Manu Smriti · Chapter 3

ṣaṭtriṃśadābdikaṃ caryaṃ gurau traivedikaṃ vratam
tadardhikaṃ pādikaṃ vā grahaṇāntikam eva vā //

vedān adhītya vedau vā vedaṃ vāpi yathākramam
aviplutabrahmacaryo gṛhasthāśramam āvaset //

taṃ pratītaṃ svadharmeṇa brahmadāyaharaṃ pituḥ
sragviṇaṃ talpa āsīnam arhayet prathamaṃ gavā //

guruṇānumataḥ snātvā samāvṛtto yathāvidhi
udvaheta dvijo bhāryāṃ savarṇāṃ lakṣaṇānvitām //

asapiṇḍā ca yā mātur asagotrā ca yā pituḥ
sā praśastā dvijātīnāṃ dārakarmaṇ i maithune amaithinī //

mahānty api samṛddhāni go'jāvidhanadhānyataḥ
strīsaṃbandhe daśaitāni kulāni parivarjayet //

hīnakriyaṃ niṣpuruṣaṃ niśchando romaśārśasam
kṣayāmayāvyapasmāri śvitrikuṣṭhikulāni ca //

nodvahet kapilāṃ kanyāṃ nādhikāṅgīṃ na rogiṇīm
nālomikāṃ nātilomāṃ na vācāṭāṃ vācālāṃ na piṅgalām //

na rkṣavṛkṣanadīnāmnīṃ nāntyaparvatanāmikām
na pakṣyahipreṣyanāmnīṃ na ca bhīṣananāmikām //

avyaṅgāṅgīṃ saumyanāmnīṃ haṃsavāraṇagāminīm
tanulomakeśadaśanāṃ mṛdvaṅgīm udvahet striyam //

yasyās tu na bhaved bhrātā na vijñāyeta vā vai pitā
nopayaccheta tāṃ prājñaḥ putrikādharmaśaṅkayā //

savarṇāgre dvijātīnāṃ praśastā dārakarmaṇi
kāmatas tu pravṛttānām imāḥ syuḥ kramaśo 'varāḥ //

śūdraiva bhāryā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ smṛte
te ca svā caiva rājñaś ca tāś ca svā cāgrajanmanaḥ //

na brāhmaṇakṣatriyayor āpady api hi tiṣṭhatoḥ
kasmiṃś cid api vṛttānte śūdrā bhāryopadiśyate //

hīnajātistriyaṃ mohād udvahanto dvijātayaḥ
kulāny eva nayanty āśu sasantānāni śūdratām //

śūdrāvedī pataty atrer utathyatanayasya ca
śaunakasya sutotpattyā tadapatyatayā bhṛgoḥ //

śūdrāṃ śayanam āropya brāhmaṇo yāty adhogatim
janayitvā sutaṃ tasyāṃ brāhmaṇyād eva hīyate //

daivapitryātitheyāni tatpradhānāni yasya tu
nāśnanti pitṛdevās tan na ca svargaṃ sa gacchati //

vṛṣalīphenapītasya niḥśvāsopahatasya ca
tasyāṃ caiva prasūtasya niṣkṛtir na vidhīyate //

caturṇām api varṇānaṃ pretya ceha hitāhitān
aṣṭāv imān samāsena strīvivāhān nibodhata //

brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyas tathāsuraḥ
gāndharvo rākṣasaś caiva paiśācaś cāṣṭamo 'dhamaḥ //

yo yasya dharmyo varṇasya guṇadoṣau ca yasya yau
tad vaḥ sarvaṃ pravakṣyāmi prasave ca guṇāguṇān //

ṣaḍ ānupūrvyā viprasya kṣatrasya caturo 'varān
viṭśūdrayos tu tān eva vidyād dharmyān arākṣasān na rākṣasān //

caturo brāhmaṇasyādyān praśastān kavayo viduḥ
rākṣasaṃ kṣatriyasyaikam āsuraṃ vaiśyaśūdrayoḥ //

pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau smṛtāv iha
paiśācaś cāsuraś caiva na kartavyau kadā cana //

pṛthak pṛthag vā miśrau vā vivāhau pūrvacoditau
gāndharvo rākṣasaś caiva dharmyau kṣatrasya tau smṛtau //

ācchādya cārcayitvā ca śrutaśīlavate svayam
āhūya dānaṃ kanyāyā brāhmo dharmaḥ prakīrtitaḥ //

yajñe tu vitate samyag ṛtvije karma kurvate
alaṅkṛtya sutādānaṃ daivaṃ dharmaṃ pracakṣate //

ekaṃ gomithunaṃ dve vā varād ādāya dharmataḥ
kanyāpradānaṃ vidhivad ārṣo dharmaḥ sa ucyate //

sahobhau caratāṃ dharmam iti vācānubhāṣya ca
kanyāpradānam abhyarcya prājāpatyo vidhiḥ smṛtaḥ //

jñātibhyo draviṇaṃ dattvā kanyāyai caiva śaktitaḥ
kanyāpradānaṃ svācchandyād āsuro dharma ucyate //

icchayānyonyasaṃyogaḥ kanyāyāś ca varasya ca
gāndharvaḥ sa tu vijñeyo maithunyaḥ kāmasaṃbhavaḥ //

hatvā chittvā ca bhittvā ca krośantīṃ rudantīṃ gṛhāt
prasahya kanyāharaṇaṃ rākṣaso vidhir ucyate //

suptāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho yatropagacchati
sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaś cāṣṭamo paiśācaḥ prathito 'dhamaḥ //

adbhir eva dvijāgryāṇāṃ kanyādānaṃ viśiṣyate
itareṣāṃ tu varṇānām itaretarakāmyayā //

yo yasyaiṣāṃ vivāhānāṃ manunā kīrtito guṇaḥ
sarvaṃ śṛṇuta taṃ viprāḥ sarvaṃ samyak kīrtayato mama //

daśa pūrvān parān vaṃśyān ātmānaṃ caikaviṃśakam
brāhmīputraḥ sukṛtakṛn mocayaty enasaḥ pitṝn //

daivoḍhājaḥ sutaś caiva sapta sapta parāvarān
ārṣoḍhājaḥ sutas trīṃs trīn ṣaṭ ṣaṭ kāyoḍhajaḥ sutaḥ //

brāhmādiṣu vivāheṣu caturṣv evānupūrvaśaḥ
brahma varcasvinaḥ varcasinaḥ putrā jāyante śiṣṭasammatāḥ //

rūpasattvaguṇopetā dhanavanto yaśasvinaḥ
paryāptabhogā dharmiṣṭhā jīvanti ca śataṃ samāḥ //

itareṣu tu śiṣṭeṣu nṛśaṃsānṛtavādinaḥ
jāyante durvivāheṣu brahmadharmadviṣaḥ sutāḥ //

aninditaiḥ strīvivāhair anindyā bhavati prajā
ninditair ninditā nṝṇāṃ tasmān nindyān vivarjayet //

pāṇigrahaṇasaṃskāraḥ savarṇāsūpadiśyate
asavarṇāsv ayaṃ jñeyo vidhir udvāhakarmaṇi //

śaraḥ kṣatriyayā grāhyaḥ pratodo vaiśyakanyayā
vasanasya daśā grāhyā śūdrayotkṛṣṭavedane //

ṛtukālābhigāmī syāt svadāranirataḥ sadā
parvavarjaṃ vrajec caināṃ tadvrato ratikāmyayā //

ṛtuḥ svābhāvikaḥ strīṇāṃ rātrayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ
caturbhir itaraiḥ sārdham ahobhiḥ sadvigarhitaiḥ //

tāsām ādyāś catasras tu ninditaikādaśī ca yā
trayodaśī ca śeṣās tu praśastā daśarātrayaḥ //

yugmāsu putrā jāyante striyo 'yugmāsu rātriṣu
tasmād yugmāsu putrārthī saṃviśed ārtave striyam //

pumān puṃso 'dhike śukre strī bhavaty adhike striyāḥ
same 'pumān puṃ striyau vā kṣīṇe 'lpe ca viparyayaḥ //

nindyāsv aṣṭāsu cānyāsu striyo rātriṣu varjayan
brahmacāry eva bhavati yatra tatrāśrame vasan //

na kanyāyāḥ pitā vidvān gṛhṇīyāc chulkam aṇv api
gṛhṇañ śulkaṃ hi lobhena syān naro 'patyavikrayī //

strīdhanāni tu ye mohād upajīvanti bāndhavāḥ
nārī yānāni vastraṃ vā te pāpā yānty adhogatim //

ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ ke cid āhur mṛṣaiva tat
alpo 'py evaṃ mahān vāpi vikrayas tāvad eva saḥ tāvān eva sa vikrayaḥ //

yāsāṃ nādadate śulkaṃ jñātayo na sa vikrayaḥ
arhaṇaṃ tat kumārīṇām ānṛśaṃsyaṃ ca na kevalam //

pitṛbhir bhrātṛbhiś caitāḥ patibhir devarais tathā
pūjyā bhūṣayitavyāś ca bahukalyāṇam īpsubhiḥ //

yatra nāryas tu pūjyante ramante tatra devatāḥ
yatraitās tu na pūjyante sarvās tatrāphalāḥ kriyāḥ //

śocanti jāmayo yatra vinaśyaty āśu tat kulam
na śocanti tu yatraitā vardhate tad dhi sarvadā //

jāmayo yāni gehāni śapanty apratipūjitāḥ
tāni kṛtyāhatānīva vinaśyanti samantataḥ //

tasmād etāḥ sadā pūjyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ
bhūtikāmair narair nityaṃ satkareṣūtsaveṣu ca //

saṃtuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tathaiva ca
yasminn eva kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam //

yadi hi strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet
apramodāt punaḥ puṃsaḥ prajanaṃ na pravartate //

striyāṃ tu rocamānāyāṃ sarvaṃ tad rocate kulaṃ
tasyāṃ tv arocamānāyāṃ sarvam eva na rocate //

kuvivāhaiḥ kriyālopair vedānadhyayanena ca
kulāny akulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca //

śilpena vyavahāreṇa śūdrāpatyaiś ca kevalaiḥ
gobhir aśvaiś ca yānaiś ca kṛṣyā rājopasevayā //

ayājyayājanaiś caiva nāstikyena ca karmaṇām
kulāny āśu vinaśyanti yāni hīnāni mantrataḥ //

mantratas tu samṛddhāni kulāny alpadhanāny api
kulasaṃkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahad yaśaḥ //

vaivāhike 'gnau kurvīta gṛhyaṃ karma yathāvidhi
pañcayajñavidhānaṃ ca paktiṃ cānvāhikīṃ gṛhī //

pañca sūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇy upaskaraḥ
kaṇḍanī codakumbhaś ca badhyate vadhyate yās tu vāhayan //

tāsāṃ krameṇa sarvāsāṃ niṣkṛtyarthaṃ maharṣibhiḥ
pañca kḷptā mahāyajñāḥ pratyahaṃ gṛhamedhinām //

adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñas tu tarpaṇam
homo daivo balir bhauto nṛyajño 'tithipūjanam //

pañcaitān yo mahāayajñān na hāpayati śaktitaḥ
sa gṛhe 'pi vasan nityaṃ sūnādoṣair na lipyate //

devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ
na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati //

ahutaṃ ca hutaṃ caiva tathā prahutam eva ca
brāhmyaṃ hutaṃ prāśitaṃ ca pañcayajñān pracakṣate //

japo 'huto huto homaḥ prahuto bhautiko baliḥ
brāhmyaṃ hutaṃ dvijāgryārcā prāśitaṃ pitṛtarpaṇam //

svādhyāye nityayuktaḥ syād daive caiveha karmaṇi
daivakarmaṇi yukto hi bibhartīdaṃ carācaram //

agnau prāstāhutiḥ samyag ādityam upatiṣṭhate
ādityāj jāyate vṛṣṭir vṛṣṭer annaṃ tataḥ prajāḥ //

yathā vāyuṃ samāśritya vartante sarvajantavaḥ sarve jīvanti jantavaḥ
tathā gṛhastham āśritya vartante sarva āśramāḥ vartanta itarāśramaḥ //

yasmāt trayo 'py āśramiṇo jñānenānnena cānvaham
gṛhasthenaiva dhāryante tasmāj jyeṣṭhāśramo gṛhī gṛham //

sa saṃdhāryaḥ prayatnena svargam akṣayam icchatā
sukhaṃ cehecchatātyantaṃ yo 'dhāryo durbalendriyaiḥ //

ṛṣayaḥ pitaro devā bhūtāny atithayas tathā
āśāsate kuṭumbibhyas tebhyaḥ kāryaṃ vijānatā //

svādhyāyenārcayeta rṣīn homair devān yathāvidhi
pitṝñ śrāddhaiś ca nṝn annair bhūtāni balikarmaṇā //

kuryād dadyād aharahaḥ śrāddham annādyenodakena vā
payomūlaphalair vāpi pitṛbhyaḥ prītim āvahan //

ekam apy āśayed vipraṃ pitrarthe pitrarthaṃ pāñcayajñike
na caivātrāśayet kiṃ cid vaiśvadevaṃ prati dvijam //

vaiśvadevasya siddhasya gṛhye 'gnau vidhipūrvakam
ābhyaḥ kuryād devatābhyo brāhmaṇo homam anvaham //

agneḥ somasya caivādau tayoś caiva samastayoḥ
viśvebhyaś caiva devebhyo dhanvantaraya eva ca //

kuhvai caivānumatyai ca prajāpataya eva ca
saha dyāvāpṛthivyoś ca tathā sviṣṭakṛte 'ntataḥ //

evaṃ samyagg havir hutvā sarvadikṣu pradakṣiṇam
indrāntakāppatīndubhyaḥ sānugebhyo baliṃ haret //

marudbhya iti tu dvāri kṣiped apsv adbhya ity api
vanaspatibhya ity evaṃ musalolūkhale haret //

ucchīrṣake śriyai kuryād bhadrakālyai ca pādataḥ
brahmavāstoṣpatibhyāṃ tu vāstumadhye baliṃ haret //

viśvebhyaś caiva devebhyo balim ākāśa utkṣipet
divācarebhyo bhūtebhyo naktaṃcāribhya eva ca //

pṛṣṭhavāstuni kurvīta baliṃ sarvātmabhūtaye sarvānnabhūtaye
pitṛbhyo baliśeṣaṃ tu sarvaṃ dakṣiṇato haret //

śūnāṃ ca patitānāṃ ca śvapacāṃ pāparogiṇām
vayasānāṃ vayasāṃ ca kṛmīṇāṃ ca śanakair nirvaped bhuvi //

evaṃ yaḥ sarvabhūtāni brāhmaṇo nityam arcati
sa gacchati paraṃ sthānaṃ tejomūrtiḥ pathā rjunā //

kṛtvaitad balikarmaivam atithiṃ pūrvam āśayet
bhikṣāṃ ca bhikṣave dadyād vidhivad brahmacāriṇe //

yat puṇyaphalam āpnoti gāṃ dattvā vidhivad guroḥ
tat puṇyaphalam āpnoti bhikṣāṃ dattvā dvijo gṛhī //

bhikṣām apy udapātraṃ vā satkṛtya vidhipūrvakam
vedatattvārthaviduṣe brāhmaṇāyopapādayet //

naśyanti havyakavyāni narāṇām avijānatām
bhasmī bhasma bhūteṣu vipreṣu mohād dattāni dātṛbhiḥ //

vidyātapaḥsamṛddheṣu hutaṃ vipramukhāgniṣu
nistārayati durgāc ca mahataś caiva kilbiṣāt //

saṃprāptāya tv atithaye pradadyād āsanodake
annaṃ caiva yathāśakti satkṛtya saṃskṛtya vidhipūrvakam //

śilān apy uñchato nityaṃ pañcāgnīn api juhvataḥ
sarvaṃ sukṛtam ādatte brāhmaṇo 'narcito vasan //

tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā
etāny api satāṃ gehe nocchidyante kadā cana //

ekarātraṃ tu nivasann atithir brāhmaṇaḥ smṛtaḥ
anityaṃ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate //

naikagrāmīṇam atithiṃ vipraṃ sāṅgatikaṃ tathā
upasthitaṃ gṛhe vidyād bhāryā yatrāgnayo 'pi vā //

upāsate ye gṛhasthāḥ parapākam abuddhayaḥ
tena te pretya paśutāṃ vrajanty annādidāyinaḥ //

apraṇodyo 'tithiḥ sāyaṃ sūryoḍho gṛhamedhinā
kāle prāptas tv akāle vā nāsyānaśnan gṛhe vaset //

na vai svayaṃ tad aśnīyād atithiṃ yan na bhojayet
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ vātithipūjanam //

āsanāvasathau śayyām anuvrajyām upāsanām
uttameṣūttamaṃ kuryād dhīne hīnaṃ same samam //

vaiśvadeve tu nirvṛtte yady anyo 'tithir āvrajet
tasyāpy annaṃ yathāśakti pradadyān na baliṃ haret //

na bhojanārthaṃ sve vipraḥ kulagotre nivedayet
bhojanārthaṃ hi te śaṃsan vāntāśīty ucyate budhaiḥ //

na brāhmaṇasya tv atithir gṛhe rājanya ucyate
vaiśyaśūdrau sakhā caiva jñātayo gurur eva ca //

yadi tv atithidharmeṇa kṣatriyo gṛham āvrajet
bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṃ tam api bhojayet //

vaiśyaśūdrāv api prāptau kuṭumbe 'tithidharmiṇau
bhojayet saha bhṛtyais tāv ānṛśaṃsyaṃ prayojayan //

itarān api sakhyādīn samprītyā gṛham āgatān
prakṛtyānnaṃ yathāśakti bhojayet saha bhāryayā //

suvāsinīḥ kumārīś ca rogiṇo garbhiṇīḥ striyaḥ
atithibhyo 'gra 'nvag evaitān bhojayed avicārayan //

adattvā tu ya etebhyaḥ pūrvaṃ bhuṅkte 'vicakṣaṇaḥ
sa bhuñjāno na jānāti śvagṛdhrair jagdhim ātmanaḥ //

bhuktavatsv atha vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu caiva hi
bhuñjīyātāṃ tataḥ paścād avaśiṣṭaṃ tu dampatī //

devān ṛṣīn manuṣyāṃś ca pitṝn gṛhyāś ca devatāḥ
pūjayitvā tataḥ paścād gṛhasthaḥ śeṣabhug bhavet //

aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkte yaḥ pacaty ātmakāraṇāt
yajñaśiṣṭāśanaṃ hy etat satām annaṃ vidhīyate //

rājartviksnātakagurūn priyaśvaśuramātulān
arhayen madhuparkeṇa parisaṃvatsarāt punaḥ //

rājā ca śrotriyaś caiva yajñakarmaṇy upasthitau upasthite
madhuparkeṇa saṃpūjyau na tv ayajña iti sthitiḥ //

sāyaṃ tv annasya siddhasya patny amantraṃ baliṃ haret
vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃ prātar vidhīyate //

pitṛyajñaṃ tu nirvartya vipraś candrakṣaye cendukṣaye 'gnimān
piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryān māsānumāsikam //

pitṝṇāṃ māsikaṃ śrāddham anvāhāryaṃ vidur budhāḥ
tac cāmiṣeṇā kartavyaṃ praśastena prayatnataḥ //

tatra ye bhojanīyāḥ syur ye ca varjyā dvijottamāḥ
yāvantaś caiva yaiś cānnais tān pravakṣyāmy aśeṣataḥ //

dvau daive pitṛkārye pitṛkṛtye trīn ekaikam ubhayatra vā
bhojayet susamṛddho 'pi na prasajjeta na pravarteta vistare //

satkriyāṃ deśakālau ca śaucaṃ brāhmaṇasaṃpadaḥ
pañcaitān vistaro hanti tasmān neheta vistaram //

prathitā pretakṛtyaiṣā pitryaṃ nāma vidhukṣaye
tasmin yuktasyaiti nityaṃ pretakṛtyaiva laukikī //

śrotriyāyaiva deyāni havyakavyāni dātṛbhiḥ
arhattamāya viprāya tasmai dattaṃ mahāphalam //

ekaikam api vidvāṃsaṃ daive pitrye ca bhojayet bhojayan
puṣkalaṃ phalam āpnoti nāmantrajñān bahūn api //

dūrād eva parīkṣeta brāhmaṇaṃ vedapāragam
tīrthaṃ tad dhavyakavyānāṃ pradāne so 'tithiḥ smṛtaḥ //

sahasraṃ hi sahasrāṇām anṛcāṃ yatra bhuñjate
ekas tān mantravit prītaḥ sarvān arhati dharmataḥ //

jñānotkṛṣṭāya deyāni kavyāni ca havīṃṣi ca
na hi hastāv asṛgdigdhau rudhireṇaiva śudhyataḥ //

yāvato grasate grāsān havyakavyeṣv amantravit
tāvato grasate preto dīptaśūlarṣṭyayoguḍān //

jñānaniṣṭhā dvijāḥ ke cit taponiṣṭhās tathāpare
tapaḥsvādhyāyaniṣṭhāś ca karmaniṣṭhās tathāpare //

jñānaniṣṭheṣu kavyāni pratiṣṭhāpyāni yatnataḥ
havyāni tu yathānyāyaṃ sarveṣv eva caturṣv api //

aśrotriyaḥ pitā yasya putraḥ syād vedapāragaḥ
aśrotriyo vā putraḥ syāt pitā syād vedapāragaḥ //

jyāyāṃsam anayor vidyād yasya syāc chrotriyaḥ pitā
mantrasaṃpūjanārthaṃ tu satkāram itaro 'rhati //

na śrāddhe bhojayen mitraṃ dhanaiḥ kāryo 'sya saṃgrahaḥ
nāriṃ na mitraṃ yaṃ vidyāt taṃ śrāddhe bhojayed dvijam //

yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca
tasya pretya phalaṃ nāsti śrāddheṣu ca haviḥṣu ca //

yaḥ saṃgatāni kurute mohāc chrāddhena mānavaḥ
sa svargāc cyavate lokāc chrāddhamitro dvijādhamaḥ //

saṃbhojāni sābhihitā paiśācī dakṣiṇā dvijaiḥ
ihaivāste tu sā loke gaur andhevaikaveśmani //

yatheriṇe bījam uptvā na vaptā labhate phalam
tathānṛce havir dattvā na dātā labhate phalam //

dātṝn pratigrahītṝṃś ca kurute phalabhāginaḥ
viduṣe dakṣiṇāṃ dattvā vidhivat pretya ceha ca //

kāmaṃ śrāddhe 'rcayen mitraṃ nābhirūpam api tv arim
dviṣatā hi havir bhuktaṃ bhavati pretya niṣphalam //

yatnena bhojayec chrāddhe bahvṛcaṃ vedapāragam
śākhāntagam athādhvaryuṃ chandogaṃ tu samāptikam //

eṣām anyatamo yasya bhuñjīta śrāddham arcitaḥ
pitṝṇāṃ tasya tṛptiḥ syāc chāśvatī sāptapauruṣī //

eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pradāne havyakavyayoḥ
anukalpas tv ayaṃ jñeyaḥ sadā sadbhir anuṣṭhitaḥ //

mātāmahaṃ mātulaṃ ca svasrīyaṃ śvaśuraṃ gurum
dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhum ṛtvig yājyau ca bhojayet //

na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit
pitrye karmaṇi tu prāpte parīkṣeta prayatnataḥ //

ye stenapatitaklībā ye ca nāstikavṛttayaḥ
tān havyakavyayor viprān anarhān manur abravīt //

jaṭilaṃ cānadhīyānaṃ durbālaṃ kitavaṃ tathā
yājayanti ca ye pūgāṃs tāṃś ca śrāddhe na bhojayet //

cikitsakān devalakān cikitsakādevalakā māṃsavikrayiṇas tathā
vipaṇena ca jīvanto varjyāḥ syur havyakavyayoḥ //

preṣyo grāmasya rājñaś ca kunakhī śyāvadantakaḥ
pratiroddhā guroś caiva tyaktāgnir vārdhuṣis tathā //

yakṣmī ca paśupālaś ca parivettā nirākṛtiḥ
brahmadviṭ parivittiś ca gaṇābhyantara eva ca //

kuśīlavo 'vakīrṇī ca vṛṣalīpatir eva ca
paunarbhavaś ca kāṇaś ca yasya copapatir gṛhe //

bhṛtakādhyāpako yaś ca bhṛtakādhyāpitas tathā
śūdraśiṣyo guruś caiva vāgduṣṭaḥ kuṇḍagolakau //

akāraṇe parityaktā akāraṇaparityaktā mātāpitror guros tathā
brāhmair yaunaiś ca saṃbandhaiḥ saṃyogaṃ patitair gataḥ //

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī
samudrayāyī bandī ca tailikaḥ kūṭakārakaḥ //

pitrā vivadamānaś ca kitavo madyapas tathā
pāparogy abhiśastaś ca dāmbhiko rasavikrayī //

dhanuḥśarāṇāṃ kartā ca yaś cāgredidhiṣūpatiḥ
mitradhrug dyūtavṛttiś ca putrācāryas tathaiva ca //

bhrāmarī ganḍamālī ca śvitry atho piśunas tathā
unmatto 'ndhaś ca varjyāḥ syur vedanindaka eva ca //

hastigo'śvoṣṭradamako nakṣatrair yaś ca jīvati
pakṣiṇāṃ poṣako yaś ca yuddhācāryas tathaiva ca //

srotasāṃ bhedako yaś ca teṣāṃ cāvaraṇe rataḥ
gṛhasaṃveśako dūto vṛkṣāropaka eva ca //

śvakrīḍī śyenajīvī ca kanyādūṣaka eva ca
hiṃsro vṛṣalavṛttiś ca gaṇānāṃ caiva yājakaḥ //

ācārahīnaḥ klībaś ca nityaṃ yācanakas tathā
kṛṣijīvī ślīpadī ca sadbhir nindita eva ca //

aurabhriko māhiṣikaḥ parapūrvāpatis tathā
pretaniryāpakaś caiva varjanīyāḥ prayatnataḥ //

etān vigarhitācārān apāṅkteyān dvijādhamān
dvijātipravaro vidvān ubhayatra vivarjayet //

brāhmaṇo tv brāhmaṇas hy anadhīyānas tṛṇāgnir iva śāmyati
tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate //

apāṅktadāne apaṅktyadāne yo dātur bhavaty ūrdhvaṃ phalodayaḥ
daive haviṣi karmaṇi pitrye vā taṃ pravaksyāmy aśeṣataḥ //

avratair yad dvijair bhuktaṃ parivetrādibhis tathā
apāṅkteyair yad anyaiś ca tad vai rakṣāṃsi bhuñjate //

dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute yo 'graje sthite
parivettā sa vijñeyaḥ parivittis tu pūrvajaḥ //

parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate
sarve te narakaṃ yānti dātṛyājakapañcamāḥ //

bhrātur mṛtasya bhāryāyāṃ yo 'nurajyeta kāmataḥ
dharmeṇāpi niyuktāyāṃ sa jñeyo didhiṣūpatiḥ //

paradāreṣu jāyete dvau sutau kuṇḍagolakau
patyau jīvati kuṇḍaḥ syān mṛte bhartari golakaḥ //

tau te tu jātau parakṣetre prāṇinau prāṇinaḥ pretya ceha ca
dattāni havyakavyāni nāśayanti pradāyinām //

apāṅktyo apaṅktyo yāvataḥ paṅktyān bhuñjānān anupaśyati
tāvatāṃ na phalaṃ tatra dātā prāpnoti bāliśaḥ //

vīkṣyāndho navateḥ kāṇaḥ ṣaṣṭeḥ śvitrī śatasya tu ca
pāparogī sahasrasya dātur nāśayate phalam //

yāvataḥ saṃspṛśed aṅgair brāhmaṇāñ śūdrayājakaḥ
tāvatāṃ na bhaved dātuḥ phalaṃ dānasya paurtikam //

vedavic cāpi vipro 'sya lobhāt kṛtvā pratigraham
vināśaṃ vrajati kṣipram āmapātram ivāmbhasi //

somavikrayiṇe viṣṭhā bhiṣaje pūyaśoṇitam
naṣṭaṃ devalake dattam apratiṣṭhaṃ tu vārdhuṣau //

yat tu vāṇijake dattaṃ neha nāmutra tad bhavet
bhasmanīva hutaṃ dravyaṃ tathā paunarbhave dvije //

itareṣu tv apāṅktyeṣu yathoddiṣṭeṣv asādhuṣu
medo'sṛṅmāṃsamajjāsthi vadanty annaṃ manīṣiṇaḥ //

apāṅktyopahatā apaṃktyopahatā paṅktiḥ pāvyate yair dvijottamaiḥ
tān nibodhata kārtsnyena dvijāgryān paṅktipāvanān //

agryāḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca
śrotriyānvayajāś caiva vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ //

triṇāciketaḥ pañcāgnis trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit
brahmadeyātmasantāno brahmadeyānusantāno jyeṣṭhasāmaga eva ca //

vedārthavit pravaktā ca brahmacārī sahasradaḥ
śatāyuś caiva vijñeyā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ //

pūrvedyur aparedyur vā śrāddhakarmaṇy upasthite
nimantrayeta nimantrayīta tryavarān samyag viprān yathoditān //

nimantrito dvijaḥ pitrye niyatātmā bhavet sadā
na ca chandāṃsy adhīyīta yasya śrāddhaṃ ca tad bhavet //

nimantritān hi pitara upatiṣṭhanti tān dvijān
vāyuvac cānugacchanti tathāsīnān upāsate //

ketitas tu yathānyāyaṃ havye kavye dvijottamaḥ
kathaṃ cid apy atikrāman pāpaḥ sūkaratāṃ vrajet //

āmantritas tu yaḥ śrāddhe vṛśalyā saha modate
dātur yad duṣkṛtaṃ kiṃ cit tat sarvaṃ pratipadyate //

akrodhanāḥ śaucaparāḥ satataṃ brahmacāriṇaḥ
nyastaśastrā mahābhāgāḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ //

yasmād utpattir eteṣāṃ sarveṣām apy aśeṣataḥ
ye ca yair upacaryāḥ syur niyamais tān nibodhata //

manor hairaṇyagarbhasya ye marīcyādayaḥ sutāḥ
teṣām ṛṣīṇāṃ sarveṣāṃ putrāḥ pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ //

virāṭsutāḥ somasadaḥ sādhyānāṃ pitaraḥ smṛtāḥ
agniṣvāttāś ca devānāṃ mārīcā lokaviśrutāḥ //

daityadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām
suparṇakinnarāṇāṃ ca smṛtā barhiṣado 'trijāḥ //

somapā nāma viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ havirbhujaḥ
vaiśyānām ājyapā nāma śūdrāṇāṃ tu sukālinaḥ //

somapās tu kaveḥ putrā haviṣmanto 'ṅgiraḥsutāḥ
pulastyasyājyapāḥ putrā vasiṣṭhasya sukālinaḥ //

agnidagdhānagnidagdhān anagnidagdhānagnidagdhān kāvyān barhiṣadas tathā
agniṣvāttāṃś ca saumyāṃś ca viprāṇām eva nirdiśet //

ya ete tu gaṇā mukhyāḥ pitṝṇāṃ parikīrtitāḥ
teṣām apīha vijñeyaṃ putrapautram anantakam //

ṛṣibhyaḥ pitaro jātāḥ pitṛbhyo devamānavāḥ
devebhyas tu jagat sarvaṃ caraṃ sthāṇv anupūrvaśaḥ //

rājatair bhājanair eṣām atho vā rajatānvitaiḥ
vāry api śraddhayā dattam akṣayāyopakalpate //

daivakāryād dvijātīnāṃ pitṛkāryaṃ viśiṣyate
daivaṃ hi pitṛkāryasya pūrvam āpyāyanaṃ smṛtam //

teṣām ārakṣabhūtaṃ tu pūrvaṃ daivaṃ niyojayet
raksāṃsi vipralumpanti śrāddham ārakṣavarjitam //

daivādyantaṃ tad īheta pitrādyantaṃ na tad bhavet
pitrādyantaṃ tv īhamānaḥ kṣipraṃ naśyati sānvayaḥ //

śuciṃ deśaṃ viviktaṃ ca gomayenopalepayet
dakṣināpravaṇaṃ caiva prayatnenopapādayet //

avakāśeṣu cokṣeṣu jalatīreṣu caiva hi
vivikteṣu ca tuṣyanti dattena pitaraḥ sadā //

āsaneṣūpakḷpteṣu barhiṣmatsu pṛthakpṛthak
upaspṛṣṭodakān samyag viprāṃs tān upaveśayet //

upaveśya tu tān viprān āsaneṣv ajugupsitān
gandhamālyaiḥ surabhibhir arcayed daivapūrvakam //

teṣām udakam ānīya sapavitrāṃs tilān api
agnau kuryād anujñāto brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ saha //

agneḥ somayamābhyāṃ ca kṛtvāpyāyanam āditaḥ
havirdānena vidhivat paścāt saṃtarpayet pitṝn //

agnyabhāve tu viprasya pāṇāv evopapādayet
yo hy agniḥ sa dvijo viprair mantradarśibhir ucyate //

akrodhanān suprasādān vadanty etān purātanān
lokasyāpyāyane yuktān śrāddhadevān śrāddhe devān dvijottamān //

apasavyam agnau kṛtvā sarvam āvṛtya vikramam āvṛtparikramam
apasavyena hastena nirvaped udakaṃ bhuvi //

trīṃs tu tasmād dhaviḥśeṣāt piṇḍān kṛtvā samāhitaḥ
audakenaiva vidhinā nirvaped dakṣiṇāmukhaḥ //

nyupya piṇḍāṃs tatas tāṃs tu prayato vidhipūrvakam
teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ nirmṛjyāl lepabhāginām //

ācamyodakparāvṛtya trir āyamya śanair asūn
ṣaḍ ṛtūṃś ca namaskuryāt pitṝn eva ca mantravat //

udakaṃ ninayec cheṣaṃ śanaiḥ piṇḍāntike punaḥ
avajighrec ca tān piṇḍān yathānyuptān samāhitaḥ //

piṇḍebhyas tv alpikāṃ piṇḍebhyaḥ svalpikāṃ mātrāṃ samādāyānupūrvaśaḥ
tān eva viprān āsīnān vidhivat pūrvam āśayet //

dhriyamāṇe tu pitari pūrveṣām eva nirvapet
vipravad vāpi taṃ śrāddhe śrāddhaṃ svakaṃ pitaram āśayet //

pitā yasya nivṛttaḥ tu vṛttaḥ syāj jīvec cāpi pitāmahaḥ
pituḥ sa nāma saṅkīrtya kīrtayet prapitāmaham //

pitāmaho vā tacchrāddhaṃ bhuñjītety abravīn manuḥ
kāmaṃ vā samanujñātaḥ svayam eva samācaret //

teṣāṃ dattvā tu hasteṣu sapavitraṃ tilodakam
tatpiṇḍāgraṃ prayaccheta prayacchet tu svadhaiṣām astv iti bruvan //

pāṇibhyāṃ tūpasaṃgṛhya svayam annasya vardhitam
viprāntike pitṝn dhyāyan śanakair upanikṣipet //

ubhayor hastayor muktaṃ yad annam upanīyate
tad vipralumpanty asurāḥ sahasā duṣṭacetasaḥ //

guṇāṃś ca sūpaśākādyān payo dadhi ghṛtaṃ madhu
vinyaset prayataḥ pūrvaṃ bhūmāv eva samāhitaḥ //

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca vividhaṃ mūlāni ca phalāni ca
hṛdyāni caiva māṃsāni pānāni surabhīṇi ca //

upanīya tu tat sarvaṃ śanakaiḥ susamāhitaḥ
pariveṣayeta prayato guṇān sarvān pracodayan //

nāsram āpātayej jātu na kupyen nānṛtaṃ vadet
na pādena spṛśed annaṃ na caitad avadhūnayet //

asraṃ gamayati pretān kopo 'rīn anṛtaṃ śunaḥ
pādasparśas tu rakṣāṃsi duṣkṛtīn avadhūnanam //

yad yad roceta viprebhyas tat tad dadyād amatsaraḥ
brahmodyāś ca kathāḥ kuryāt pitṝṇām etad īpsitam //

svādhyāyaṃ śrāvayet pitrye dharmaśāstrāṇi caiva hi
ākhyānānītihāsāṃś ca purāṇāni khilāni ca //

harṣayed brāhmaṇāṃs tuṣṭo bhojayec ca śanaiḥśanaiḥ
annādyenāsakṛc caitān guṇaiś ca paricodayet //

vratastham api dauhitraṃ śrāddhe yatnena bhojayet
kutapaṃ cāsanaṃ dadyāt tilaiś ca vikiren mahīm //

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ
trīṇi cātra praśaṃsanti śaucam akrodham atvarām //

atyuṣṇaṃ sarvam annaṃ syād bhuñjīraṃs te ca vāgyatāḥ
na ca dvijātayo brūyur dātrā pṛṣṭā havirguṇān //

yāvad uṣmā bhavaty annaṃ yāvad aśnanti vāgyatāḥ
pitaras tāvad aśnanti yāvan noktā havirguṇāḥ //

yad veṣṭitaśirā bhuṅkte yad bhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ
sopānatkaś ca yad bhuṅkte tad vai rakṣāṃsi bhuñjate //

cāṇḍālaś ca varāhaś ca kukkuṭaḥ śvā tathaiva ca
rajasvalā ca ṣaṇḍhaś ca nekṣerann aśnato dvijān //

home pradāne bhojye ca yad ebhir abhivīkṣyate
daive haviṣi pitrye vā tad gacchaty ayathātatham //

ghrāṇena sūkaro śūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ
śvā tu dṛṣṭinipātena sparśeṇāvaravarṇajaḥ //

khañjo vā yadi vā kāṇo dātuḥ preṣyo 'pi vā bhavet
hīnātiriktagātro vā tam apy apanayet punaḥ //

brāhmaṇaṃ bhikṣukaṃ vāpi bhojanārtham upasthitam
brāhmaṇair abhyanujñātaḥ śaktitaḥ pratipūjayet //

sārvavarṇikam annādyaṃ saṃnīyāplāvya vāriṇā
samutsṛjed bhuktavatām agrato vikiran bhuvi //

asaṃskṛtapramītānāṃ tyāgināṃ kulayoṣitām
ucchiṣṭaṃ bhāgadheyaṃ syād darbheṣu vikiraś ca yaḥ //

uccheṣaṇāṃ bhūmigatam ajihmasyāśaṭhasya ca
dāsavargasya tat pitrye bhāgadheyaṃ pracakṣate //

āsapiṇḍakriyākarma dvijāteḥ saṃsthitasya tu
adaivaṃ bhojayec chrāddhaṃ piṇḍam ekaṃ ca nirvapet //

sahapiṇḍakriyāyāṃ tu kṛtāyām asya dharmataḥ
anayaivāvṛtā kāryaṃ piṇḍanirvapanaṃ sutaiḥ //

śrāddhaṃ bhuktvā ya ucchiṣṭaṃ vṛṣalāya prayacchati
sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtram avākśirāḥ //

śrāddhabhug vṛṣalītalpaṃ tad ahar yo 'dhigacchati
tasyāḥ purīṣe taṃ māsaṃ pitaras tasya śerate //

pṛṣṭvā svaditam ity evaṃ tṛptān ācāmayet tataḥ
ācāntāṃś cānujānīyād abhito ramyatām iti //

svadhāstv ity eva taṃ brūyur brāhmaṇās tadanantaram
svadhākāraḥ parā hy āṣīḥ sarveṣu pitṛkarmasu //

tato bhuktavatāṃ teṣām annaśeṣaṃ nivedayet
yathā brūyus tathā kuryād anujñātas tato dvijaiḥ //

pitrye svaditam ity eva vācyaṃ goṣṭhe tu suśṛtam
saṃpannam ity abhyudaye daive rucitam ity api //

aparāhṇas tathā darbhā vāstusaṃpādanaṃ tilāḥ
sṛṣṭir mṛṣṭir dvijāś cāgryāḥ śrāddhakarmasu saṃpadaḥ //

darbhāḥ pavitraṃ pūrvāhṇo haviṣyāṇi ca sarvaśaḥ
pavitraṃ yac ca pūrvoktaṃ vijñeyā havyasaṃpadaḥ //

munyannāni payaḥ somo māṃsaṃ yac cānupaskṛtam
aksāralavaṇaṃ caiva prakṛtyā havir ucyate //

visṛjya visarjya brāhmaṇāṃs tāṃs tu niyato vāgyataḥ śuciḥ prayato vidhipūrvakam
dakṣiṇāṃ diśam ākāṅkṣan yācetemān varān pitṝn //

dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatir eva ca
śraddhā ca no mā vyagamad bahudeyaṃ ca no 'stv iti //

evaṃ nirvapaṇaṃ kṛtvā piṇḍāṃs tāṃs tadanantaram
gāṃ vipram ajam agniṃ vā prāśayed apsu vā kṣipet //

piṇḍanirvapaṇaṃ ke cit parastād eva kurvate
vayobhiḥ khādayanty anye prakṣipanty anale 'psu vā //

pativratā dharmapatnī pitṛpūjanatatparā
madhyamaṃ tu tataḥ piṇḍam adyāt samyak sutārthinī //

āyuṣmantaṃ sutaṃ sūte yaśomedhāsamanvitam
dhanavantaṃ prajāvantaṃ sāttvikaṃ dhārmikaṃ tathā //

praksālya hastāv ācāmya jñātiprāyaṃ prakalpayet
jñātibhyaḥ satkṛtaṃ dattvā bāndhavān api bhojayet //

uccheṣaṇaṃ tu tat yat tiṣṭhed yāvad viprā visarjitāḥ
tato gṛhabaliṃ kuryād iti dharmo vyavasthitaḥ //

havir yac cirarātrāya yac cānantyāya kalpate
pitṛbhyo vidhivad dattaṃ tat pravakṣyāmy aśeṣataḥ //

tilair vrīhiyavair māṣair adbhir mūlaphalena vā
dattena māsaṃ tṛpyanti vidhivat pitaro nṛnām //

dvau māsau matsyamāṃsena trīn māsān hāriṇena tu
aurabhreṇātha caturaḥ śākunenātha pañca vai //

ṣaṇmāsāṃś chāgamāṃsena pārṣatena ca sapta vai
aṣṭāv enasya māṃsena aiṇeyamāṃsena rauraveṇa navaiva tu //

daśamāsāṃs tu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ
śaśakūrmayos tu māṃsena māsān ekādaśaiva tu //

saṃvatsaraṃ saṃvatsare tu gavyena payasā pāyasena ca
vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśavārṣikī //

kālaśākaṃ mahāśalkāḥ khaṅgalohāmiṣaṃ madhu
ānantyāyaiva kalpyante munyannāni ca sarvaśaḥ //

yat kiṃ cin madhunā miśraṃ pradadyāt tu trayodaśīm
tad apy akṣayam eva syād varṣāsu ca maghāsu ca //

api naḥ sa kule bhūyād yo no dadyāt trayodaśīm
pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ prāk chāye kuñjarasya ca //

yad yad dadāti vidhivat samyak śraddhāsamanvitaḥ
tat tat pitṝṇāṃ bhavati paratrānantam akṣayam //

kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm
śrāddhe praśastās tithayo yathaitā na tathetarāḥ //

yukṣu kurvan dinarkṣeṣu sarvān kāmān samaśnute
ayukṣu tu pitṝn sarvān prajāṃ prāpnoti puṣkalām //

yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣād viśiṣyate
tathā śrāddhasya pūrvāhṇād aparāhṇo viśiṣyate //

prācīnāvītinā samyag apasavyam atandriṇā
pitryam ā nidhanāt kāryaṃ vidhivad darbhapāṇinā //

rātrau śrāddhaṃ na kurvīta rākṣasī kīrtitā hi sā
saṃdhyayor ubhayoś caiva sūrye caivācirodite //

anena vidhinā śrāddhaṃ trir abdasyeha nirvapet
hemantagrīṣmavarṣāsu pāñcayajñikam anvaham //

na paitṛyajñiyo homo laukike 'gnau vidhīyate
na darśena vinā śrāddham āhitāgner dvijanmanaḥ //

yad eva tarpayaty adbhiḥ pitṝn snātvā dvijottamaḥ
tenaiva kṛtsnam āpnoti pitṛyajñakriyāphalam //

vasūn vadanti tu pitṝn rudrāṃś caiva pitāmahān
prapitāmahāṃs tathādityān śrutir eṣā sanātanī //

vighasāśī bhaven nityaṃ nityaṃ vāmṛtabhojanaḥ
vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam //

etad vo 'bhihitaṃ sarvaṃ vidhānaṃ pāñcayajñikam
dvijātimukhyavṛttīnāṃ vidhānaṃ śrūyatām iti //