṣitvādyaṃ gurau dvijāḥ
dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ kṛtadāro gṛhe vaset //

adroheṇaiva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ
yā vṛttis tāṃ samāsthāya vipro jīved anāpadi //

yātrāmātraprasiddhyarthaṃ svaiḥ karmabhir agarhitaiḥ
akleśena śarīrasya kurvīta dhanasaṃcayam //

ṛtāmṛtābhyāṃ jīvet tu mṛtena pramṛtena vā
satyānṛtābhyām api vā na śvavṛttyā kadā cana //

ṛtam uñchaśilaṃ jñeyam amṛtaṃ syād ayācitam
mṛtaṃ tu yācitaṃ bhaikṣaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam //

satyānṛtaṃ tu vāṇijyaṃ tena caivāpi jīvyate
sevā śvavṛttir ākhyātā tasmāt tāṃ parivarjayet //

kusūladhānyako vā syāt kumbhīdhānyaka eva vā
tryahaihiko vāpi bhaved aśvastanika eva vā //

caturṇām api caiteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām
jyāyān paraḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ //

ṣaṭkarmaiko bhavaty eṣāṃ tribhir anyaḥ pravartate
dvābhyām ekaś caturthas tu brahmasattreṇa jīvati //

vartayaṃś ca śiloñchābhyām agnihotraparāyaṇaḥ
iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapet sadā //

na lokavṛttaṃ varteta vṛttihetoḥ kathaṃ cana
ajihmām aśathāṃ śuddhāṃ jīved brāhmaṇajīvikām //

saṃtoṣaṃ param āsthāya sukhārthī saṃyato bhavet
saṃtoṣamūlaṃ hi sukhaṃ duḥkhamūlaṃ viparyayaḥ //

ato 'nyatamayā vṛttyā jīvaṃs tu snātako dvijaḥ
svargāyuṣya svargyāyuṣya yaśasyāni vratāṇīmāni dhārayet //

vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryād atandritaḥ
tad dhi kurvan yathāśakti prāpnoti paramāṃ gatim //

nehetārthān prasaṅgena na viruddhena karmaṇā
na vidyamāneṣv kalpamāneṣv artheṣu nārtyām api yatas tataḥ //

indriyārtheṣu sarveṣu na prasajyeta kāmataḥ
atiprasaktiṃ caiteṣāṃ manasā saṃnivartayet //

sarvān parityajed arthān svādhyāyasya virodhinaḥ
yathā tathādhyāpayaṃs tu sā hy asya kṛtakṛtyatā //

vayasaḥ karmaṇo 'rthasya śrutasyābhijanasya ca
veṣavāgbuddhisārūpyam ācaran vicared iha //

buddhivṛddhikarāṇy āśu dhanyāni ca hitāni ca
nityaṃ śāstrāṇy avekṣeta nigamāṃś caiva vaidikān //

yathā yathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati
tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate //

ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca sarvadā
nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca yathāśakti na hāpayet //

etān eke mahāyajñān yajñaśāstravido janāḥ
anīhamānāḥ satatam indriyeṣv eva juhvati //

vācy eke juhvati prāṇaṃ prāṇe vācaṃ ca sarvadā
vāci prāṇe ca paśyanto yajñanirvṛttim akṣayām //

jñānenaivāpare viprā yajanty etair yajante tair makhaiḥ sadā
jñānamūlāṃ kriyām eṣāṃ paśyanto jñānacakṣuṣā //

agnihotraṃ ca juhuyād ādyante dyuniśoḥ sadā
darśena cārdhamāsānte paurṇāmāsena caiva hi //

sasyānte navasasyeṣṭyā tathā rtvante dvijo 'dhvaraiḥ
paśunā tv ayanasyādau ayanānte tu samānte saumikair makhaiḥ //

nāniṣṭvā navasasyeṣṭyā paśunā cāgnimān dvijaḥ
navānnam adyān māṃsaṃ vā dīrgham āyur jijīviṣuḥ //

navenānarcitā hy asya paśuhavyena cāgnayaḥ
prāṇān evāttum icchanti navānnāmiṣagardhinaḥ //

āsanāśanaśayyābhir adbhir mūlaphalena vā
nāsya kaś cid vased gehe śaktito 'narcito 'tithiḥ //

pāṣāṇḍino vikarmasthān baiḍālavratikāñ śaṭhān
haitukān bakavṛttīṃś ca vāṅgātreṇāpi nārcayet //

vedavidyāvratasnātāñ śrotriyān gṛhamedhinaḥ
pūjayed dhavyakavyena viparītāṃś ca varjayet //

śaktito 'pacamānebhyo dātavyaṃ gṛhamedhinā
saṃvibhāgaś ca bhūtebhyaḥ kartavyo 'nuparodhataḥ //

rājato dhanam anvicchet saṃsīdan snātakaḥ kṣudhā
yājyāntevāsinor vāpi na tv anyata iti sthitiḥ //

na sīdet snātako vipraḥ kṣudhā śaktaḥ kathaṃ cana
na jīrṇamalavadvāsā bhavec ca vibhave sati //

kḷptakeśanakhaśmaśrur dāntaḥ śuklāmbaraḥ śuciḥ
svādhyāye caiva yuktaḥ syān nityam ātmahiteṣu ca //

vaiṇavīṃ dhārayed yaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum
yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhaṃ raukme ca kuṇḍale //

nekṣetodyantam ādityaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana
nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam //

na laṅghayed vatsatantrīṃ na pradhāvec ca varṣati
na codake nirīkṣeta svarūpam iti dhāraṇā //

mṛdaṃ gāṃ daivataṃ vipraṃ ghṛtaṃ madhu catuṣpatham
pradakṣiṇāni kurvīta prajñātāṃś ca vanaspatīn //

nopagacchet pramatto 'pi striyam ārtavadarśane
samānaśayane caiva na śayīta tayā saha //

rajasābhiplutāṃ nārīṃ narasya hy upagacchataḥ
prajñā tejo balaṃ cakṣur āyuś caiva prahīyate //

tāṃ vivarjayatas tasya rajasā samabhiplutām
prajñā tejo balaṃ cakṣur āyuś caiva pravardhate //

nāśnīyād bhāryayā sārdhaṃ nainām īkṣeta cāśnatīm
kṣuvatīṃ jṛmbhamāṇāṃ vā na cāsīnāṃ yathāsukham //

nāñjayantīṃ svake netre na cābhyaktām anāvṛtām
na paśyet prasavantīṃ ca tejaskāmo dvijottamaḥ //

nānnam adyād ekavāsā na nagnaḥ snānam ācaret
na mūtraṃ pathi kurvīta na bhasmani na govraje //

na phālakṛṣṭe na jale na cityāṃ na ca parvate
na jīrṇadevāyatane na valmīke kadā cana //

na sasattveṣu garteṣu na gacchann api na sthitaḥ
na nadītīram āsādya na ca parvatamastake //

vāyvagnivipram ādityam apaḥ paśyaṃs tathaiva gāḥ
na kadā cana kurvīta viṇmūtrasya visarjanam //

tiraskṛtyoccaret kāṣṭha loṣṭhapatra tṛṇādinā tṛṇādi ca
niyamya prayato vācaṃ saṃvītāṅgo 'vaguṇṭhitaḥ //

mūtroccārasamutsargaṃ divā kuryād udaṅmukhaḥ
dakṣiṇābhimukho rātrau saṃdhyāyoś ca yathā divā //

chāyāyām andhakāre vā rātrāv ahani vā dvijaḥ
yathāsukhamukhaḥ kuryāt prāṇabādhabhayeṣu ca //

pratyagniṃ pratisūryaṃ ca pratisomodakadvijam
pratigu pratigāṃ prativātaṃ ca prajñā naśyati mehataḥ //

nāgniṃ mukhenopadhamen nagnāṃ nekṣeta ca striyam
nāmedhyaṃ prakṣiped agnau na ca pādau pratāpayet //

adhastān nopadadhyāc ca na cainam abhilaṅghayet
na cainaṃ pādataḥ kuryān na prāṇābādham ācaret //

nāśnīyāt saṃdhivelāyāṃ na gacchen nāpi saṃviśet
na caiva pralikhed bhūmiṃ nātmano 'paharet srajam //

nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā ṣṭhīvanaṃ vā samutsṛjet
amedhyaliptam anyad vā lohitaṃ vā viṣāṇi vā //

naikaḥ supyāc chūnyagehe śūnyagṛhe svapyān na śreyāṃsaṃ prabodhayet
nodakyayābhibhāṣeta yajñaṃ gacchen na cāvṛtaḥ //

agnyagāre gavāṃ goṣṭhe brāhmaṇānāṃ ca saṃnidhau
svādhyāye bhojane caiva dakṣinaṃ pāṇim uddharet //

na vārayed gāṃ dhayantīṃ na cācakṣīta kasya cit
na divīndrāyudhaṃ dṛṣṭvā kasya cid darśayed budhaḥ //

nādharmike vased grāme na vyādhibahule bhṛśam
naikaḥ prapadyetādhvānaṃ na ciraṃ parvate vaset //

na śūdrarājye nivasen nādhārmikajanāvṛte
na pāṣaṇḍigaṇākrānte nopasṣṛṭe 'ntyajair nṛbhiḥ //

na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ nātisauhityam ācaret
nātiprage nātisāyaṃ na sāyaṃ prātarāśitaḥ //

na kurvīta vṛthāceṣṭāṃ na vāry añjalinā pibet
notsaṅge bhakṣayed bhakṣyān na jātu syāt kutūhalī //

na nṛtyed atha vā gāyen nṛtyen naiva gāyec ca na vāditrāṇi navāditrāṇi vādayet
nāsphoṭayen na ca kṣveḍen na ca rakto virāvayet virodhayet //

na pādau dhāvayet kāṃsye kadā cid api bhājane
na bhinnabhāṇḍe bhuñjīta na bhāvapratidūṣite //

upānahau ca vāsaś ca dhṛtam anyair na dhārayet
upavītam alaṅkāraṃ srajaṃ karakam eva ca //

nāvinītair bhajed vrajed dhuryair na ca kṣudhvyādhipīḍitaiḥ
na bhinnaśṛṅgākṣikhurair na vāladhivirūpitaiḥ //

vinītais tu vrajen nityam āśugair lakṣaṇānvitaiḥ
varṇarūpopasaṃpannaiḥ pratodenātudan pratodenākṣipan bhṛśam //

bālātapaḥ pretadhūmo varjyaṃ bhinnaṃ tathāsanam
na chindyān nakharomāṇi dantair notpāṭayen nakhān //

na mṛlloṣṭhaṃ ca mṛdnīyān na chindyāt karajais tṛṇam
na karma niṣphalaṃ kuryān nāyatyām asukhodayam //

loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ
sa vināśaṃ vrajaty āśu sūcakāśucir sūcako 'śucir eva ca //

na vigarhya vigṛhya kathāṃ kuryād bahir mālyaṃ na dhārayet
gavāṃ ca yānaṃ pṛṣṭhena sarvathaiva vigarhitam //

advāreṇa ca nātīyād grāmaṃ vā veśma vāvṛtam
rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet //

nākṣair dīvyet kadā cit tu svayaṃ nopānahau haret
śayanastho na bhuñjīta na pāṇisthaṃ na cāsane //

sarvaṃ ca tilasaṃbaddhaṃ nādyād astam ite ravau
na ca nagnaḥ śayīteha na cocchiṣṭaḥ kva cid vrajet //

ārdrapādas tu bhuñjīta nārdrapādas tu saṃviśet
ārdrapādas tu bhuñjāno dīrgham āyur avāpnuyāt //

acakṣurviṣayaṃ durgaṃ na prapadyeta karhi cit
na viṇmūtram udīkṣeta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret //

adhitiṣṭhen na keśāṃs tu na bhasmāsthikapālikāḥ
na kārpāsāsthi na tuṣān dīrgham āyur jijīviṣuḥ //

na saṃvasec ca patitair na cāṇḍālair na pulkasaiḥ
na mūrkhair nāvaliptaiś ca nāntyair nāntyāvasāyibhiḥ //

na śūdrāya matiṃ dadyān nocchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam
na cāsyopadiśed dharmaṃ na cāsya vratam ādiśet //

yo hy asya dharmam ācaṣṭe yaś caivādiśati vratam
so 'saṃvṛtaṃ nāma tamaḥ saha tenaiva majjati //

na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyed ātmanaḥ śiraḥ
na spṛśec caitad ucchiṣṭo na ca snāyād vinā tataḥ //

keśagrahān prahārāṃś ca śirasy etān vivarjayet
śiraḥsnātaś ca tailena nāṅgaṃ kiṃ cid api spṛśet //

na rājñaḥ pratigṛhṇīyād arājanyaprasūtitaḥ
sūnācakradhvajavatāṃ veśenaiva ca jīvatām //

daśasūnāsamaṃ cakraṃ daśacakrasamo dhvajaḥ
daśadhvajasamo veśo daśaveśasamo nṛpaḥ //

daśa sūṇāsahasrāṇi yo vāhayati saunikaḥ
tena tulyaḥ smṛto rājā ghoras tasya pratigrahaḥ //

yo rājñaḥ pratigṛhṇāti lubdhasyocchāstravartinaḥ
sa paryāyeṇa yātīmān narakān ekaviṃśatim //

tāmisram andhatāmisraṃ mahārauravarauravau
narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakam eva ca //

saṃjīvanaṃ mahāvīciṃ tapanaṃ saṃpratāpanam
saṃhātaṃ ca sakākolaṃ kuḍmalaṃ pratimūrtikam pūtimṛttikam //

lohaśaṅkum ṛjīṣaṃ ca panthānaṃ śālmalīṃ nadīm
asipatravanaṃ caiva lohadārakam eva ca //

etad vidanto vidvāṃso brāhmaṇā brahmavādinaḥ
na rājñaḥ pratigṛhṇanti pretya śreyo 'bhikāṅkṣiṇaḥ //

brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet
kāyakleśāṃś ca tanmūlān vedatattvārtham eva ca //

utthāyāvaśyakaṃ kṛtvā kṛtaśaucaḥ samāhitaḥ
pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃs tiṣṭhet svakāle cāparāṃ ciram //

ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvād dīrgham āyur avāpnuyuḥ
prajñāṃ yaśaś ca kīrtiṃ ca brahmavarcasam eva ca //

śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vāpy upākṛtya yathāvidhi
yuktaś chandāṃsy adhīyīta māsān vipro 'rdhapañcamān //

puṣye tu chandasāṃ kuryād bahir utsarjanaṃ dvijaḥ
māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame 'hani //

yathāśāstraṃ tu kṛtvaivam utsargaṃ chandasāṃ bahiḥ
viramet pakṣiṇīṃ rātriṃ tad evaikam aharniśam //

ata ūrdhvaṃ tu chandāṃsi śukleṣu niyataḥ paṭhet
vedāṅgāni ca sarvāṇi kṛṣṇapakṣeṣu saṃpaṭhet //

nāvispaṣṭam adhīyīta na śūdrajanasannidhau
na niśānte pariśrānto brahmādhītya punaḥ svapet //

yathoditena vidhinā nityaṃ chandaskṛtaṃ paṭhet
brahma chandaskṛtaṃ caiva dvijo yukto hy anāpadi //

imān nityam anadhyāyān adhīyāno vivarjayet
adhyāpanaṃ ca kurvāṇaḥ śiṣyāṇāṃ vidhipūrvakam //

karṇaśrave 'nile rātrau divā pāṃsusamūhane
etau varṣāsv anadhyāyāv adhyāyajñāḥ pracakṣate //

vidyutstanitavarṣeṣu maholkānāṃ ca saṃplave
ākālikam anadhyāyam eteṣu manur abravīt //

etāṃs tv abhyuditān vidyād yadā prāduṣkṛtāgniṣu
tadā vidyād anadhyāyam anṛtau cābhradarśane //

nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ copasarjane
etān ākālikān vidyād anadhyāyān ṛtāv api //

prāduṣkṛteṣv agniṣu tu vidyutstanitaniḥsvane
sajyotiḥ syād anadhyāyaḥ śeṣe rātrau yathā divā //

nityānadhyāya eva syād grāmeṣu nagareṣu ca
dharmanaipuṇyakāmānāṃ pūtigandhe ca sarvadā sarvaśaḥ //

antargataśave grāme vṛṣalasya ca sannidhau
anadhyāyo rudyamāne samavāye janasya ca //

udake madhyarātre ca viṇmūtrasya visarjane
ucchiṣṭaḥ śrāddhabhuk caiva manasāpi na cintayet //

pratigṛhya dvijo vidvān ekoddiṣṭasya ketanam ekoddiṣṭaniketanam
tryahaṃ na kīrtayed brahma rājño rāhoś ca sūtake //

yāvad ekānudiṣṭasya gandho lepaś ca tiṣṭhati
viprasya viduṣo dehe tāvad brahma na kīrtayet //

śayānaḥ prauḍhapādaś ca kṛtvā caivāvasakthikām
nādhīyītāmiṣaṃ jagdhvā sūtakānnādyam eva ca //

nīhāre bāṇaśabde ca saṃdhyayor eva cobhayoḥ
amāvāsyācaturdaśyoḥ paurṇamāsyaṣṭakāsu ca //

amāvāsyā guruṃ hanti śiṣyaṃ hanti caturdaśī
brahmāṣṭakapaurṇamāsyau tasmāt tāḥ parivarjayet //

pāṃsuvarṣe diśāṃ dāhe gomāyuvirute tathā
śvakharoṣṭre ca ruvati paṅktau ca na paṭhed dvijaḥ //

nādhīyīta śmaśānānte grāmānte govraje 'pi vā
vasitvā maithunaṃ vāsaḥ śrāddhikaṃ pratigṛhya ca //

prāṇi vā yadi vāprāṇi yat kiṃ cic chrāddhikaṃ bhavet
tad ālabhyāpy anadhyāyaḥ pāṇyāsyo hi dvijaḥ smṛtaḥ //

corair upadrute caurair upaplute grāme saṃbhrame cāgnikārite
ākālikam anadhyāyaṃ vidyāt sarvādbhuteṣu ca //

upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ kṣepaṇaṃ smṛtam
aṣṭakāsu tv ahorātram ṛtvantāsu ca rātriṣu //

nādhīyītāśvam ārūḍho na vṛkṣaṃ na ca hastinam
na nāvaṃ na kharaṃ noṣṭraṃ neriṇastho na yānagaḥ //

na vivāde na kalahe na senāyāṃ na saṃgare
na bhuktamātre nājīrṇe na vamitvā na śuktake //

atithiṃ cānanujñāpya mārute vāti vā bhṛśam
rudhire ca srute gātrāc chastreṇa ca parikṣate //

sāmadhvanāv ṛgyajuṣī nādhīyīta kadā cana
vedasyādhītya vāpy antam āraṇyakam adhītya ca //

ṛgvedo devadaivatyo yajurvedas tu mānuṣaḥ
sāmavedaḥ smṛtaḥ pitryas tasmāt tasyāśucir dhvaniḥ //

etad vidvanto vidvāṃsas trayīniṣkarṣam anvaham
kramataḥ pūrvam abhyasya paścād vedam adhīyate //

paśumaṇḍūkamārjāra śvasarpanakulākhubhiḥ
antarāgamane vidyād anadhyāyam aharniśam //

dvāv eva varjayen nityam anadhyāyau prayatnataḥ
svādhyāyabhūmiṃ cāśuddham ātmānaṃ cāśuciṃ dvijaḥ //

amāvāsyām aṣṭamīṃ ca paurṇamāsīṃ caturdaśīm
brahmacārī bhaven nityam apy ṛtau snātako dvijaḥ //

na snānam ācared bhuktvā nāturo na mahāniśi
na vāsobhiḥ sahājasraṃ nāvijñāte jalāśaye //

devatānāṃ guro rājñaḥ snātakācāryayos tathā
nākrāmet kāmataś chāyāṃ babhruṇo dīkṣitasya ca //

madhyaṃdine 'rdharātre ca śrāddhaṃ bhuktvā ca sāmiṣam
saṃdhyayor ubhayoś caiva na seveta catuṣpatham //

udvartanam apasnānaṃ viṇmūtre raktam eva ca
śleśmaniṣṭhyūtavāntāni nādhitiṣṭhet tu kāmataḥ //

vairiṇaṃ nopaseveta sahāyaṃ caiva vairiṇaḥ
adhārmikaṃ taskaraṃ ca parasyaiva ca yoṣitaṃ //

na hīdṛśam anāyuṣyaṃ loke kiṃ cana vidyate
yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam //

kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam
nāvamanyeta vai bhūṣṇuḥ kṛśān api kadā cana //

etat trayaṃ hi puruṣaṃ nirdahed avamānitam
tasmād etat trayaṃ nityaṃ nāvamanyeta buddhimān //

nātmānam avamanyeta purvābhir asamṛddhibhiḥ
ā mṛtyoḥ śriyam anvicchen naināṃ manyeta durlabhām //

satyaṃ brūyāt priyaṃ brūyān na brūyāt satyam apriyam
priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ //

bhadraṃ bhadram iti brūyād bhadram ity eva vā vadet
śuṣkavairaṃ vivādaṃ ca na kuryāt kena cit saha //

nātikalyaṃ nātisāyaṃ nātimadhyaṃdine sthite
nājñātena samaṃ gacchen naiko na vṛṣalaiḥ saha //

hīnāṅgān atiriktāṅgān vidyāhīnān vayo'dhikān vayo'atigān
rūpa draviṇa dravya hīnāṃś ca jātihīnāṃś ca nākṣipet //

na spṛśet pāṇinocchiṣṭo vipro gobrāhmaṇānalāṇ
na cāpi paśyed aśuciḥ sustho svastho jyotirgaṇān divā divi //

spṛṣṭvaitān aśucir nityam adbhiḥ prāṇān upaspṛśet
gātrāṇi caiva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitalena tu //

anāturaḥ svāni khāni na spṛśed animittataḥ
romāṇi ca rahasyāni sarvāṇy eva vivarjayet //

maṅgalācārayuktaḥ syāt prayatātmā jitendriyaḥ
japec ca juhuyāc caiva nityam agnim atandritaḥ //

maṅgalācārayuktānāṃ nityaṃ ca prayatātmanām
japatāṃ juhvatāṃ caiva vinipāto na vidyate //

vedam evābhyasen eva japen nityaṃ yathākālam atandritaḥ
taṃ hy asyāhuḥ paraṃ dharmam upadharmo 'nya ucyate //

vedābhyāsena satataṃ śaucena tapasaiva ca
adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm //

paurvikīṃ saṃsmaran jātiṃ brahmaivābhyasyate punaḥ dvijaḥ
brahmābhyāsena cājasram anantaṃ sukham aśnute //

sāvitrāñ śāntihomāṃś ca kuryāt parvasu nityaśaḥ
pitṝṃś caivāṣṭakāsv arcen nityam anvaṣṭakāsu ca //

dūrād āvasathān mūtraṃ dūrāt pādāvasecanam
ucchiṣṭānnaniṣekaṃ ca dūrād eva samācaret //

maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanam añjanam
pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam //

daivatāny abhigacchet tu dhārmikāṃś ca dvijottamān
īśvaraṃ caiva rakṣārthaṃ gurūn eva ca parvasu //

abhivādayed vṛddhāṃś ca dadyāc caivāsanaṃ svakam
kṛtāñjalir upāsīta gacchataḥ pṛṣṭhato 'nviyāt //

śrutismṛtyuditaṃ samyaṅ nibaddhaṃ sveṣu karmasu
dharmamūlaṃ niṣeveta sadācāram atandritaḥ //

ācārāl labhate hy āyur ācārād īpsitāḥ prajāḥ
ācārād dhanam akṣayyam ācāro hanty alakṣaṇam //

durācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ
duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhito 'lpāyur eva ca //

sarvalakṣaṇahīno 'pi yaḥ sadācāravān naraḥ
śraddadhāno 'nasūyaś ca śataṃ varṣāṇi jīvati //

yad yat paravaśaṃ karma tat tad yatnena varjayet
yad yad ātmavaśaṃ tu syāt tat tat seveta yatnataḥ //

sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvam ātmavaśaṃ sukham
etad vidyāt samāsena lakṣaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ //

yat karma kurvato 'sya syāt paritoṣo 'ntarātmanaḥ
tat prayatnena kurvīta viparītaṃ tu varjayet //

ācāryaṃ ca pravaktāraṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum
na hiṃsyād brāhmaṇān gāś ca sarvāṃś caiva tapasvinaḥ //

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam
dveṣaṃ dambhaṃ stambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ ca varjayet //

parasya daṇḍaṃ nodyacchet kruddho nainaṃ nipātayet
anyatra putrāc chiṣyād vā śiṣṭyarthaṃ tāḍayet tu tau //

brāhmaṇāyāvaguryaiva dvijātir vadhakāmyayā
śataṃ varṣāṇi tāmisre narake parivartate //

tāḍayitvā tṛṇenāpi saṃrambhān matipūrvakam
ekaviṃśatīm ājātīḥ pāpayoniṣu jāyate //

ayudhyamānasyotpādya brāhmaṇasyāsṛg aṅgataḥ
duḥkhaṃ sumahad āpnoti pretyāprājñatayā naraḥ //

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn saṃgṛhṇāti mahītalāt
tāvato 'bdān amutrānyaiḥ śoṇitotpādako 'dyate //

na kadā cid dvije tasmād vidvān avagured api
na tāḍayet tṛṇenāpi na gātrāt srāvayed asṛk //

adhārmiko naro yo hi yasya cāpy anṛtaṃ dhanam
hiṃsārataś hiṃsāratiś ca yo nityaṃ nehāsau sukham edhate //

na sīdann api dharmeṇa mano 'dharme niveśayet
adhārmikānāṃ pāpānām āśu paśyan viparyayam //

nādharmaś carito loke sadyaḥ phalati gaur iva
śanair āvartyamānas tu kartur mūlāni kṛntati //

yadi nātmani putreṣu na cet putreṣu naptṛṣu
na tv eva tu kṛto 'dharmaḥ kṛto dharmaḥ kartur bhavati niṣphalaḥ //

adharmeṇaidhate tāvat tato bhadrāṇi paśyati
tataḥ sapatnān jayati samūlas tu vinaśyati //

satyadharmāryavṛtteṣu śauce caivāramet sadā
śiṣyāṃś ca śiṣyād dharmeṇa vāgbāhūdarasaṃyataḥ //

parityajed arthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau
dharmaṃ cāpy asukhodarkaṃ lokasaṃkruṣṭam eva ca //

na pāṇipādacapalo na netracapalo 'nṛjuḥ
na syād vākcapalaś caiva na paradrohakarmadhīḥ //

yenāsya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ
tena yāyāt satāṃ mārgaṃ tena gacchan na riṣyati //

ṛtvikpurohitācāryair mātulātithisaṃśritaiḥ
bālavṛddhāturair vaidyair jñātisaṃbandhibāndhavaiḥ //

mātāpitṛbhyāṃ jāmībhir bhrātrā putreṇa bhāryayā
duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret //

etair vivādān saṃtyajya sarvapāpaiḥ pramucyate
etair jitaiś ca jayati sarvāṃl lokān imān gṛhī //

ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ
atithis tv indralokeśo devalokasya ca rtvijaḥ //

jāmayo 'psarasāṃ loke vaiśvadevasya bāndhavāḥ
saṃbandhino hy apāṃ loke pṛthivyāṃ mātṛmātulau //

ākāśeśās tu vijñeyā bālavṛddhakṛśāturāḥ
bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ //

chāyā svo dāsavargaś ca duhitā kṛpaṇaṃ param
tasmād etair adhikṣiptaḥ sahetāsaṃjvaraḥ sadā //

pratigrahasamartho 'pi prasaṅgaṃ tatra varjayet
pratigraheṇa hy asyāśu brāhmaṃ tejaḥ praśāmyati //

na dravyāṇām avijñāya vidhiṃ dharmyaṃ pratigrahe
prājñaḥ pratigrahaṃ kuryād avasīdann api kṣudhā //

hiraṇyaṃ bhūmim aśvaṃ gām annaṃ vāsas tilān ghṛtam
pratigṛhṇann avidvāṃs tu bhasmībhavati dāruvat //

hiraṇyam āyur annaṃ ca bhūr gauś cāpy oṣatas tanum
aśvaś cakṣus tvacaṃ vāso ghṛtaṃ tejas tilāh prajāḥ //

atapās tv anadhīyānaḥ pratigraharucir dvijaḥ
ambhasy aśmaplaveneva saha tenaiva majjati //

tasmād avidvān bibhiyād yasmāt tasmāt pratigrahāt
svalpakenāpy avidvān hi paṅke gaur iva sīdati //

na vāry api prayacchet tu baiḍālavratike dvije
na bakavratike pāpe nāvedavidi dharmavit //

triṣv apy eteṣu dattaṃ hi vidhināpy arjitaṃ dhanam
dātur bhavaty anarthāya paratrādātur eva ca //

yathā plavenāupalena nimajjaty udake taran
tathā nimajjato 'dhastād ajñau dātṛpratīcchakau //

dharmadhvajī sadā lubdhaś chādmiko lokadambhakaḥ
baiḍālavratiko jñeyo hiṃsraḥ sarvābhisaṃdhakaḥ //

adhodṛṣṭir naiṣkṛtikaḥ svārthasādhanatatparaḥ
śaṭho mithyāvinītaś ca bakavratacaro dvijaḥ //

ye bakavratino viprā ye ca mārjāraliṅginaḥ
te patanty andhatāmisre tena pāpena karmaṇā //

na dharmasyāpadeśena pāpaṃ kṛtvā vrataṃ caret
vratena pāpaṃ pracchādya kurvan strīśūdradambhanam //

pretyeha cedṛśā viprā garhyante brahmavādibhiḥ
chadmanā caritaṃ yac ca vrataṃ rakṣāṃsi gacchati //

aliṅgī liṅgiveṣeṇa yo vṛttim upajīvati
sa liṅgināṃ haraty enas tiryagyonau ca jāyate //

parakīyanipāneṣu na snāyād dhi snāyāc ca kadā cana
nipānakartuḥ snātvā tu duṣkṛtāṃśena lipyate //

yānaśayyāsanāny asya kūpodyānagṛhāṇi ca
adattāny upayuñjāna enasaḥ syāt turīyabhāk //

nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca
snānaṃ samācaren nityaṃ gartaprasravaṇeṣu ca //

yamān seveta satataṃ na nityaṃ niyamān budhaḥ
yamān pataty akurvāṇo niyamān kevalān bhajan //

nāśrotriyatate yajñe grāmayājikṛte tathā
striyā klībena ca hute bhuñjīta brāhmaṇaḥ kva cit //

aślīkam aślīlam etat sādhūnāṃ yatra juhvaty amī haviḥ
pratīpam etad devānāṃ tasmāt tat parivarjayet //

mattakruddhāturāṇāṃ ca na bhuñjīta kadā cana
keśakīṭāvapannaṃ ca padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ //

bhrūṇaghnāvekṣitaṃ caiva saṃspṛṣṭaṃ cāpy udakyayā
patatriṇāvalīḍhaṃ ca śunā saṃspṛṣṭam eva ca //

gavā cānnam upaghrātaṃ ghuṣṭānnaṃ ca viśeṣataḥ
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca viduṣā ca jugupsitam //

stenagāyanayoś cānnaṃ takṣṇo vārdhuṣikasya ca
dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nigaḍasya ca //

abhiśastasya ṣaṇḍhasya puṃścalyā dāmbhikasya ca
śuktaṃ paryuṣitaṃ caiva śūdrasyocchiṣṭam eva ca //

cikitsakasya mṛgayoḥ krūrasyocchiṣṭabhojinaḥ
ugrānnaṃ sūtikānnaṃ ca paryācāntam anirdaśam //

anarcitaṃ vṛthāmāṃsam avīrāyāś ca yoṣitaḥ
dviṣadannaṃ nagaryannaṃ patitānnam avakṣutam //

piśunānṛtinoś cānnaṃ kratuvikrayiṇas tathā kratuvikrayakasya ca
śailūṣatunnavāyānnaṃ kṛtaghnasyānnam eva ca //

karmārasya niṣādasya raṅgāvatārakasya ca
suvarṇakartur veṇasya śastravikrayiṇas tathā //

śvavatāṃ śauṇḍikānāṃ ca cailanirṇejakasya ca
rañjakasya rajakasya nṛśaṃsasya yasya copapatir gṛhe //

mṛṣyanti ye copapatiṃ strījitānāṃ ca sarvaśaḥ
anirdaśaṃ ca pretānnam atuṣṭikaram eva ca //

rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam
āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaś carmāvakartinaḥ //

kārukānnaṃ prajāṃ hanti balaṃ nirṇejakasya ca
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati //

pūyaṃ cikitsakasyānnaṃ puṃścalyās tv annam indriyam
viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ śastravikrayiṇo malam //

ya ete 'nye tv abhojyānnāḥ kramaśaḥ parikīrtitāḥ
teṣāṃ tvagasthiromāṇi vadanty annaṃ manīṣiṇaḥ //

bhuktvāto 'nyatam asyānnam amatyā kṣapaṇaṃ tryaham
matyā bhuktvācaret kṛcchraṃ retoviṇmūtram eva ca //

nādyāc chūdrasya pakvānnaṃ vidvān aśrāddhino dvijaḥ
ādadītāmam evāsmād avṛttāv ekarātrikam //

śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ
mīmāṃsitvobhayaṃ devāḥ samam annam akalpayan //

tān prajāpatir āhaitya mā kṛdhvaṃ viṣamaṃ samam
śraddhāpūtaṃ vadānyasya hatam aśraddhayetarat //

śraddhayeṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca nityaṃ kuryād atandritaḥ
śraddhākṛte hy akṣaye te bhavataḥ svāgatair dhanaiḥ //

dānadharmaṃ niṣeveta nityam aiṣṭikapaurtikam
parituṣṭena bhāvena pātram āsādya śaktitaḥ //

yat kiṃ cid api dātavyaṃ yāciten ānasūyayā ānasūyatā?
utpatsyate hi tat pātraṃ yat tārayati sarvataḥ //

vāridas tṛptim āpnoti sukham akṣayyam akṣayam annadaḥ
tilapradaḥ prajām iṣṭāṃ dīpadaś cakṣur uttamam //

bhūmido bhūmim āpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ
gṛhado 'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpam uttamam //

vāsodaś candrasālokyam aśvisālokyam aśvadaḥ
anaḍuhaḥ śriyaṃ puṣṭāṃ godo bradhnasya viṣṭapam //

yānaśayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ
dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasārṣṭitām //

sarveṣām eva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate
vāryannagomahīvāsas tilakāñcanasarpiṣām //

yena yena tu bhāvena yad yad dānaṃ prayacchati
tat tat tenaiva bhāvena prāpnoti pratipūjitaḥ //

yo 'rcitaṃ pratigṛhṇāti dadāty arcitam eva vā
tāv ubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ tu viparyaye //

na vismayeta tapasā vaded iṣṭvā ca nānṛtam
nārto 'py apavaded viprān na dattvā parikīrtayet //

yajño 'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt
āyur viprāpavādena dānaṃ ca parikīrtanāt //

dharmaṃ śanaiḥ saṃcinuyād valmīkam iva puttikāḥ
paralokasahāyārthaṃ sarvabhūtāny apīḍayan //

nāmutra hi sahāyārthaṃ pitā mātā ca tiṣṭhataḥ
na putradāraṃ na jñātir dharmas tiṣṭhati kevalaḥ //

ekaḥ prajāyate jantur eka eva pralīyate
eko 'nubhuṅkte sukṛtam eka eva ca duṣkṛtam //

mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau
vimukhā bāndhavā yānti dharmas tam anugacchati //

tasmād dharmaṃ sahāyārthaṃ nityaṃ saṃcinuyāc chanaiḥ
dharmeṇa hi sahāyena tamas tarati dustaram //

dharmapradhānaṃ puruṣaṃ tapasā hatakilbiṣam
paralokaṃ nayaty āśu bhāsvantaṃ khaśarīriṇam //

uttamair uttamair nityaṃ saṃbandhān ācaret saha
ninīṣuḥ kulam utkarṣam adhamān adhamāṃs tyajet //

uttamān uttamān eva gacchan hīnāṃs tu varjayan
brāhmaṇaḥ śreṣṭhatām eti pratyavāyena śūdratām //

dṛḍhakārī mṛdur dāntaḥ krūrācārair asaṃvasan
ahiṃsro damadānābhyāṃ jayet svargaṃ tathāvrataḥ //

edhodakaṃ mūlaphalam annam abhyudyataṃ ca yat
sarvataḥ pratigṛhṇīyān madhv athābhayadakṣiṇām //

āhṛtābhyudyatāṃ bhikṣāṃ purastād apracoditām
mene prajāpatir grāhyām api duṣkṛtakarmaṇaḥ //

nāśnanti pitaras tasya daśavarṣāṇi pañca ca
na ca havyaṃ vahaty agnir yas tām abhyavamanyate //

śayyāṃ gṛhān kuśān gandhān apaḥ puṣpaṃ maṇīn dadhi
dhānā matsyān payo māṃsaṃ śākaṃ caiva na nirṇudet //

gurūn bhṛtyāṃś cojjihīrṣann arciṣyan devatātithīn
sarvataḥ pratigṛhṇīyān na tu tṛpyet svayaṃ tataḥ //

guruṣu tv abhyatīteṣu vinā vā tair gṛhe vasan
ātmano vṛttim anvicchan gṛhṇīyāt sādhutaḥ sadā //

ārdhikaḥ kulamitraṃ ca gopālo dāsanāpitau
ete śūdreṣu bhojyānnā yāś cātmānaṃ nivedayet //

yādṛśo 'sya bhaved ātmā yādṛśaṃ ca cikīrṣitam
yathā copacared enaṃ tathātmānaṃ nivedayet //

yo 'nyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate
sa pāpakṛttamo loke stena ātmāpahārakaḥ //

vācy arthā niyatāḥ sarve vāṅgūlā vāgviniḥsṛtāḥ
tāṃs tu yaḥ stenayed vācaṃ sa sarvasteyakṛn naraḥ //

maharṣipitṛdevānāṃ gatvānṛṇyaṃ yathāvidhi
putre sarvaṃ samāsajya vasen mādhyasthyam āśritaḥ āsthitaḥ //

ekākī cintayen nityaṃ vivikte hitam ātmanaḥ ātmani
ekākī cintayāno hi paraṃ śreyo 'dhigacchati //

eṣoditā gṛhasthasya vṛttir viprasya śāśvatī
snātakavratakalpaś ca sattvavṛddhikaraḥ śubhaḥ //

anena vipro vṛttena vartayan vedaśāstravit
vyapetakalmaṣo nityaṃ brahmaloke mahīyate //