મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 4

ચતુર્થમ્ આયુષો ભાગમ્ ઉષિત્વાદ્યં ગુરૌ દ્વિજાઃ
દ્વિતીયમ્ આયુષો ભાગં કૃતદારો ગૃહે વસેત્ ॥

અદ્રોહેણૈવ ભૂતાનામ્ અલ્પદ્રોહેણ વા પુનઃ
યા વૃત્તિસ્ તાં સમાસ્થાય વિપ્રો જીવેદ્ અનાપદિ ॥

યાત્રામાત્રપ્રસિદ્ધ્યર્થં સ્વૈઃ કર્મભિર્ અગર્હિતૈઃ
અક્લેશેન શરીરસ્ય કુર્વીત ધનસંચયમ્ ॥

ઋતામૃતાભ્યાં જીવેત્ તુ મૃતેન પ્રમૃતેન વા
સત્યાનૃતાભ્યામ્ અપિ વા ન શ્વવૃત્ત્યા કદા ચન ॥

ઋતમ્ ઉઞ્છશિલં જ્ઞેયમ્ અમૃતં સ્યાદ્ અયાચિતમ્
મૃતં તુ યાચિતં ભૈક્ષં પ્રમૃતં કર્ષણં સ્મૃતમ્ ॥

સત્યાનૃતં તુ વાણિજ્યં તેન ચૈવાપિ જીવ્યતે
સેવા શ્વવૃત્તિર્ આખ્યાતા તસ્માત્ તાં પરિવર્જયેત્ ॥

કુસૂલધાન્યકો વા સ્યાત્ કુમ્ભીધાન્યક એવ વા
ત્ર્યહૈહિકો વાપિ ભવેદ્ અશ્વસ્તનિક એવ વા ॥

ચતુર્ણામ્ અપિ ચૈતેષાં દ્વિજાનાં ગૃહમેધિનામ્
જ્યાયાન્ પરઃ પરો જ્ઞેયો ધર્મતો લોકજિત્તમઃ ॥

ષટ્કર્મૈકો ભવત્ય્ એષાં ત્રિભિર્ અન્યઃ પ્રવર્તતે
દ્વાભ્યામ્ એકશ્ ચતુર્થસ્ તુ બ્રહ્મસત્ત્રેણ જીવતિ ॥

વર્તયંશ્ ચ શિલોઞ્છાભ્યામ્ અગ્નિહોત્રપરાયણઃ
ઇષ્ટીઃ પાર્વાયણાન્તીયાઃ કેવલા નિર્વપેત્ સદા ॥

ન લોકવૃત્તં વર્તેત વૃત્તિહેતોઃ કથં ચન
અજિહ્મામ્ અશથાં શુદ્ધાં જીવેદ્ બ્રાહ્મણજીવિકામ્ ॥

સંતોષં પરમ્ આસ્થાય સુખાર્થી સંયતો ભવેત્
સંતોષમૂલં હિ સુખં દુઃખમૂલં વિપર્યયઃ ॥

અતો ઽન્યતમયા વૃત્ત્યા જીવંસ્ તુ સ્નાતકો દ્વિજઃ
સ્વર્ગાયુષ્ય સ્વર્ગ્યાયુષ્ય યશસ્યાનિ વ્રતાણીમાનિ ધારયેત્ ॥

વેદોદિતં સ્વકં કર્મ નિત્યં કુર્યાદ્ અતન્દ્રિતઃ
તદ્ ધિ કુર્વન્ યથાશક્તિ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥

નેહેતાર્થાન્ પ્રસઙ્ગેન ન વિરુદ્ધેન કર્મણા
ન વિદ્યમાનેષ્વ્ કલ્પમાનેષ્વ્ અર્થેષુ નાર્ત્યામ્ અપિ યતસ્ તતઃ ॥

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ સર્વેષુ ન પ્રસજ્યેત કામતઃ
અતિપ્રસક્તિં ચૈતેષાં મનસા સંનિવર્તયેત્ ॥

સર્વાન્ પરિત્યજેદ્ અર્થાન્ સ્વાધ્યાયસ્ય વિરોધિનઃ
યથા તથાધ્યાપયંસ્ તુ સા હ્ય્ અસ્ય કૃતકૃત્યતા ॥

વયસઃ કર્મણો ઽર્થસ્ય શ્રુતસ્યાભિજનસ્ય ચ
વેષવાગ્બુદ્ધિસારૂપ્યમ્ આચરન્ વિચરેદ્ ઇહ ॥

બુદ્ધિવૃદ્ધિકરાણ્ય્ આશુ ધન્યાનિ ચ હિતાનિ ચ
નિત્યં શાસ્ત્રાણ્ય્ અવેક્ષેત નિગમાંશ્ ચૈવ વૈદિકાન્ ॥

યથા યથા હિ પુરુષઃ શાસ્ત્રં સમધિગચ્છતિ
તથા તથા વિજાનાતિ વિજ્ઞાનં ચાસ્ય રોચતે ॥

ઋષિયજ્ઞં દેવયજ્ઞં ભૂતયજ્ઞં ચ સર્વદા
નૃયજ્ઞં પિતૃયજ્ઞં ચ યથાશક્તિ ન હાપયેત્ ॥

એતાન્ એકે મહાયજ્ઞાન્ યજ્ઞશાસ્ત્રવિદો જનાઃ
અનીહમાનાઃ સતતમ્ ઇન્દ્રિયેષ્વ્ એવ જુહ્વતિ ॥

વાચ્ય્ એકે જુહ્વતિ પ્રાણં પ્રાણે વાચં ચ સર્વદા
વાચિ પ્રાણે ચ પશ્યન્તો યજ્ઞનિર્વૃત્તિમ્ અક્ષયામ્ ॥

જ્ઞાનેનૈવાપરે વિપ્રા યજન્ત્ય્ એતૈર્ યજન્તે તૈર્ મખૈઃ સદા
જ્ઞાનમૂલાં ક્રિયામ્ એષાં પશ્યન્તો જ્ઞાનચક્ષુષા ॥

અગ્નિહોત્રં ચ જુહુયાદ્ આદ્યન્તે દ્યુનિશોઃ સદા
દર્શેન ચાર્ધમાસાન્તે પૌર્ણામાસેન ચૈવ હિ ॥

સસ્યાન્તે નવસસ્યેષ્ટ્યા તથા ર્ત્વન્તે દ્વિજો ઽધ્વરૈઃ
પશુના ત્વ્ અયનસ્યાદૌ અયનાન્તે તુ સમાન્તે સૌમિકૈર્ મખૈઃ ॥

નાનિષ્ટ્વા નવસસ્યેષ્ટ્યા પશુના ચાગ્નિમાન્ દ્વિજઃ
નવાન્નમ્ અદ્યાન્ માંસં વા દીર્ઘમ્ આયુર્ જિજીવિષુઃ ॥

નવેનાનર્ચિતા હ્ય્ અસ્ય પશુહવ્યેન ચાગ્નયઃ
પ્રાણાન્ એવાત્તુમ્ ઇચ્છન્તિ નવાન્નામિષગર્ધિનઃ ॥

આસનાશનશય્યાભિર્ અદ્ભિર્ મૂલફલેન વા
નાસ્ય કશ્ ચિદ્ વસેદ્ ગેહે શક્તિતો ઽનર્ચિતો ઽતિથિઃ ॥

પાષાણ્ડિનો વિકર્મસ્થાન્ બૈડાલવ્રતિકાઞ્ શઠાન્
હૈતુકાન્ બકવૃત્તીંશ્ ચ વાઙ્ગાત્રેણાપિ નાર્ચયેત્ ॥

વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતાઞ્ શ્રોત્રિયાન્ ગૃહમેધિનઃ
પૂજયેદ્ ધવ્યકવ્યેન વિપરીતાંશ્ ચ વર્જયેત્ ॥

શક્તિતો ઽપચમાનેભ્યો દાતવ્યં ગૃહમેધિના
સંવિભાગશ્ ચ ભૂતેભ્યઃ કર્તવ્યો ઽનુપરોધતઃ ॥

રાજતો ધનમ્ અન્વિચ્છેત્ સંસીદન્ સ્નાતકઃ ક્ષુધા
યાજ્યાન્તેવાસિનોર્ વાપિ ન ત્વ્ અન્યત ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

ન સીદેત્ સ્નાતકો વિપ્રઃ ક્ષુધા શક્તઃ કથં ચન
ન જીર્ણમલવદ્વાસા ભવેચ્ ચ વિભવે સતિ ॥

કૢપ્તકેશનખશ્મશ્રુર્ દાન્તઃ શુક્લામ્બરઃ શુચિઃ
સ્વાધ્યાયે ચૈવ યુક્તઃ સ્યાન્ નિત્યમ્ આત્મહિતેષુ ચ ॥

વૈણવીં ધારયેદ્ યષ્ટિં સોદકં ચ કમણ્ડલુમ્
યજ્ઞોપવીતં વેદં ચ શુભં રૌક્મે ચ કુણ્ડલે ॥

નેક્ષેતોદ્યન્તમ્ આદિત્યં નાસ્તં યાન્તં કદા ચન
નોપસૃષ્ટં ન વારિસ્થં ન મધ્યં નભસો ગતમ્ ॥

ન લઙ્ઘયેદ્ વત્સતન્ત્રીં ન પ્રધાવેચ્ ચ વર્ષતિ
ન ચોદકે નિરીક્ષેત સ્વરૂપમ્ ઇતિ ધારણા ॥

મૃદં ગાં દૈવતં વિપ્રં ઘૃતં મધુ ચતુષ્પથમ્
પ્રદક્ષિણાનિ કુર્વીત પ્રજ્ઞાતાંશ્ ચ વનસ્પતીન્ ॥

નોપગચ્છેત્ પ્રમત્તો ઽપિ સ્ત્રિયમ્ આર્તવદર્શને
સમાનશયને ચૈવ ન શયીત તયા સહ ॥

રજસાભિપ્લુતાં નારીં નરસ્ય હ્ય્ ઉપગચ્છતઃ
પ્રજ્ઞા તેજો બલં ચક્ષુર્ આયુશ્ ચૈવ પ્રહીયતે ॥

તાં વિવર્જયતસ્ તસ્ય રજસા સમભિપ્લુતામ્
પ્રજ્ઞા તેજો બલં ચક્ષુર્ આયુશ્ ચૈવ પ્રવર્ધતે ॥

નાશ્નીયાદ્ ભાર્યયા સાર્ધં નૈનામ્ ઈક્ષેત ચાશ્નતીમ્
ક્ષુવતીં જૃમ્ભમાણાં વા ન ચાસીનાં યથાસુખમ્ ॥

નાઞ્જયન્તીં સ્વકે નેત્રે ન ચાભ્યક્તામ્ અનાવૃતામ્
ન પશ્યેત્ પ્રસવન્તીં ચ તેજસ્કામો દ્વિજોત્તમઃ ॥

નાન્નમ્ અદ્યાદ્ એકવાસા ન નગ્નઃ સ્નાનમ્ આચરેત્
ન મૂત્રં પથિ કુર્વીત ન ભસ્મનિ ન ગોવ્રજે ॥

ન ફાલકૃષ્ટે ન જલે ન ચિત્યાં ન ચ પર્વતે
ન જીર્ણદેવાયતને ન વલ્મીકે કદા ચન ॥

ન સસત્ત્વેષુ ગર્તેષુ ન ગચ્છન્ન્ અપિ ન સ્થિતઃ
ન નદીતીરમ્ આસાદ્ય ન ચ પર્વતમસ્તકે ॥

વાય્વગ્નિવિપ્રમ્ આદિત્યમ્ અપઃ પશ્યંસ્ તથૈવ ગાઃ
ન કદા ચન કુર્વીત વિણ્મૂત્રસ્ય વિસર્જનમ્ ॥

તિરસ્કૃત્યોચ્ચરેત્ કાષ્ઠ લોષ્ઠપત્ર તૃણાદિના તૃણાદિ ચ
નિયમ્ય પ્રયતો વાચં સંવીતાઙ્ગો ઽવગુણ્ઠિતઃ ॥

મૂત્રોચ્ચારસમુત્સર્ગં દિવા કુર્યાદ્ ઉદઙ્મુખઃ
દક્ષિણાભિમુખો રાત્રૌ સંધ્યાયોશ્ ચ યથા દિવા ॥

છાયાયામ્ અન્ધકારે વા રાત્રાવ્ અહનિ વા દ્વિજઃ
યથાસુખમુખઃ કુર્યાત્ પ્રાણબાધભયેષુ ચ ॥

પ્રત્યગ્નિં પ્રતિસૂર્યં ચ પ્રતિસોમોદકદ્વિજમ્
પ્રતિગુ પ્રતિગાં પ્રતિવાતં ચ પ્રજ્ઞા નશ્યતિ મેહતઃ ॥

નાગ્નિં મુખેનોપધમેન્ નગ્નાં નેક્ષેત ચ સ્ત્રિયમ્
નામેધ્યં પ્રક્ષિપેદ્ અગ્નૌ ન ચ પાદૌ પ્રતાપયેત્ ॥

અધસ્તાન્ નોપદધ્યાચ્ ચ ન ચૈનમ્ અભિલઙ્ઘયેત્
ન ચૈનં પાદતઃ કુર્યાન્ ન પ્રાણાબાધમ્ આચરેત્ ॥

નાશ્નીયાત્ સંધિવેલાયાં ન ગચ્છેન્ નાપિ સંવિશેત્
ન ચૈવ પ્રલિખેદ્ ભૂમિં નાત્મનો ઽપહરેત્ સ્રજમ્ ॥

નાપ્સુ મૂત્રં પુરીષં વા ષ્ઠીવનં વા સમુત્સૃજેત્
અમેધ્યલિપ્તમ્ અન્યદ્ વા લોહિતં વા વિષાણિ વા ॥

નૈકઃ સુપ્યાચ્ છૂન્યગેહે શૂન્યગૃહે સ્વપ્યાન્ ન શ્રેયાંસં પ્રબોધયેત્
નોદક્યયાભિભાષેત યજ્ઞં ગચ્છેન્ ન ચાવૃતઃ ॥

અગ્ન્યગારે ગવાં ગોષ્ઠે બ્રાહ્મણાનાં ચ સંનિધૌ
સ્વાધ્યાયે ભોજને ચૈવ દક્ષિનં પાણિમ્ ઉદ્ધરેત્ ॥

ન વારયેદ્ ગાં ધયન્તીં ન ચાચક્ષીત કસ્ય ચિત્
ન દિવીન્દ્રાયુધં દૃષ્ટ્વા કસ્ય ચિદ્ દર્શયેદ્ બુધઃ ॥

નાધર્મિકે વસેદ્ ગ્રામે ન વ્યાધિબહુલે ભૃશમ્
નૈકઃ પ્રપદ્યેતાધ્વાનં ન ચિરં પર્વતે વસેત્ ॥

ન શૂદ્રરાજ્યે નિવસેન્ નાધાર્મિકજનાવૃતે
ન પાષણ્ડિગણાક્રાન્તે નોપસ્ષૃટે ઽન્ત્યજૈર્ નૃભિઃ ॥

ન ભુઞ્જીતોદ્ધૃતસ્નેહં નાતિસૌહિત્યમ્ આચરેત્
નાતિપ્રગે નાતિસાયં ન સાયં પ્રાતરાશિતઃ ॥

ન કુર્વીત વૃથાચેષ્ટાં ન વાર્ય્ અઞ્જલિના પિબેત્
નોત્સઙ્ગે ભક્ષયેદ્ ભક્ષ્યાન્ ન જાતુ સ્યાત્ કુતૂહલી ॥

ન નૃત્યેદ્ અથ વા ગાયેન્ નૃત્યેન્ નૈવ ગાયેચ્ ચ ન વાદિત્રાણિ નવાદિત્રાણિ વાદયેત્
નાસ્ફોટયેન્ ન ચ ક્ષ્વેડેન્ ન ચ રક્તો વિરાવયેત્ વિરોધયેત્ ॥

ન પાદૌ ધાવયેત્ કાંસ્યે કદા ચિદ્ અપિ ભાજને
ન ભિન્નભાણ્ડે ભુઞ્જીત ન ભાવપ્રતિદૂષિતે ॥

ઉપાનહૌ ચ વાસશ્ ચ ધૃતમ્ અન્યૈર્ ન ધારયેત્
ઉપવીતમ્ અલઙ્કારં સ્રજં કરકમ્ એવ ચ ॥

નાવિનીતૈર્ ભજેદ્ વ્રજેદ્ ધુર્યૈર્ ન ચ ક્ષુધ્વ્યાધિપીડિતૈઃ
ન ભિન્નશૃઙ્ગાક્ષિખુરૈર્ ન વાલધિવિરૂપિતૈઃ ॥

વિનીતૈસ્ તુ વ્રજેન્ નિત્યમ્ આશુગૈર્ લક્ષણાન્વિતૈઃ
વર્ણરૂપોપસંપન્નૈઃ પ્રતોદેનાતુદન્ પ્રતોદેનાક્ષિપન્ ભૃશમ્ ॥

બાલાતપઃ પ્રેતધૂમો વર્જ્યં ભિન્નં તથાસનમ્
ન છિન્દ્યાન્ નખરોમાણિ દન્તૈર્ નોત્પાટયેન્ નખાન્ ॥

ન મૃલ્લોષ્ઠં ચ મૃદ્નીયાન્ ન છિન્દ્યાત્ કરજૈસ્ તૃણમ્
ન કર્મ નિષ્ફલં કુર્યાન્ નાયત્યામ્ અસુખોદયમ્ ॥

લોષ્ઠમર્દી તૃણચ્છેદી નખખાદી ચ યો નરઃ
સ વિનાશં વ્રજત્ય્ આશુ સૂચકાશુચિર્ સૂચકો ઽશુચિર્ એવ ચ ॥

ન વિગર્હ્ય વિગૃહ્ય કથાં કુર્યાદ્ બહિર્ માલ્યં ન ધારયેત્
ગવાં ચ યાનં પૃષ્ઠેન સર્વથૈવ વિગર્હિતમ્ ॥

અદ્વારેણ ચ નાતીયાદ્ ગ્રામં વા વેશ્મ વાવૃતમ્
રાત્રૌ ચ વૃક્ષમૂલાનિ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥

નાક્ષૈર્ દીવ્યેત્ કદા ચિત્ તુ સ્વયં નોપાનહૌ હરેત્
શયનસ્થો ન ભુઞ્જીત ન પાણિસ્થં ન ચાસને ॥

સર્વં ચ તિલસંબદ્ધં નાદ્યાદ્ અસ્તમ્ ઇતે રવૌ
ન ચ નગ્નઃ શયીતેહ ન ચોચ્છિષ્ટઃ ક્વ ચિદ્ વ્રજેત્ ॥

આર્દ્રપાદસ્ તુ ભુઞ્જીત નાર્દ્રપાદસ્ તુ સંવિશેત્
આર્દ્રપાદસ્ તુ ભુઞ્જાનો દીર્ઘમ્ આયુર્ અવાપ્નુયાત્ ॥

અચક્ષુર્વિષયં દુર્ગં ન પ્રપદ્યેત કર્હિ ચિત્
ન વિણ્મૂત્રમ્ ઉદીક્ષેત ન બાહુભ્યાં નદીં તરેત્ ॥

અધિતિષ્ઠેન્ ન કેશાંસ્ તુ ન ભસ્માસ્થિકપાલિકાઃ
ન કાર્પાસાસ્થિ ન તુષાન્ દીર્ઘમ્ આયુર્ જિજીવિષુઃ ॥

ન સંવસેચ્ ચ પતિતૈર્ ન ચાણ્ડાલૈર્ ન પુલ્કસૈઃ
ન મૂર્ખૈર્ નાવલિપ્તૈશ્ ચ નાન્ત્યૈર્ નાન્ત્યાવસાયિભિઃ ॥

ન શૂદ્રાય મતિં દદ્યાન્ નોચ્છિષ્ટં ન હવિષ્કૃતમ્
ન ચાસ્યોપદિશેદ્ ધર્મં ન ચાસ્ય વ્રતમ્ આદિશેત્ ॥

યો હ્ય્ અસ્ય ધર્મમ્ આચષ્ટે યશ્ ચૈવાદિશતિ વ્રતમ્
સો ઽસંવૃતં નામ તમઃ સહ તેનૈવ મજ્જતિ ॥

ન સંહતાભ્યાં પાણિભ્યાં કણ્ડૂયેદ્ આત્મનઃ શિરઃ
ન સ્પૃશેચ્ ચૈતદ્ ઉચ્છિષ્ટો ન ચ સ્નાયાદ્ વિના તતઃ ॥

કેશગ્રહાન્ પ્રહારાંશ્ ચ શિરસ્ય્ એતાન્ વિવર્જયેત્
શિરઃસ્નાતશ્ ચ તૈલેન નાઙ્ગં કિં ચિદ્ અપિ સ્પૃશેત્ ॥

ન રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ અરાજન્યપ્રસૂતિતઃ
સૂનાચક્રધ્વજવતાં વેશેનૈવ ચ જીવતામ્ ॥

દશસૂનાસમં ચક્રં દશચક્રસમો ધ્વજઃ
દશધ્વજસમો વેશો દશવેશસમો નૃપઃ ॥

દશ સૂણાસહસ્રાણિ યો વાહયતિ સૌનિકઃ
તેન તુલ્યઃ સ્મૃતો રાજા ઘોરસ્ તસ્ય પ્રતિગ્રહઃ ॥

યો રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ લુબ્ધસ્યોચ્છાસ્ત્રવર્તિનઃ
સ પર્યાયેણ યાતીમાન્ નરકાન્ એકવિંશતિમ્ ॥

તામિસ્રમ્ અન્ધતામિસ્રં મહારૌરવરૌરવૌ
નરકં કાલસૂત્રં ચ મહાનરકમ્ એવ ચ ॥

સંજીવનં મહાવીચિં તપનં સંપ્રતાપનમ્
સંહાતં ચ સકાકોલં કુડ્મલં પ્રતિમૂર્તિકમ્ પૂતિમૃત્તિકમ્ ॥

લોહશઙ્કુમ્ ઋજીષં ચ પન્થાનં શાલ્મલીં નદીમ્
અસિપત્રવનં ચૈવ લોહદારકમ્ એવ ચ ॥

એતદ્ વિદન્તો વિદ્વાંસો બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવાદિનઃ
ન રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ પ્રેત્ય શ્રેયો ઽભિકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુધ્યેત ધર્માર્થૌ ચાનુચિન્તયેત્
કાયક્લેશાંશ્ ચ તન્મૂલાન્ વેદતત્ત્વાર્થમ્ એવ ચ ॥

ઉત્થાયાવશ્યકં કૃત્વા કૃતશૌચઃ સમાહિતઃ
પૂર્વાં સંધ્યાં જપંસ્ તિષ્ઠેત્ સ્વકાલે ચાપરાં ચિરમ્ ॥

ઋષયો દીર્ઘસંધ્યત્વાદ્ દીર્ઘમ્ આયુર્ અવાપ્નુયુઃ
પ્રજ્ઞાં યશશ્ ચ કીર્તિં ચ બ્રહ્મવર્ચસમ્ એવ ચ ॥

શ્રાવણ્યાં પ્રૌષ્ઠપદ્યાં વાપ્ય્ ઉપાકૃત્ય યથાવિધિ
યુક્તશ્ છન્દાંસ્ય્ અધીયીત માસાન્ વિપ્રો ઽર્ધપઞ્ચમાન્ ॥

પુષ્યે તુ છન્દસાં કુર્યાદ્ બહિર્ ઉત્સર્જનં દ્વિજઃ
માઘશુક્લસ્ય વા પ્રાપ્તે પૂર્વાહ્ણે પ્રથમે ઽહનિ ॥

યથાશાસ્ત્રં તુ કૃત્વૈવમ્ ઉત્સર્ગં છન્દસાં બહિઃ
વિરમેત્ પક્ષિણીં રાત્રિં તદ્ એવૈકમ્ અહર્નિશમ્ ॥

અત ઊર્ધ્વં તુ છન્દાંસિ શુક્લેષુ નિયતઃ પઠેત્
વેદાઙ્ગાનિ ચ સર્વાણિ કૃષ્ણપક્ષેષુ સંપઠેત્ ॥

નાવિસ્પષ્ટમ્ અધીયીત ન શૂદ્રજનસન્નિધૌ
ન નિશાન્તે પરિશ્રાન્તો બ્રહ્માધીત્ય પુનઃ સ્વપેત્ ॥

યથોદિતેન વિધિના નિત્યં છન્દસ્કૃતં પઠેત્
બ્રહ્મ છન્દસ્કૃતં ચૈવ દ્વિજો યુક્તો હ્ય્ અનાપદિ ॥

ઇમાન્ નિત્યમ્ અનધ્યાયાન્ અધીયાનો વિવર્જયેત્
અધ્યાપનં ચ કુર્વાણઃ શિષ્યાણાં વિધિપૂર્વકમ્ ॥

કર્ણશ્રવે ઽનિલે રાત્રૌ દિવા પાંસુસમૂહને
એતૌ વર્ષાસ્વ્ અનધ્યાયાવ્ અધ્યાયજ્ઞાઃ પ્રચક્ષતે ॥

વિદ્યુત્સ્તનિતવર્ષેષુ મહોલ્કાનાં ચ સંપ્લવે
આકાલિકમ્ અનધ્યાયમ્ એતેષુ મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

એતાંસ્ ત્વ્ અભ્યુદિતાન્ વિદ્યાદ્ યદા પ્રાદુષ્કૃતાગ્નિષુ
તદા વિદ્યાદ્ અનધ્યાયમ્ અનૃતૌ ચાભ્રદર્શને ॥

નિર્ઘાતે ભૂમિચલને જ્યોતિષાં ચોપસર્જને
એતાન્ આકાલિકાન્ વિદ્યાદ્ અનધ્યાયાન્ ઋતાવ્ અપિ ॥

પ્રાદુષ્કૃતેષ્વ્ અગ્નિષુ તુ વિદ્યુત્સ્તનિતનિઃસ્વને
સજ્યોતિઃ સ્યાદ્ અનધ્યાયઃ શેષે રાત્રૌ યથા દિવા ॥

નિત્યાનધ્યાય એવ સ્યાદ્ ગ્રામેષુ નગરેષુ ચ
ધર્મનૈપુણ્યકામાનાં પૂતિગન્ધે ચ સર્વદા સર્વશઃ ॥

અન્તર્ગતશવે ગ્રામે વૃષલસ્ય ચ સન્નિધૌ
અનધ્યાયો રુદ્યમાને સમવાયે જનસ્ય ચ ॥

ઉદકે મધ્યરાત્રે ચ વિણ્મૂત્રસ્ય વિસર્જને
ઉચ્છિષ્ટઃ શ્રાદ્ધભુક્ ચૈવ મનસાપિ ન ચિન્તયેત્ ॥

પ્રતિગૃહ્ય દ્વિજો વિદ્વાન્ એકોદ્દિષ્ટસ્ય કેતનમ્ એકોદ્દિષ્ટનિકેતનમ્
ત્ર્યહં ન કીર્તયેદ્ બ્રહ્મ રાજ્ઞો રાહોશ્ ચ સૂતકે ॥

યાવદ્ એકાનુદિષ્ટસ્ય ગન્ધો લેપશ્ ચ તિષ્ઠતિ
વિપ્રસ્ય વિદુષો દેહે તાવદ્ બ્રહ્મ ન કીર્તયેત્ ॥

શયાનઃ પ્રૌઢપાદશ્ ચ કૃત્વા ચૈવાવસક્થિકામ્
નાધીયીતામિષં જગ્ધ્વા સૂતકાન્નાદ્યમ્ એવ ચ ॥

નીહારે બાણશબ્દે ચ સંધ્યયોર્ એવ ચોભયોઃ
અમાવાસ્યાચતુર્દશ્યોઃ પૌર્ણમાસ્યષ્ટકાસુ ચ ॥

અમાવાસ્યા ગુરું હન્તિ શિષ્યં હન્તિ ચતુર્દશી
બ્રહ્માષ્ટકપૌર્ણમાસ્યૌ તસ્માત્ તાઃ પરિવર્જયેત્ ॥

પાંસુવર્ષે દિશાં દાહે ગોમાયુવિરુતે તથા
શ્વખરોષ્ટ્રે ચ રુવતિ પઙ્ક્તૌ ચ ન પઠેદ્ દ્વિજઃ ॥

નાધીયીત શ્મશાનાન્તે ગ્રામાન્તે ગોવ્રજે ઽપિ વા
વસિત્વા મૈથુનં વાસઃ શ્રાદ્ધિકં પ્રતિગૃહ્ય ચ ॥

પ્રાણિ વા યદિ વાપ્રાણિ યત્ કિં ચિચ્ છ્રાદ્ધિકં ભવેત્
તદ્ આલભ્યાપ્ય્ અનધ્યાયઃ પાણ્યાસ્યો હિ દ્વિજઃ સ્મૃતઃ ॥

ચોરૈર્ ઉપદ્રુતે ચૌરૈર્ ઉપપ્લુતે ગ્રામે સંભ્રમે ચાગ્નિકારિતે
આકાલિકમ્ અનધ્યાયં વિદ્યાત્ સર્વાદ્ભુતેષુ ચ ॥

ઉપાકર્મણિ ચોત્સર્ગે ત્રિરાત્રં ક્ષેપણં સ્મૃતમ્
અષ્ટકાસુ ત્વ્ અહોરાત્રમ્ ઋત્વન્તાસુ ચ રાત્રિષુ ॥

નાધીયીતાશ્વમ્ આરૂઢો ન વૃક્ષં ન ચ હસ્તિનમ્
ન નાવં ન ખરં નોષ્ટ્રં નેરિણસ્થો ન યાનગઃ ॥

ન વિવાદે ન કલહે ન સેનાયાં ન સંગરે
ન ભુક્તમાત્રે નાજીર્ણે ન વમિત્વા ન શુક્તકે ॥

અતિથિં ચાનનુજ્ઞાપ્ય મારુતે વાતિ વા ભૃશમ્
રુધિરે ચ સ્રુતે ગાત્રાચ્ છસ્ત્રેણ ચ પરિક્ષતે ॥

સામધ્વનાવ્ ઋગ્યજુષી નાધીયીત કદા ચન
વેદસ્યાધીત્ય વાપ્ય્ અન્તમ્ આરણ્યકમ્ અધીત્ય ચ ॥

ઋગ્વેદો દેવદૈવત્યો યજુર્વેદસ્ તુ માનુષઃ
સામવેદઃ સ્મૃતઃ પિત્ર્યસ્ તસ્માત્ તસ્યાશુચિર્ ધ્વનિઃ ॥

એતદ્ વિદ્વન્તો વિદ્વાંસસ્ ત્રયીનિષ્કર્ષમ્ અન્વહમ્
ક્રમતઃ પૂર્વમ્ અભ્યસ્ય પશ્ચાદ્ વેદમ્ અધીયતે ॥

પશુમણ્ડૂકમાર્જાર શ્વસર્પનકુલાખુભિઃ
અન્તરાગમને વિદ્યાદ્ અનધ્યાયમ્ અહર્નિશમ્ ॥

દ્વાવ્ એવ વર્જયેન્ નિત્યમ્ અનધ્યાયૌ પ્રયત્નતઃ
સ્વાધ્યાયભૂમિં ચાશુદ્ધમ્ આત્માનં ચાશુચિં દ્વિજઃ ॥

અમાવાસ્યામ્ અષ્ટમીં ચ પૌર્ણમાસીં ચતુર્દશીમ્
બ્રહ્મચારી ભવેન્ નિત્યમ્ અપ્ય્ ઋતૌ સ્નાતકો દ્વિજઃ ॥

ન સ્નાનમ્ આચરેદ્ ભુક્ત્વા નાતુરો ન મહાનિશિ
ન વાસોભિઃ સહાજસ્રં નાવિજ્ઞાતે જલાશયે ॥

દેવતાનાં ગુરો રાજ્ઞઃ સ્નાતકાચાર્યયોસ્ તથા
નાક્રામેત્ કામતશ્ છાયાં બભ્રુણો દીક્ષિતસ્ય ચ ॥

મધ્યંદિને ઽર્ધરાત્રે ચ શ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા ચ સામિષમ્
સંધ્યયોર્ ઉભયોશ્ ચૈવ ન સેવેત ચતુષ્પથમ્ ॥

ઉદ્વર્તનમ્ અપસ્નાનં વિણ્મૂત્રે રક્તમ્ એવ ચ
શ્લેશ્મનિષ્ઠ્યૂતવાન્તાનિ નાધિતિષ્ઠેત્ તુ કામતઃ ॥

વૈરિણં નોપસેવેત સહાયં ચૈવ વૈરિણઃ
અધાર્મિકં તસ્કરં ચ પરસ્યૈવ ચ યોષિતં ॥

ન હીદૃશમ્ અનાયુષ્યં લોકે કિં ચન વિદ્યતે
યાદૃશં પુરુષસ્યેહ પરદારોપસેવનમ્ ॥

ક્ષત્રિયં ચૈવ સર્પં ચ બ્રાહ્મણં ચ બહુશ્રુતમ્
નાવમન્યેત વૈ ભૂષ્ણુઃ કૃશાન્ અપિ કદા ચન ॥

એતત્ ત્રયં હિ પુરુષં નિર્દહેદ્ અવમાનિતમ્
તસ્માદ્ એતત્ ત્રયં નિત્યં નાવમન્યેત બુદ્ધિમાન્ ॥

નાત્માનમ્ અવમન્યેત પુર્વાભિર્ અસમૃદ્ધિભિઃ
આ મૃત્યોઃ શ્રિયમ્ અન્વિચ્છેન્ નૈનાં મન્યેત દુર્લભામ્ ॥

સત્યં બ્રૂયાત્ પ્રિયં બ્રૂયાન્ ન બ્રૂયાત્ સત્યમ્ અપ્રિયમ્
પ્રિયં ચ નાનૃતં બ્રૂયાદ્ એષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

ભદ્રં ભદ્રમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ ભદ્રમ્ ઇત્ય્ એવ વા વદેત્
શુષ્કવૈરં વિવાદં ચ ન કુર્યાત્ કેન ચિત્ સહ ॥

નાતિકલ્યં નાતિસાયં નાતિમધ્યંદિને સ્થિતે
નાજ્ઞાતેન સમં ગચ્છેન્ નૈકો ન વૃષલૈઃ સહ ॥

હીનાઙ્ગાન્ અતિરિક્તાઙ્ગાન્ વિદ્યાહીનાન્ વયોઽધિકાન્ વયોઽઅતિગાન્
રૂપ દ્રવિણ દ્રવ્ય હીનાંશ્ ચ જાતિહીનાંશ્ ચ નાક્ષિપેત્ ॥

ન સ્પૃશેત્ પાણિનોચ્છિષ્ટો વિપ્રો ગોબ્રાહ્મણાનલાણ્
ન ચાપિ પશ્યેદ્ અશુચિઃ સુસ્થો સ્વસ્થો જ્યોતિર્ગણાન્ દિવા દિવિ ॥

સ્પૃષ્ટ્વૈતાન્ અશુચિર્ નિત્યમ્ અદ્ભિઃ પ્રાણાન્ ઉપસ્પૃશેત્
ગાત્રાણિ ચૈવ સર્વાણિ નાભિં પાણિતલેન તુ ॥

અનાતુરઃ સ્વાનિ ખાનિ ન સ્પૃશેદ્ અનિમિત્તતઃ
રોમાણિ ચ રહસ્યાનિ સર્વાણ્ય્ એવ વિવર્જયેત્ ॥

મઙ્ગલાચારયુક્તઃ સ્યાત્ પ્રયતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ
જપેચ્ ચ જુહુયાચ્ ચૈવ નિત્યમ્ અગ્નિમ્ અતન્દ્રિતઃ ॥

મઙ્ગલાચારયુક્તાનાં નિત્યં ચ પ્રયતાત્મનામ્
જપતાં જુહ્વતાં ચૈવ વિનિપાતો ન વિદ્યતે ॥

વેદમ્ એવાભ્યસેન્ એવ જપેન્ નિત્યં યથાકાલમ્ અતન્દ્રિતઃ
તં હ્ય્ અસ્યાહુઃ પરં ધર્મમ્ ઉપધર્મો ઽન્ય ઉચ્યતે ॥

વેદાભ્યાસેન સતતં શૌચેન તપસૈવ ચ
અદ્રોહેણ ચ ભૂતાનાં જાતિં સ્મરતિ પૌર્વિકીમ્ ॥

પૌર્વિકીં સંસ્મરન્ જાતિં બ્રહ્મૈવાભ્યસ્યતે પુનઃ દ્વિજઃ
બ્રહ્માભ્યાસેન ચાજસ્રમ્ અનન્તં સુખમ્ અશ્નુતે ॥

સાવિત્રાઞ્ શાન્તિહોમાંશ્ ચ કુર્યાત્ પર્વસુ નિત્યશઃ
પિતૄંશ્ ચૈવાષ્ટકાસ્વ્ અર્ચેન્ નિત્યમ્ અન્વષ્ટકાસુ ચ ॥

દૂરાદ્ આવસથાન્ મૂત્રં દૂરાત્ પાદાવસેચનમ્
ઉચ્છિષ્ટાન્નનિષેકં ચ દૂરાદ્ એવ સમાચરેત્ ॥

મૈત્રં પ્રસાધનં સ્નાનં દન્તધાવનમ્ અઞ્જનમ્
પૂર્વાહ્ણ એવ કુર્વીત દેવતાનાં ચ પૂજનમ્ ॥

દૈવતાન્ય્ અભિગચ્છેત્ તુ ધાર્મિકાંશ્ ચ દ્વિજોત્તમાન્
ઈશ્વરં ચૈવ રક્ષાર્થં ગુરૂન્ એવ ચ પર્વસુ ॥

અભિવાદયેદ્ વૃદ્ધાંશ્ ચ દદ્યાચ્ ચૈવાસનં સ્વકમ્
કૃતાઞ્જલિર્ ઉપાસીત ગચ્છતઃ પૃષ્ઠતો ઽન્વિયાત્ ॥

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં સમ્યઙ્ નિબદ્ધં સ્વેષુ કર્મસુ
ધર્મમૂલં નિષેવેત સદાચારમ્ અતન્દ્રિતઃ ॥

આચારાલ્ લભતે હ્ય્ આયુર્ આચારાદ્ ઈપ્સિતાઃ પ્રજાઃ
આચારાદ્ ધનમ્ અક્ષય્યમ્ આચારો હન્ત્ય્ અલક્ષણમ્ ॥

દુરાચારો હિ પુરુષો લોકે ભવતિ નિન્દિતઃ
દુઃખભાગી ચ સતતં વ્યાધિતો ઽલ્પાયુર્ એવ ચ ॥

સર્વલક્ષણહીનો ઽપિ યઃ સદાચારવાન્ નરઃ
શ્રદ્દધાનો ઽનસૂયશ્ ચ શતં વર્ષાણિ જીવતિ ॥

યદ્ યત્ પરવશં કર્મ તત્ તદ્ યત્નેન વર્જયેત્
યદ્ યદ્ આત્મવશં તુ સ્યાત્ તત્ તત્ સેવેત યત્નતઃ ॥

સર્વં પરવશં દુઃખં સર્વમ્ આત્મવશં સુખમ્
એતદ્ વિદ્યાત્ સમાસેન લક્ષણં સુખદુઃખયોઃ ॥

યત્ કર્મ કુર્વતો ઽસ્ય સ્યાત્ પરિતોષો ઽન્તરાત્મનઃ
તત્ પ્રયત્નેન કુર્વીત વિપરીતં તુ વર્જયેત્ ॥

આચાર્યં ચ પ્રવક્તારં પિતરં માતરં ગુરુમ્
ન હિંસ્યાદ્ બ્રાહ્મણાન્ ગાશ્ ચ સર્વાંશ્ ચૈવ તપસ્વિનઃ ॥

નાસ્તિક્યં વેદનિન્દાં ચ દેવતાનાં ચ કુત્સનમ્
દ્વેષં દમ્ભં સ્તમ્ભં ચ માનં ચ ક્રોધં તૈક્ષ્ણ્યં ચ વર્જયેત્ ॥

પરસ્ય દણ્ડં નોદ્યચ્છેત્ ક્રુદ્ધો નૈનં નિપાતયેત્
અન્યત્ર પુત્રાચ્ છિષ્યાદ્ વા શિષ્ટ્યર્થં તાડયેત્ તુ તૌ ॥

બ્રાહ્મણાયાવગુર્યૈવ દ્વિજાતિર્ વધકામ્યયા
શતં વર્ષાણિ તામિસ્રે નરકે પરિવર્તતે ॥

તાડયિત્વા તૃણેનાપિ સંરમ્ભાન્ મતિપૂર્વકમ્
એકવિંશતીમ્ આજાતીઃ પાપયોનિષુ જાયતે ॥

અયુધ્યમાનસ્યોત્પાદ્ય બ્રાહ્મણસ્યાસૃગ્ અઙ્ગતઃ
દુઃખં સુમહદ્ આપ્નોતિ પ્રેત્યાપ્રાજ્ઞતયા નરઃ ॥

શોણિતં યાવતઃ પાંસૂન્ સંગૃહ્ણાતિ મહીતલાત્
તાવતો ઽબ્દાન્ અમુત્રાન્યૈઃ શોણિતોત્પાદકો ઽદ્યતે ॥

ન કદા ચિદ્ દ્વિજે તસ્માદ્ વિદ્વાન્ અવગુરેદ્ અપિ
ન તાડયેત્ તૃણેનાપિ ન ગાત્રાત્ સ્રાવયેદ્ અસૃક્ ॥

અધાર્મિકો નરો યો હિ યસ્ય ચાપ્ય્ અનૃતં ધનમ્
હિંસારતશ્ હિંસારતિશ્ ચ યો નિત્યં નેહાસૌ સુખમ્ એધતે ॥

ન સીદન્ન્ અપિ ધર્મેણ મનો ઽધર્મે નિવેશયેત્
અધાર્મિકાનાં પાપાનામ્ આશુ પશ્યન્ વિપર્યયમ્ ॥

નાધર્મશ્ ચરિતો લોકે સદ્યઃ ફલતિ ગૌર્ ઇવ
શનૈર્ આવર્ત્યમાનસ્ તુ કર્તુર્ મૂલાનિ કૃન્તતિ ॥

યદિ નાત્મનિ પુત્રેષુ ન ચેત્ પુત્રેષુ નપ્તૃષુ
ન ત્વ્ એવ તુ કૃતો ઽધર્મઃ કૃતો ધર્મઃ કર્તુર્ ભવતિ નિષ્ફલઃ ॥

અધર્મેણૈધતે તાવત્ તતો ભદ્રાણિ પશ્યતિ
તતઃ સપત્નાન્ જયતિ સમૂલસ્ તુ વિનશ્યતિ ॥

સત્યધર્માર્યવૃત્તેષુ શૌચે ચૈવારમેત્ સદા
શિષ્યાંશ્ ચ શિષ્યાદ્ ધર્મેણ વાગ્બાહૂદરસંયતઃ ॥

પરિત્યજેદ્ અર્થકામૌ યૌ સ્યાતાં ધર્મવર્જિતૌ
ધર્મં ચાપ્ય્ અસુખોદર્કં લોકસંક્રુષ્ટમ્ એવ ચ ॥

ન પાણિપાદચપલો ન નેત્રચપલો ઽનૃજુઃ
ન સ્યાદ્ વાક્ચપલશ્ ચૈવ ન પરદ્રોહકર્મધીઃ ॥

યેનાસ્ય પિતરો યાતા યેન યાતાઃ પિતામહાઃ
તેન યાયાત્ સતાં માર્ગં તેન ગચ્છન્ ન રિષ્યતિ ॥

ઋત્વિક્પુરોહિતાચાર્યૈર્ માતુલાતિથિસંશ્રિતૈઃ
બાલવૃદ્ધાતુરૈર્ વૈદ્યૈર્ જ્ઞાતિસંબન્ધિબાન્ધવૈઃ ॥

માતાપિતૃભ્યાં જામીભિર્ ભ્રાત્રા પુત્રેણ ભાર્યયા
દુહિત્રા દાસવર્ગેણ વિવાદં ન સમાચરેત્ ॥

એતૈર્ વિવાદાન્ સંત્યજ્ય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
એતૈર્ જિતૈશ્ ચ જયતિ સર્વાંલ્ લોકાન્ ઇમાન્ ગૃહી ॥

આચાર્યો બ્રહ્મલોકેશઃ પ્રાજાપત્યે પિતા પ્રભુઃ
અતિથિસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રલોકેશો દેવલોકસ્ય ચ ર્ત્વિજઃ ॥

જામયો ઽપ્સરસાં લોકે વૈશ્વદેવસ્ય બાન્ધવાઃ
સંબન્ધિનો હ્ય્ અપાં લોકે પૃથિવ્યાં માતૃમાતુલૌ ॥

આકાશેશાસ્ તુ વિજ્ઞેયા બાલવૃદ્ધકૃશાતુરાઃ
ભ્રાતા જ્યેષ્ઠઃ સમઃ પિત્રા ભાર્યા પુત્રઃ સ્વકા તનુઃ ॥

છાયા સ્વો દાસવર્ગશ્ ચ દુહિતા કૃપણં પરમ્
તસ્માદ્ એતૈર્ અધિક્ષિપ્તઃ સહેતાસંજ્વરઃ સદા ॥

પ્રતિગ્રહસમર્થો ઽપિ પ્રસઙ્ગં તત્ર વર્જયેત્
પ્રતિગ્રહેણ હ્ય્ અસ્યાશુ બ્રાહ્મં તેજઃ પ્રશામ્યતિ ॥

ન દ્રવ્યાણામ્ અવિજ્ઞાય વિધિં ધર્મ્યં પ્રતિગ્રહે
પ્રાજ્ઞઃ પ્રતિગ્રહં કુર્યાદ્ અવસીદન્ન્ અપિ ક્ષુધા ॥

હિરણ્યં ભૂમિમ્ અશ્વં ગામ્ અન્નં વાસસ્ તિલાન્ ઘૃતમ્
પ્રતિગૃહ્ણન્ન્ અવિદ્વાંસ્ તુ ભસ્મીભવતિ દારુવત્ ॥

હિરણ્યમ્ આયુર્ અન્નં ચ ભૂર્ ગૌશ્ ચાપ્ય્ ઓષતસ્ તનુમ્
અશ્વશ્ ચક્ષુસ્ ત્વચં વાસો ઘૃતં તેજસ્ તિલાહ્ પ્રજાઃ ॥

અતપાસ્ ત્વ્ અનધીયાનઃ પ્રતિગ્રહરુચિર્ દ્વિજઃ
અમ્ભસ્ય્ અશ્મપ્લવેનેવ સહ તેનૈવ મજ્જતિ ॥

તસ્માદ્ અવિદ્વાન્ બિભિયાદ્ યસ્માત્ તસ્માત્ પ્રતિગ્રહાત્
સ્વલ્પકેનાપ્ય્ અવિદ્વાન્ હિ પઙ્કે ગૌર્ ઇવ સીદતિ ॥

ન વાર્ય્ અપિ પ્રયચ્છેત્ તુ બૈડાલવ્રતિકે દ્વિજે
ન બકવ્રતિકે પાપે નાવેદવિદિ ધર્મવિત્ ॥

ત્રિષ્વ્ અપ્ય્ એતેષુ દત્તં હિ વિધિનાપ્ય્ અર્જિતં ધનમ્
દાતુર્ ભવત્ય્ અનર્થાય પરત્રાદાતુર્ એવ ચ ॥

યથા પ્લવેનાઉપલેન નિમજ્જત્ય્ ઉદકે તરન્
તથા નિમજ્જતો ઽધસ્તાદ્ અજ્ઞૌ દાતૃપ્રતીચ્છકૌ ॥

ધર્મધ્વજી સદા લુબ્ધશ્ છાદ્મિકો લોકદમ્ભકઃ
બૈડાલવ્રતિકો જ્ઞેયો હિંસ્રઃ સર્વાભિસંધકઃ ॥

અધોદૃષ્ટિર્ નૈષ્કૃતિકઃ સ્વાર્થસાધનતત્પરઃ
શઠો મિથ્યાવિનીતશ્ ચ બકવ્રતચરો દ્વિજઃ ॥

યે બકવ્રતિનો વિપ્રા યે ચ માર્જારલિઙ્ગિનઃ
તે પતન્ત્ય્ અન્ધતામિસ્રે તેન પાપેન કર્મણા ॥

ન ધર્મસ્યાપદેશેન પાપં કૃત્વા વ્રતં ચરેત્
વ્રતેન પાપં પ્રચ્છાદ્ય કુર્વન્ સ્ત્રીશૂદ્રદમ્ભનમ્ ॥

પ્રેત્યેહ ચેદૃશા વિપ્રા ગર્હ્યન્તે બ્રહ્મવાદિભિઃ
છદ્મના ચરિતં યચ્ ચ વ્રતં રક્ષાંસિ ગચ્છતિ ॥

અલિઙ્ગી લિઙ્ગિવેષેણ યો વૃત્તિમ્ ઉપજીવતિ
સ લિઙ્ગિનાં હરત્ય્ એનસ્ તિર્યગ્યોનૌ ચ જાયતે ॥

પરકીયનિપાનેષુ ન સ્નાયાદ્ ધિ સ્નાયાચ્ ચ કદા ચન
નિપાનકર્તુઃ સ્નાત્વા તુ દુષ્કૃતાંશેન લિપ્યતે ॥

યાનશય્યાસનાન્ય્ અસ્ય કૂપોદ્યાનગૃહાણિ ચ
અદત્તાન્ય્ ઉપયુઞ્જાન એનસઃ સ્યાત્ તુરીયભાક્ ॥

નદીષુ દેવખાતેષુ તડાગેષુ સરઃસુ ચ
સ્નાનં સમાચરેન્ નિત્યં ગર્તપ્રસ્રવણેષુ ચ ॥

યમાન્ સેવેત સતતં ન નિત્યં નિયમાન્ બુધઃ
યમાન્ પતત્ય્ અકુર્વાણો નિયમાન્ કેવલાન્ ભજન્ ॥

નાશ્રોત્રિયતતે યજ્ઞે ગ્રામયાજિકૃતે તથા
સ્ત્રિયા ક્લીબેન ચ હુતે ભુઞ્જીત બ્રાહ્મણઃ ક્વ ચિત્ ॥

અશ્લીકમ્ અશ્લીલમ્ એતત્ સાધૂનાં યત્ર જુહ્વત્ય્ અમી હવિઃ
પ્રતીપમ્ એતદ્ દેવાનાં તસ્માત્ તત્ પરિવર્જયેત્ ॥

મત્તક્રુદ્ધાતુરાણાં ચ ન ભુઞ્જીત કદા ચન
કેશકીટાવપન્નં ચ પદા સ્પૃષ્ટં ચ કામતઃ ॥

ભ્રૂણઘ્નાવેક્ષિતં ચૈવ સંસ્પૃષ્ટં ચાપ્ય્ ઉદક્યયા
પતત્રિણાવલીઢં ચ શુના સંસ્પૃષ્ટમ્ એવ ચ ॥

ગવા ચાન્નમ્ ઉપઘ્રાતં ઘુષ્ટાન્નં ચ વિશેષતઃ
ગણાન્નં ગણિકાન્નં ચ વિદુષા ચ જુગુપ્સિતમ્ ॥

સ્તેનગાયનયોશ્ ચાન્નં તક્ષ્ણો વાર્ધુષિકસ્ય ચ
દીક્ષિતસ્ય કદર્યસ્ય બદ્ધસ્ય નિગડસ્ય ચ ॥

અભિશસ્તસ્ય ષણ્ઢસ્ય પુંશ્ચલ્યા દામ્ભિકસ્ય ચ
શુક્તં પર્યુષિતં ચૈવ શૂદ્રસ્યોચ્છિષ્ટમ્ એવ ચ ॥

ચિકિત્સકસ્ય મૃગયોઃ ક્રૂરસ્યોચ્છિષ્ટભોજિનઃ
ઉગ્રાન્નં સૂતિકાન્નં ચ પર્યાચાન્તમ્ અનિર્દશમ્ ॥

અનર્ચિતં વૃથામાંસમ્ અવીરાયાશ્ ચ યોષિતઃ
દ્વિષદન્નં નગર્યન્નં પતિતાન્નમ્ અવક્ષુતમ્ ॥

પિશુનાનૃતિનોશ્ ચાન્નં ક્રતુવિક્રયિણસ્ તથા ક્રતુવિક્રયકસ્ય ચ
શૈલૂષતુન્નવાયાન્નં કૃતઘ્નસ્યાન્નમ્ એવ ચ ॥

કર્મારસ્ય નિષાદસ્ય રઙ્ગાવતારકસ્ય ચ
સુવર્ણકર્તુર્ વેણસ્ય શસ્ત્રવિક્રયિણસ્ તથા ॥

શ્વવતાં શૌણ્ડિકાનાં ચ ચૈલનિર્ણેજકસ્ય ચ
રઞ્જકસ્ય રજકસ્ય નૃશંસસ્ય યસ્ય ચોપપતિર્ ગૃહે ॥

મૃષ્યન્તિ યે ચોપપતિં સ્ત્રીજિતાનાં ચ સર્વશઃ
અનિર્દશં ચ પ્રેતાન્નમ્ અતુષ્ટિકરમ્ એવ ચ ॥

રાજાન્નં તેજ આદત્તે શૂદ્રાન્નં બ્રહ્મવર્ચસમ્
આયુઃ સુવર્ણકારાન્નં યશશ્ ચર્માવકર્તિનઃ ॥

કારુકાન્નં પ્રજાં હન્તિ બલં નિર્ણેજકસ્ય ચ
ગણાન્નં ગણિકાન્નં ચ લોકેભ્યઃ પરિકૃન્તતિ ॥

પૂયં ચિકિત્સકસ્યાન્નં પુંશ્ચલ્યાસ્ ત્વ્ અન્નમ્ ઇન્દ્રિયમ્
વિષ્ઠા વાર્ધુષિકસ્યાન્નં શસ્ત્રવિક્રયિણો મલમ્ ॥

ય એતે ઽન્યે ત્વ્ અભોજ્યાન્નાઃ ક્રમશઃ પરિકીર્તિતાઃ
તેષાં ત્વગસ્થિરોમાણિ વદન્ત્ય્ અન્નં મનીષિણઃ ॥

ભુક્ત્વાતો ઽન્યતમ્ અસ્યાન્નમ્ અમત્યા ક્ષપણં ત્ર્યહમ્
મત્યા ભુક્ત્વાચરેત્ કૃચ્છ્રં રેતોવિણ્મૂત્રમ્ એવ ચ ॥

નાદ્યાચ્ છૂદ્રસ્ય પક્વાન્નં વિદ્વાન્ અશ્રાદ્ધિનો દ્વિજઃ
આદદીતામમ્ એવાસ્માદ્ અવૃત્તાવ્ એકરાત્રિકમ્ ॥

શ્રોત્રિયસ્ય કદર્યસ્ય વદાન્યસ્ય ચ વાર્ધુષેઃ
મીમાંસિત્વોભયં દેવાઃ સમમ્ અન્નમ્ અકલ્પયન્ ॥

તાન્ પ્રજાપતિર્ આહૈત્ય મા કૃધ્વં વિષમં સમમ્
શ્રદ્ધાપૂતં વદાન્યસ્ય હતમ્ અશ્રદ્ધયેતરત્ ॥

શ્રદ્ધયેષ્ટં ચ પૂર્તં ચ નિત્યં કુર્યાદ્ અતન્દ્રિતઃ
શ્રદ્ધાકૃતે હ્ય્ અક્ષયે તે ભવતઃ સ્વાગતૈર્ ધનૈઃ ॥

દાનધર્મં નિષેવેત નિત્યમ્ ઐષ્ટિકપૌર્તિકમ્
પરિતુષ્ટેન ભાવેન પાત્રમ્ આસાદ્ય શક્તિતઃ ॥

યત્ કિં ચિદ્ અપિ દાતવ્યં યાચિતેન્ આનસૂયયા આનસૂયતા?
ઉત્પત્સ્યતે હિ તત્ પાત્રં યત્ તારયતિ સર્વતઃ ॥

વારિદસ્ તૃપ્તિમ્ આપ્નોતિ સુખમ્ અક્ષય્યમ્ અક્ષયમ્ અન્નદઃ
તિલપ્રદઃ પ્રજામ્ ઇષ્ટાં દીપદશ્ ચક્ષુર્ ઉત્તમમ્ ॥

ભૂમિદો ભૂમિમ્ આપ્નોતિ દીર્ઘમ્ આયુર્ હિરણ્યદઃ
ગૃહદો ઽગ્ર્યાણિ વેશ્માનિ રૂપ્યદો રૂપમ્ ઉત્તમમ્ ॥

વાસોદશ્ ચન્દ્રસાલોક્યમ્ અશ્વિસાલોક્યમ્ અશ્વદઃ
અનડુહઃ શ્રિયં પુષ્ટાં ગોદો બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપમ્ ॥

યાનશય્યાપ્રદો ભાર્યામ્ ઐશ્વર્યમ્ અભયપ્રદઃ
ધાન્યદઃ શાશ્વતં સૌખ્યં બ્રહ્મદો બ્રહ્મસાર્ષ્ટિતામ્ ॥

સર્વેષામ્ એવ દાનાનાં બ્રહ્મદાનં વિશિષ્યતે
વાર્યન્નગોમહીવાસસ્ તિલકાઞ્ચનસર્પિષામ્ ॥

યેન યેન તુ ભાવેન યદ્ યદ્ દાનં પ્રયચ્છતિ
તત્ તત્ તેનૈવ ભાવેન પ્રાપ્નોતિ પ્રતિપૂજિતઃ ॥

યો ઽર્ચિતં પ્રતિગૃહ્ણાતિ દદાત્ય્ અર્ચિતમ્ એવ વા
તાવ્ ઉભૌ ગચ્છતઃ સ્વર્ગં નરકં તુ વિપર્યયે ॥

ન વિસ્મયેત તપસા વદેદ્ ઇષ્ટ્વા ચ નાનૃતમ્
નાર્તો ઽપ્ય્ અપવદેદ્ વિપ્રાન્ ન દત્ત્વા પરિકીર્તયેત્ ॥

યજ્ઞો ઽનૃતેન ક્ષરતિ તપઃ ક્ષરતિ વિસ્મયાત્
આયુર્ વિપ્રાપવાદેન દાનં ચ પરિકીર્તનાત્ ॥

ધર્મં શનૈઃ સંચિનુયાદ્ વલ્મીકમ્ ઇવ પુત્તિકાઃ
પરલોકસહાયાર્થં સર્વભૂતાન્ય્ અપીડયન્ ॥

નામુત્ર હિ સહાયાર્થં પિતા માતા ચ તિષ્ઠતઃ
ન પુત્રદારં ન જ્ઞાતિર્ ધર્મસ્ તિષ્ઠતિ કેવલઃ ॥

એકઃ પ્રજાયતે જન્તુર્ એક એવ પ્રલીયતે
એકો ઽનુભુઙ્ક્તે સુકૃતમ્ એક એવ ચ દુષ્કૃતમ્ ॥

મૃતં શરીરમ્ ઉત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમં ક્ષિતૌ
વિમુખા બાન્ધવા યાન્તિ ધર્મસ્ તમ્ અનુગચ્છતિ ॥

તસ્માદ્ ધર્મં સહાયાર્થં નિત્યં સંચિનુયાચ્ છનૈઃ
ધર્મેણ હિ સહાયેન તમસ્ તરતિ દુસ્તરમ્ ॥

ધર્મપ્રધાનં પુરુષં તપસા હતકિલ્બિષમ્
પરલોકં નયત્ય્ આશુ ભાસ્વન્તં ખશરીરિણમ્ ॥

ઉત્તમૈર્ ઉત્તમૈર્ નિત્યં સંબન્ધાન્ આચરેત્ સહ
નિનીષુઃ કુલમ્ ઉત્કર્ષમ્ અધમાન્ અધમાંસ્ ત્યજેત્ ॥

ઉત્તમાન્ ઉત્તમાન્ એવ ગચ્છન્ હીનાંસ્ તુ વર્જયન્
બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠતામ્ એતિ પ્રત્યવાયેન શૂદ્રતામ્ ॥

દૃઢકારી મૃદુર્ દાન્તઃ ક્રૂરાચારૈર્ અસંવસન્
અહિંસ્રો દમદાનાભ્યાં જયેત્ સ્વર્ગં તથાવ્રતઃ ॥

એધોદકં મૂલફલમ્ અન્નમ્ અભ્યુદ્યતં ચ યત્
સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ મધ્વ્ અથાભયદક્ષિણામ્ ॥

આહૃતાભ્યુદ્યતાં ભિક્ષાં પુરસ્તાદ્ અપ્રચોદિતામ્
મેને પ્રજાપતિર્ ગ્રાહ્યામ્ અપિ દુષ્કૃતકર્મણઃ ॥

નાશ્નન્તિ પિતરસ્ તસ્ય દશવર્ષાણિ પઞ્ચ ચ
ન ચ હવ્યં વહત્ય્ અગ્નિર્ યસ્ તામ્ અભ્યવમન્યતે ॥

શય્યાં ગૃહાન્ કુશાન્ ગન્ધાન્ અપઃ પુષ્પં મણીન્ દધિ
ધાના મત્સ્યાન્ પયો માંસં શાકં ચૈવ ન નિર્ણુદેત્ ॥

ગુરૂન્ ભૃત્યાંશ્ ચોજ્જિહીર્ષન્ન્ અર્ચિષ્યન્ દેવતાતિથીન્
સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ ન તુ તૃપ્યેત્ સ્વયં તતઃ ॥

ગુરુષુ ત્વ્ અભ્યતીતેષુ વિના વા તૈર્ ગૃહે વસન્
આત્મનો વૃત્તિમ્ અન્વિચ્છન્ ગૃહ્ણીયાત્ સાધુતઃ સદા ॥

આર્ધિકઃ કુલમિત્રં ચ ગોપાલો દાસનાપિતૌ
એતે શૂદ્રેષુ ભોજ્યાન્ના યાશ્ ચાત્માનં નિવેદયેત્ ॥

યાદૃશો ઽસ્ય ભવેદ્ આત્મા યાદૃશં ચ ચિકીર્ષિતમ્
યથા ચોપચરેદ્ એનં તથાત્માનં નિવેદયેત્ ॥

યો ઽન્યથા સન્તમ્ આત્માનમ્ અન્યથા સત્સુ ભાષતે
સ પાપકૃત્તમો લોકે સ્તેન આત્માપહારકઃ ॥

વાચ્ય્ અર્થા નિયતાઃ સર્વે વાઙ્ગૂલા વાગ્વિનિઃસૃતાઃ
તાંસ્ તુ યઃ સ્તેનયેદ્ વાચં સ સર્વસ્તેયકૃન્ નરઃ ॥

મહર્ષિપિતૃદેવાનાં ગત્વાનૃણ્યં યથાવિધિ
પુત્રે સર્વં સમાસજ્ય વસેન્ માધ્યસ્થ્યમ્ આશ્રિતઃ આસ્થિતઃ ॥

એકાકી ચિન્તયેન્ નિત્યં વિવિક્તે હિતમ્ આત્મનઃ આત્મનિ
એકાકી ચિન્તયાનો હિ પરં શ્રેયો ઽધિગચ્છતિ ॥

એષોદિતા ગૃહસ્થસ્ય વૃત્તિર્ વિપ્રસ્ય શાશ્વતી
સ્નાતકવ્રતકલ્પશ્ ચ સત્ત્વવૃદ્ધિકરઃ શુભઃ ॥

અનેન વિપ્રો વૃત્તેન વર્તયન્ વેદશાસ્ત્રવિત્
વ્યપેતકલ્મષો નિત્યં બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥