મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 3

ષટ્ત્રિંશદાબ્દિકં ચર્યં ગુરૌ ત્રૈવેદિકં વ્રતમ્
તદર્ધિકં પાદિકં વા ગ્રહણાન્તિકમ્ એવ વા ॥

વેદાન્ અધીત્ય વેદૌ વા વેદં વાપિ યથાક્રમમ્
અવિપ્લુતબ્રહ્મચર્યો ગૃહસ્થાશ્રમમ્ આવસેત્ ॥

તં પ્રતીતં સ્વધર્મેણ બ્રહ્મદાયહરં પિતુઃ
સ્રગ્વિણં તલ્પ આસીનમ્ અર્હયેત્ પ્રથમં ગવા ॥

ગુરુણાનુમતઃ સ્નાત્વા સમાવૃત્તો યથાવિધિ
ઉદ્વહેત દ્વિજો ભાર્યાં સવર્ણાં લક્ષણાન્વિતામ્ ॥

અસપિણ્ડા ચ યા માતુર્ અસગોત્રા ચ યા પિતુઃ
સા પ્રશસ્તા દ્વિજાતીનાં દારકર્મણ્ ઇ મૈથુને અમૈથિની ॥

મહાન્ત્ય્ અપિ સમૃદ્ધાનિ ગોઽજાવિધનધાન્યતઃ
સ્ત્રીસંબન્ધે દશૈતાનિ કુલાનિ પરિવર્જયેત્ ॥

હીનક્રિયં નિષ્પુરુષં નિશ્છન્દો રોમશાર્શસમ્
ક્ષયામયાવ્યપસ્મારિ શ્વિત્રિકુષ્ઠિકુલાનિ ચ ॥

નોદ્વહેત્ કપિલાં કન્યાં નાધિકાઙ્ગીં ન રોગિણીમ્
નાલોમિકાં નાતિલોમાં ન વાચાટાં વાચાલાં ન પિઙ્ગલામ્ ॥

ન ર્ક્ષવૃક્ષનદીનામ્નીં નાન્ત્યપર્વતનામિકામ્
ન પક્ષ્યહિપ્રેષ્યનામ્નીં ન ચ ભીષનનામિકામ્ ॥

અવ્યઙ્ગાઙ્ગીં સૌમ્યનામ્નીં હંસવારણગામિનીમ્
તનુલોમકેશદશનાં મૃદ્વઙ્ગીમ્ ઉદ્વહેત્ સ્ત્રિયમ્ ॥

યસ્યાસ્ તુ ન ભવેદ્ ભ્રાતા ન વિજ્ઞાયેત વા વૈ પિતા
નોપયચ્છેત તાં પ્રાજ્ઞઃ પુત્રિકાધર્મશઙ્કયા ॥

સવર્ણાગ્રે દ્વિજાતીનાં પ્રશસ્તા દારકર્મણિ
કામતસ્ તુ પ્રવૃત્તાનામ્ ઇમાઃ સ્યુઃ ક્રમશો ઽવરાઃ ॥

શૂદ્રૈવ ભાર્યા શૂદ્રસ્ય સા ચ સ્વા ચ વિશઃ સ્મૃતે
તે ચ સ્વા ચૈવ રાજ્ઞશ્ ચ તાશ્ ચ સ્વા ચાગ્રજન્મનઃ ॥

ન બ્રાહ્મણક્ષત્રિયયોર્ આપદ્ય્ અપિ હિ તિષ્ઠતોઃ
કસ્મિંશ્ ચિદ્ અપિ વૃત્તાન્તે શૂદ્રા ભાર્યોપદિશ્યતે ॥

હીનજાતિસ્ત્રિયં મોહાદ્ ઉદ્વહન્તો દ્વિજાતયઃ
કુલાન્ય્ એવ નયન્ત્ય્ આશુ સસન્તાનાનિ શૂદ્રતામ્ ॥

શૂદ્રાવેદી પતત્ય્ અત્રેર્ ઉતથ્યતનયસ્ય ચ
શૌનકસ્ય સુતોત્પત્ત્યા તદપત્યતયા ભૃગોઃ ॥

શૂદ્રાં શયનમ્ આરોપ્ય બ્રાહ્મણો યાત્ય્ અધોગતિમ્
જનયિત્વા સુતં તસ્યાં બ્રાહ્મણ્યાદ્ એવ હીયતે ॥

દૈવપિત્ર્યાતિથેયાનિ તત્પ્રધાનાનિ યસ્ય તુ
નાશ્નન્તિ પિતૃદેવાસ્ તન્ ન ચ સ્વર્ગં સ ગચ્છતિ ॥

વૃષલીફેનપીતસ્ય નિઃશ્વાસોપહતસ્ય ચ
તસ્યાં ચૈવ પ્રસૂતસ્ય નિષ્કૃતિર્ ન વિધીયતે ॥

ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનં પ્રેત્ય ચેહ હિતાહિતાન્
અષ્ટાવ્ ઇમાન્ સમાસેન સ્ત્રીવિવાહાન્ નિબોધત ॥

બ્રાહ્મો દૈવસ્ તથૈવાર્ષઃ પ્રાજાપત્યસ્ તથાસુરઃ
ગાન્ધર્વો રાક્ષસશ્ ચૈવ પૈશાચશ્ ચાષ્ટમો ઽધમઃ ॥

યો યસ્ય ધર્મ્યો વર્ણસ્ય ગુણદોષૌ ચ યસ્ય યૌ
તદ્ વઃ સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રસવે ચ ગુણાગુણાન્ ॥

ષડ્ આનુપૂર્વ્યા વિપ્રસ્ય ક્ષત્રસ્ય ચતુરો ઽવરાન્
વિટ્શૂદ્રયોસ્ તુ તાન્ એવ વિદ્યાદ્ ધર્મ્યાન્ અરાક્ષસાન્ ન રાક્ષસાન્ ॥

ચતુરો બ્રાહ્મણસ્યાદ્યાન્ પ્રશસ્તાન્ કવયો વિદુઃ
રાક્ષસં ક્ષત્રિયસ્યૈકમ્ આસુરં વૈશ્યશૂદ્રયોઃ ॥

પઞ્ચાનાં તુ ત્રયો ધર્મ્યા દ્વાવ્ અધર્મ્યૌ સ્મૃતાવ્ ઇહ
પૈશાચશ્ ચાસુરશ્ ચૈવ ન કર્તવ્યૌ કદા ચન ॥

પૃથક્ પૃથગ્ વા મિશ્રૌ વા વિવાહૌ પૂર્વચોદિતૌ
ગાન્ધર્વો રાક્ષસશ્ ચૈવ ધર્મ્યૌ ક્ષત્રસ્ય તૌ સ્મૃતૌ ॥

આચ્છાદ્ય ચાર્ચયિત્વા ચ શ્રુતશીલવતે સ્વયમ્
આહૂય દાનં કન્યાયા બ્રાહ્મો ધર્મઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

યજ્ઞે તુ વિતતે સમ્યગ્ ઋત્વિજે કર્મ કુર્વતે
અલઙ્કૃત્ય સુતાદાનં દૈવં ધર્મં પ્રચક્ષતે ॥

એકં ગોમિથુનં દ્વે વા વરાદ્ આદાય ધર્મતઃ
કન્યાપ્રદાનં વિધિવદ્ આર્ષો ધર્મઃ સ ઉચ્યતે ॥

સહોભૌ ચરતાં ધર્મમ્ ઇતિ વાચાનુભાષ્ય ચ
કન્યાપ્રદાનમ્ અભ્યર્ચ્ય પ્રાજાપત્યો વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

જ્ઞાતિભ્યો દ્રવિણં દત્ત્વા કન્યાયૈ ચૈવ શક્તિતઃ
કન્યાપ્રદાનં સ્વાચ્છન્દ્યાદ્ આસુરો ધર્મ ઉચ્યતે ॥

ઇચ્છયાન્યોન્યસંયોગઃ કન્યાયાશ્ ચ વરસ્ય ચ
ગાન્ધર્વઃ સ તુ વિજ્ઞેયો મૈથુન્યઃ કામસંભવઃ ॥

હત્વા છિત્ત્વા ચ ભિત્ત્વા ચ ક્રોશન્તીં રુદન્તીં ગૃહાત્
પ્રસહ્ય કન્યાહરણં રાક્ષસો વિધિર્ ઉચ્યતે ॥

સુપ્તાં મત્તાં પ્રમત્તાં વા રહો યત્રોપગચ્છતિ
સ પાપિષ્ઠો વિવાહાનાં પૈશાચશ્ ચાષ્ટમો પૈશાચઃ પ્રથિતો ઽધમઃ ॥

અદ્ભિર્ એવ દ્વિજાગ્ર્યાણાં કન્યાદાનં વિશિષ્યતે
ઇતરેષાં તુ વર્ણાનામ્ ઇતરેતરકામ્યયા ॥

યો યસ્યૈષાં વિવાહાનાં મનુના કીર્તિતો ગુણઃ
સર્વં શૃણુત તં વિપ્રાઃ સર્વં સમ્યક્ કીર્તયતો મમ ॥

દશ પૂર્વાન્ પરાન્ વંશ્યાન્ આત્માનં ચૈકવિંશકમ્
બ્રાહ્મીપુત્રઃ સુકૃતકૃન્ મોચયત્ય્ એનસઃ પિતૄન્ ॥

દૈવોઢાજઃ સુતશ્ ચૈવ સપ્ત સપ્ત પરાવરાન્
આર્ષોઢાજઃ સુતસ્ ત્રીંસ્ ત્રીન્ ષટ્ ષટ્ કાયોઢજઃ સુતઃ ॥

બ્રાહ્માદિષુ વિવાહેષુ ચતુર્ષ્વ્ એવાનુપૂર્વશઃ
બ્રહ્મ વર્ચસ્વિનઃ વર્ચસિનઃ પુત્રા જાયન્તે શિષ્ટસમ્મતાઃ ॥

રૂપસત્ત્વગુણોપેતા ધનવન્તો યશસ્વિનઃ
પર્યાપ્તભોગા ધર્મિષ્ઠા જીવન્તિ ચ શતં સમાઃ ॥

ઇતરેષુ તુ શિષ્ટેષુ નૃશંસાનૃતવાદિનઃ
જાયન્તે દુર્વિવાહેષુ બ્રહ્મધર્મદ્વિષઃ સુતાઃ ॥

અનિન્દિતૈઃ સ્ત્રીવિવાહૈર્ અનિન્દ્યા ભવતિ પ્રજા
નિન્દિતૈર્ નિન્દિતા નૄણાં તસ્માન્ નિન્દ્યાન્ વિવર્જયેત્ ॥

પાણિગ્રહણસંસ્કારઃ સવર્ણાસૂપદિશ્યતે
અસવર્ણાસ્વ્ અયં જ્ઞેયો વિધિર્ ઉદ્વાહકર્મણિ ॥

શરઃ ક્ષત્રિયયા ગ્રાહ્યઃ પ્રતોદો વૈશ્યકન્યયા
વસનસ્ય દશા ગ્રાહ્યા શૂદ્રયોત્કૃષ્ટવેદને ॥

ઋતુકાલાભિગામી સ્યાત્ સ્વદારનિરતઃ સદા
પર્વવર્જં વ્રજેચ્ ચૈનાં તદ્વ્રતો રતિકામ્યયા ॥

ઋતુઃ સ્વાભાવિકઃ સ્ત્રીણાં રાત્રયઃ ષોડશ સ્મૃતાઃ
ચતુર્ભિર્ ઇતરૈઃ સાર્ધમ્ અહોભિઃ સદ્વિગર્હિતૈઃ ॥

તાસામ્ આદ્યાશ્ ચતસ્રસ્ તુ નિન્દિતૈકાદશી ચ યા
ત્રયોદશી ચ શેષાસ્ તુ પ્રશસ્તા દશરાત્રયઃ ॥

યુગ્માસુ પુત્રા જાયન્તે સ્ત્રિયો ઽયુગ્માસુ રાત્રિષુ
તસ્માદ્ યુગ્માસુ પુત્રાર્થી સંવિશેદ્ આર્તવે સ્ત્રિયમ્ ॥

પુમાન્ પુંસો ઽધિકે શુક્રે સ્ત્રી ભવત્ય્ અધિકે સ્ત્રિયાઃ
સમે ઽપુમાન્ પું સ્ત્રિયૌ વા ક્ષીણે ઽલ્પે ચ વિપર્યયઃ ॥

નિન્દ્યાસ્વ્ અષ્ટાસુ ચાન્યાસુ સ્ત્રિયો રાત્રિષુ વર્જયન્
બ્રહ્મચાર્ય્ એવ ભવતિ યત્ર તત્રાશ્રમે વસન્ ॥

ન કન્યાયાઃ પિતા વિદ્વાન્ ગૃહ્ણીયાચ્ છુલ્કમ્ અણ્વ્ અપિ
ગૃહ્ણઞ્ શુલ્કં હિ લોભેન સ્યાન્ નરો ઽપત્યવિક્રયી ॥

સ્ત્રીધનાનિ તુ યે મોહાદ્ ઉપજીવન્તિ બાન્ધવાઃ
નારી યાનાનિ વસ્ત્રં વા તે પાપા યાન્ત્ય્ અધોગતિમ્ ॥

આર્ષે ગોમિથુનં શુલ્કં કે ચિદ્ આહુર્ મૃષૈવ તત્
અલ્પો ઽપ્ય્ એવં મહાન્ વાપિ વિક્રયસ્ તાવદ્ એવ સઃ તાવાન્ એવ સ વિક્રયઃ ॥

યાસાં નાદદતે શુલ્કં જ્ઞાતયો ન સ વિક્રયઃ
અર્હણં તત્ કુમારીણામ્ આનૃશંસ્યં ચ ન કેવલમ્ ॥

પિતૃભિર્ ભ્રાતૃભિશ્ ચૈતાઃ પતિભિર્ દેવરૈસ્ તથા
પૂજ્યા ભૂષયિતવ્યાશ્ ચ બહુકલ્યાણમ્ ઈપ્સુભિઃ ॥

યત્ર નાર્યસ્ તુ પૂજ્યન્તે રમન્તે તત્ર દેવતાઃ
યત્રૈતાસ્ તુ ન પૂજ્યન્તે સર્વાસ્ તત્રાફલાઃ ક્રિયાઃ ॥

શોચન્તિ જામયો યત્ર વિનશ્યત્ય્ આશુ તત્ કુલમ્
ન શોચન્તિ તુ યત્રૈતા વર્ધતે તદ્ ધિ સર્વદા ॥

જામયો યાનિ ગેહાનિ શપન્ત્ય્ અપ્રતિપૂજિતાઃ
તાનિ કૃત્યાહતાનીવ વિનશ્યન્તિ સમન્તતઃ ॥

તસ્માદ્ એતાઃ સદા પૂજ્યા ભૂષણાચ્છાદનાશનૈઃ
ભૂતિકામૈર્ નરૈર્ નિત્યં સત્કરેષૂત્સવેષુ ચ ॥

સંતુષ્ટો ભાર્યયા ભર્તા ભર્ત્રા ભાર્યા તથૈવ ચ
યસ્મિન્ન્ એવ કુલે નિત્યં કલ્યાણં તત્ર વૈ ધ્રુવમ્ ॥

યદિ હિ સ્ત્રી ન રોચેત પુમાંસં ન પ્રમોદયેત્
અપ્રમોદાત્ પુનઃ પુંસઃ પ્રજનં ન પ્રવર્તતે ॥

સ્ત્રિયાં તુ રોચમાનાયાં સર્વં તદ્ રોચતે કુલં
તસ્યાં ત્વ્ અરોચમાનાયાં સર્વમ્ એવ ન રોચતે ॥

કુવિવાહૈઃ ક્રિયાલોપૈર્ વેદાનધ્યયનેન ચ
કુલાન્ય્ અકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥

શિલ્પેન વ્યવહારેણ શૂદ્રાપત્યૈશ્ ચ કેવલૈઃ
ગોભિર્ અશ્વૈશ્ ચ યાનૈશ્ ચ કૃષ્યા રાજોપસેવયા ॥

અયાજ્યયાજનૈશ્ ચૈવ નાસ્તિક્યેન ચ કર્મણામ્
કુલાન્ય્ આશુ વિનશ્યન્તિ યાનિ હીનાનિ મન્ત્રતઃ ॥

મન્ત્રતસ્ તુ સમૃદ્ધાનિ કુલાન્ય્ અલ્પધનાન્ય્ અપિ
કુલસંખ્યાં ચ ગચ્છન્તિ કર્ષન્તિ ચ મહદ્ યશઃ ॥

વૈવાહિકે ઽગ્નૌ કુર્વીત ગૃહ્યં કર્મ યથાવિધિ
પઞ્ચયજ્ઞવિધાનં ચ પક્તિં ચાન્વાહિકીં ગૃહી ॥

પઞ્ચ સૂના ગૃહસ્થસ્ય ચુલ્લી પેષણ્ય્ ઉપસ્કરઃ
કણ્ડની ચોદકુમ્ભશ્ ચ બધ્યતે વધ્યતે યાસ્ તુ વાહયન્ ॥

તાસાં ક્રમેણ સર્વાસાં નિષ્કૃત્યર્થં મહર્ષિભિઃ
પઞ્ચ કૢપ્તા મહાયજ્ઞાઃ પ્રત્યહં ગૃહમેધિનામ્ ॥

અધ્યાપનં બ્રહ્મયજ્ઞઃ પિતૃયજ્ઞસ્ તુ તર્પણમ્
હોમો દૈવો બલિર્ ભૌતો નૃયજ્ઞો ઽતિથિપૂજનમ્ ॥

પઞ્ચૈતાન્ યો મહાઅયજ્ઞાન્ ન હાપયતિ શક્તિતઃ
સ ગૃહે ઽપિ વસન્ નિત્યં સૂનાદોષૈર્ ન લિપ્યતે ॥

દેવતાતિથિભૃત્યાનાં પિતૄણામ્ આત્મનશ્ ચ યઃ
ન નિર્વપતિ પઞ્ચાનામ્ ઉચ્છ્વસન્ ન સ જીવતિ ॥

અહુતં ચ હુતં ચૈવ તથા પ્રહુતમ્ એવ ચ
બ્રાહ્મ્યં હુતં પ્રાશિતં ચ પઞ્ચયજ્ઞાન્ પ્રચક્ષતે ॥

જપો ઽહુતો હુતો હોમઃ પ્રહુતો ભૌતિકો બલિઃ
બ્રાહ્મ્યં હુતં દ્વિજાગ્ર્યાર્ચા પ્રાશિતં પિતૃતર્પણમ્ ॥

સ્વાધ્યાયે નિત્યયુક્તઃ સ્યાદ્ દૈવે ચૈવેહ કર્મણિ
દૈવકર્મણિ યુક્તો હિ બિભર્તીદં ચરાચરમ્ ॥

અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગ્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે
આદિત્યાજ્ જાયતે વૃષ્ટિર્ વૃષ્ટેર્ અન્નં તતઃ પ્રજાઃ ॥

યથા વાયું સમાશ્રિત્ય વર્તન્તે સર્વજન્તવઃ સર્વે જીવન્તિ જન્તવઃ
તથા ગૃહસ્થમ્ આશ્રિત્ય વર્તન્તે સર્વ આશ્રમાઃ વર્તન્ત ઇતરાશ્રમઃ ॥

યસ્માત્ ત્રયો ઽપ્ય્ આશ્રમિણો જ્ઞાનેનાન્નેન ચાન્વહમ્
ગૃહસ્થેનૈવ ધાર્યન્તે તસ્માજ્ જ્યેષ્ઠાશ્રમો ગૃહી ગૃહમ્ ॥

સ સંધાર્યઃ પ્રયત્નેન સ્વર્ગમ્ અક્ષયમ્ ઇચ્છતા
સુખં ચેહેચ્છતાત્યન્તં યો ઽધાર્યો દુર્બલેન્દ્રિયૈઃ ॥

ઋષયઃ પિતરો દેવા ભૂતાન્ય્ અતિથયસ્ તથા
આશાસતે કુટુમ્બિભ્યસ્ તેભ્યઃ કાર્યં વિજાનતા ॥

સ્વાધ્યાયેનાર્ચયેત ર્ષીન્ હોમૈર્ દેવાન્ યથાવિધિ
પિતૄઞ્ શ્રાદ્ધૈશ્ ચ નૄન્ અન્નૈર્ ભૂતાનિ બલિકર્મણા ॥

કુર્યાદ્ દદ્યાદ્ અહરહઃ શ્રાદ્ધમ્ અન્નાદ્યેનોદકેન વા
પયોમૂલફલૈર્ વાપિ પિતૃભ્યઃ પ્રીતિમ્ આવહન્ ॥

એકમ્ અપ્ય્ આશયેદ્ વિપ્રં પિત્રર્થે પિત્રર્થં પાઞ્ચયજ્ઞિકે
ન ચૈવાત્રાશયેત્ કિં ચિદ્ વૈશ્વદેવં પ્રતિ દ્વિજમ્ ॥

વૈશ્વદેવસ્ય સિદ્ધસ્ય ગૃહ્યે ઽગ્નૌ વિધિપૂર્વકમ્
આભ્યઃ કુર્યાદ્ દેવતાભ્યો બ્રાહ્મણો હોમમ્ અન્વહમ્ ॥

અગ્નેઃ સોમસ્ય ચૈવાદૌ તયોશ્ ચૈવ સમસ્તયોઃ
વિશ્વેભ્યશ્ ચૈવ દેવેભ્યો ધન્વન્તરય એવ ચ ॥

કુહ્વૈ ચૈવાનુમત્યૈ ચ પ્રજાપતય એવ ચ
સહ દ્યાવાપૃથિવ્યોશ્ ચ તથા સ્વિષ્ટકૃતે ઽન્તતઃ ॥

એવં સમ્યગ્ગ્ હવિર્ હુત્વા સર્વદિક્ષુ પ્રદક્ષિણમ્
ઇન્દ્રાન્તકાપ્પતીન્દુભ્યઃ સાનુગેભ્યો બલિં હરેત્ ॥

મરુદ્ભ્ય ઇતિ તુ દ્વારિ ક્ષિપેદ્ અપ્સ્વ્ અદ્ભ્ય ઇત્ય્ અપિ
વનસ્પતિભ્ય ઇત્ય્ એવં મુસલોલૂખલે હરેત્ ॥

ઉચ્છીર્ષકે શ્રિયૈ કુર્યાદ્ ભદ્રકાલ્યૈ ચ પાદતઃ
બ્રહ્મવાસ્તોષ્પતિભ્યાં તુ વાસ્તુમધ્યે બલિં હરેત્ ॥

વિશ્વેભ્યશ્ ચૈવ દેવેભ્યો બલિમ્ આકાશ ઉત્ક્ષિપેત્
દિવાચરેભ્યો ભૂતેભ્યો નક્તંચારિભ્ય એવ ચ ॥

પૃષ્ઠવાસ્તુનિ કુર્વીત બલિં સર્વાત્મભૂતયે સર્વાન્નભૂતયે
પિતૃભ્યો બલિશેષં તુ સર્વં દક્ષિણતો હરેત્ ॥

શૂનાં ચ પતિતાનાં ચ શ્વપચાં પાપરોગિણામ્
વયસાનાં વયસાં ચ કૃમીણાં ચ શનકૈર્ નિર્વપેદ્ ભુવિ ॥

એવં યઃ સર્વભૂતાનિ બ્રાહ્મણો નિત્યમ્ અર્ચતિ
સ ગચ્છતિ પરં સ્થાનં તેજોમૂર્તિઃ પથા ર્જુના ॥

કૃત્વૈતદ્ બલિકર્મૈવમ્ અતિથિં પૂર્વમ્ આશયેત્
ભિક્ષાં ચ ભિક્ષવે દદ્યાદ્ વિધિવદ્ બ્રહ્મચારિણે ॥

યત્ પુણ્યફલમ્ આપ્નોતિ ગાં દત્ત્વા વિધિવદ્ ગુરોઃ
તત્ પુણ્યફલમ્ આપ્નોતિ ભિક્ષાં દત્ત્વા દ્વિજો ગૃહી ॥

ભિક્ષામ્ અપ્ય્ ઉદપાત્રં વા સત્કૃત્ય વિધિપૂર્વકમ્
વેદતત્ત્વાર્થવિદુષે બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્ ॥

નશ્યન્તિ હવ્યકવ્યાનિ નરાણામ્ અવિજાનતામ્
ભસ્મી ભસ્મ ભૂતેષુ વિપ્રેષુ મોહાદ્ દત્તાનિ દાતૃભિઃ ॥

વિદ્યાતપઃસમૃદ્ધેષુ હુતં વિપ્રમુખાગ્નિષુ
નિસ્તારયતિ દુર્ગાચ્ ચ મહતશ્ ચૈવ કિલ્બિષાત્ ॥

સંપ્રાપ્તાય ત્વ્ અતિથયે પ્રદદ્યાદ્ આસનોદકે
અન્નં ચૈવ યથાશક્તિ સત્કૃત્ય સંસ્કૃત્ય વિધિપૂર્વકમ્ ॥

શિલાન્ અપ્ય્ ઉઞ્છતો નિત્યં પઞ્ચાગ્નીન્ અપિ જુહ્વતઃ
સર્વં સુકૃતમ્ આદત્તે બ્રાહ્મણો ઽનર્ચિતો વસન્ ॥

તૃણાનિ ભૂમિર્ ઉદકં વાક્ ચતુર્થી ચ સૂનૃતા
એતાન્ય્ અપિ સતાં ગેહે નોચ્છિદ્યન્તે કદા ચન ॥

એકરાત્રં તુ નિવસન્ન્ અતિથિર્ બ્રાહ્મણઃ સ્મૃતઃ
અનિત્યં હિ સ્થિતો યસ્માત્ તસ્માદ્ અતિથિર્ ઉચ્યતે ॥

નૈકગ્રામીણમ્ અતિથિં વિપ્રં સાઙ્ગતિકં તથા
ઉપસ્થિતં ગૃહે વિદ્યાદ્ ભાર્યા યત્રાગ્નયો ઽપિ વા ॥

ઉપાસતે યે ગૃહસ્થાઃ પરપાકમ્ અબુદ્ધયઃ
તેન તે પ્રેત્ય પશુતાં વ્રજન્ત્ય્ અન્નાદિદાયિનઃ ॥

અપ્રણોદ્યો ઽતિથિઃ સાયં સૂર્યોઢો ગૃહમેધિના
કાલે પ્રાપ્તસ્ ત્વ્ અકાલે વા નાસ્યાનશ્નન્ ગૃહે વસેત્ ॥

ન વૈ સ્વયં તદ્ અશ્નીયાદ્ અતિથિં યન્ ન ભોજયેત્
ધન્યં યશસ્યમ્ આયુષ્યં સ્વર્ગ્યં વાતિથિપૂજનમ્ ॥

આસનાવસથૌ શય્યામ્ અનુવ્રજ્યામ્ ઉપાસનામ્
ઉત્તમેષૂત્તમં કુર્યાદ્ ધીને હીનં સમે સમમ્ ॥

વૈશ્વદેવે તુ નિર્વૃત્તે યદ્ય્ અન્યો ઽતિથિર્ આવ્રજેત્
તસ્યાપ્ય્ અન્નં યથાશક્તિ પ્રદદ્યાન્ ન બલિં હરેત્ ॥

ન ભોજનાર્થં સ્વે વિપ્રઃ કુલગોત્રે નિવેદયેત્
ભોજનાર્થં હિ તે શંસન્ વાન્તાશીત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ ॥

ન બ્રાહ્મણસ્ય ત્વ્ અતિથિર્ ગૃહે રાજન્ય ઉચ્યતે
વૈશ્યશૂદ્રૌ સખા ચૈવ જ્ઞાતયો ગુરુર્ એવ ચ ॥

યદિ ત્વ્ અતિથિધર્મેણ ક્ષત્રિયો ગૃહમ્ આવ્રજેત્
ભુક્તવત્સુ ચ વિપ્રેષુ કામં તમ્ અપિ ભોજયેત્ ॥

વૈશ્યશૂદ્રાવ્ અપિ પ્રાપ્તૌ કુટુમ્બે ઽતિથિધર્મિણૌ
ભોજયેત્ સહ ભૃત્યૈસ્ તાવ્ આનૃશંસ્યં પ્રયોજયન્ ॥

ઇતરાન્ અપિ સખ્યાદીન્ સમ્પ્રીત્યા ગૃહમ્ આગતાન્
પ્રકૃત્યાન્નં યથાશક્તિ ભોજયેત્ સહ ભાર્યયા ॥

સુવાસિનીઃ કુમારીશ્ ચ રોગિણો ગર્ભિણીઃ સ્ત્રિયઃ
અતિથિભ્યો ઽગ્ર ઽન્વગ્ એવૈતાન્ ભોજયેદ્ અવિચારયન્ ॥

અદત્ત્વા તુ ય એતેભ્યઃ પૂર્વં ભુઙ્ક્તે ઽવિચક્ષણઃ
સ ભુઞ્જાનો ન જાનાતિ શ્વગૃધ્રૈર્ જગ્ધિમ્ આત્મનઃ ॥

ભુક્તવત્સ્વ્ અથ વિપ્રેષુ સ્વેષુ ભૃત્યેષુ ચૈવ હિ
ભુઞ્જીયાતાં તતઃ પશ્ચાદ્ અવશિષ્ટં તુ દમ્પતી ॥

દેવાન્ ઋષીન્ મનુષ્યાંશ્ ચ પિતૄન્ ગૃહ્યાશ્ ચ દેવતાઃ
પૂજયિત્વા તતઃ પશ્ચાદ્ ગૃહસ્થઃ શેષભુગ્ ભવેત્ ॥

અઘં સ કેવલં ભુઙ્ક્તે યઃ પચત્ય્ આત્મકારણાત્
યજ્ઞશિષ્ટાશનં હ્ય્ એતત્ સતામ્ અન્નં વિધીયતે ॥

રાજર્ત્વિક્સ્નાતકગુરૂન્ પ્રિયશ્વશુરમાતુલાન્
અર્હયેન્ મધુપર્કેણ પરિસંવત્સરાત્ પુનઃ ॥

રાજા ચ શ્રોત્રિયશ્ ચૈવ યજ્ઞકર્મણ્ય્ ઉપસ્થિતૌ ઉપસ્થિતે
મધુપર્કેણ સંપૂજ્યૌ ન ત્વ્ અયજ્ઞ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

સાયં ત્વ્ અન્નસ્ય સિદ્ધસ્ય પત્ન્ય્ અમન્ત્રં બલિં હરેત્
વૈશ્વદેવં હિ નામૈતત્ સાયં પ્રાતર્ વિધીયતે ॥

પિતૃયજ્ઞં તુ નિર્વર્ત્ય વિપ્રશ્ ચન્દ્રક્ષયે ચેન્દુક્ષયે ઽગ્નિમાન્
પિણ્ડાન્વાહાર્યકં શ્રાદ્ધં કુર્યાન્ માસાનુમાસિકમ્ ॥

પિતૄણાં માસિકં શ્રાદ્ધમ્ અન્વાહાર્યં વિદુર્ બુધાઃ
તચ્ ચામિષેણા કર્તવ્યં પ્રશસ્તેન પ્રયત્નતઃ ॥

તત્ર યે ભોજનીયાઃ સ્યુર્ યે ચ વર્જ્યા દ્વિજોત્તમાઃ
યાવન્તશ્ ચૈવ યૈશ્ ચાન્નૈસ્ તાન્ પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ ॥

દ્વૌ દૈવે પિતૃકાર્યે પિતૃકૃત્યે ત્રીન્ એકૈકમ્ ઉભયત્ર વા
ભોજયેત્ સુસમૃદ્ધો ઽપિ ન પ્રસજ્જેત ન પ્રવર્તેત વિસ્તરે ॥

સત્ક્રિયાં દેશકાલૌ ચ શૌચં બ્રાહ્મણસંપદઃ
પઞ્ચૈતાન્ વિસ્તરો હન્તિ તસ્માન્ નેહેત વિસ્તરમ્ ॥

પ્રથિતા પ્રેતકૃત્યૈષા પિત્ર્યં નામ વિધુક્ષયે
તસ્મિન્ યુક્તસ્યૈતિ નિત્યં પ્રેતકૃત્યૈવ લૌકિકી ॥

શ્રોત્રિયાયૈવ દેયાનિ હવ્યકવ્યાનિ દાતૃભિઃ
અર્હત્તમાય વિપ્રાય તસ્મૈ દત્તં મહાફલમ્ ॥

એકૈકમ્ અપિ વિદ્વાંસં દૈવે પિત્ર્યે ચ ભોજયેત્ ભોજયન્
પુષ્કલં ફલમ્ આપ્નોતિ નામન્ત્રજ્ઞાન્ બહૂન્ અપિ ॥

દૂરાદ્ એવ પરીક્ષેત બ્રાહ્મણં વેદપારગમ્
તીર્થં તદ્ ધવ્યકવ્યાનાં પ્રદાને સો ઽતિથિઃ સ્મૃતઃ ॥

સહસ્રં હિ સહસ્રાણામ્ અનૃચાં યત્ર ભુઞ્જતે
એકસ્ તાન્ મન્ત્રવિત્ પ્રીતઃ સર્વાન્ અર્હતિ ધર્મતઃ ॥

જ્ઞાનોત્કૃષ્ટાય દેયાનિ કવ્યાનિ ચ હવીંષિ ચ
ન હિ હસ્તાવ્ અસૃગ્દિગ્ધૌ રુધિરેણૈવ શુધ્યતઃ ॥

યાવતો ગ્રસતે ગ્રાસાન્ હવ્યકવ્યેષ્વ્ અમન્ત્રવિત્
તાવતો ગ્રસતે પ્રેતો દીપ્તશૂલર્ષ્ટ્યયોગુડાન્ ॥

જ્ઞાનનિષ્ઠા દ્વિજાઃ કે ચિત્ તપોનિષ્ઠાસ્ તથાપરે
તપઃસ્વાધ્યાયનિષ્ઠાશ્ ચ કર્મનિષ્ઠાસ્ તથાપરે ॥

જ્ઞાનનિષ્ઠેષુ કવ્યાનિ પ્રતિષ્ઠાપ્યાનિ યત્નતઃ
હવ્યાનિ તુ યથાન્યાયં સર્વેષ્વ્ એવ ચતુર્ષ્વ્ અપિ ॥

અશ્રોત્રિયઃ પિતા યસ્ય પુત્રઃ સ્યાદ્ વેદપારગઃ
અશ્રોત્રિયો વા પુત્રઃ સ્યાત્ પિતા સ્યાદ્ વેદપારગઃ ॥

જ્યાયાંસમ્ અનયોર્ વિદ્યાદ્ યસ્ય સ્યાચ્ છ્રોત્રિયઃ પિતા
મન્ત્રસંપૂજનાર્થં તુ સત્કારમ્ ઇતરો ઽર્હતિ ॥

ન શ્રાદ્ધે ભોજયેન્ મિત્રં ધનૈઃ કાર્યો ઽસ્ય સંગ્રહઃ
નારિં ન મિત્રં યં વિદ્યાત્ તં શ્રાદ્ધે ભોજયેદ્ દ્વિજમ્ ॥

યસ્ય મિત્રપ્રધાનાનિ શ્રાદ્ધાનિ ચ હવીંષિ ચ
તસ્ય પ્રેત્ય ફલં નાસ્તિ શ્રાદ્ધેષુ ચ હવિઃષુ ચ ॥

યઃ સંગતાનિ કુરુતે મોહાચ્ છ્રાદ્ધેન માનવઃ
સ સ્વર્ગાચ્ ચ્યવતે લોકાચ્ છ્રાદ્ધમિત્રો દ્વિજાધમઃ ॥

સંભોજાનિ સાભિહિતા પૈશાચી દક્ષિણા દ્વિજૈઃ
ઇહૈવાસ્તે તુ સા લોકે ગૌર્ અન્ધેવૈકવેશ્મનિ ॥

યથેરિણે બીજમ્ ઉપ્ત્વા ન વપ્તા લભતે ફલમ્
તથાનૃચે હવિર્ દત્ત્વા ન દાતા લભતે ફલમ્ ॥

દાતૄન્ પ્રતિગ્રહીતૄંશ્ ચ કુરુતે ફલભાગિનઃ
વિદુષે દક્ષિણાં દત્ત્વા વિધિવત્ પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

કામં શ્રાદ્ધે ઽર્ચયેન્ મિત્રં નાભિરૂપમ્ અપિ ત્વ્ અરિમ્
દ્વિષતા હિ હવિર્ ભુક્તં ભવતિ પ્રેત્ય નિષ્ફલમ્ ॥

યત્નેન ભોજયેચ્ છ્રાદ્ધે બહ્વૃચં વેદપારગમ્
શાખાન્તગમ્ અથાધ્વર્યું છન્દોગં તુ સમાપ્તિકમ્ ॥

એષામ્ અન્યતમો યસ્ય ભુઞ્જીત શ્રાદ્ધમ્ અર્ચિતઃ
પિતૄણાં તસ્ય તૃપ્તિઃ સ્યાચ્ છાશ્વતી સાપ્તપૌરુષી ॥

એષ વૈ પ્રથમઃ કલ્પઃ પ્રદાને હવ્યકવ્યયોઃ
અનુકલ્પસ્ ત્વ્ અયં જ્ઞેયઃ સદા સદ્ભિર્ અનુષ્ઠિતઃ ॥

માતામહં માતુલં ચ સ્વસ્રીયં શ્વશુરં ગુરુમ્
દૌહિત્રં વિટ્પતિં બન્ધુમ્ ઋત્વિગ્ યાજ્યૌ ચ ભોજયેત્ ॥

ન બ્રાહ્મણં પરીક્ષેત દૈવે કર્મણિ ધર્મવિત્
પિત્ર્યે કર્મણિ તુ પ્રાપ્તે પરીક્ષેત પ્રયત્નતઃ ॥

યે સ્તેનપતિતક્લીબા યે ચ નાસ્તિકવૃત્તયઃ
તાન્ હવ્યકવ્યયોર્ વિપ્રાન્ અનર્હાન્ મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

જટિલં ચાનધીયાનં દુર્બાલં કિતવં તથા
યાજયન્તિ ચ યે પૂગાંસ્ તાંશ્ ચ શ્રાદ્ધે ન ભોજયેત્ ॥

ચિકિત્સકાન્ દેવલકાન્ ચિકિત્સકાદેવલકા માંસવિક્રયિણસ્ તથા
વિપણેન ચ જીવન્તો વર્જ્યાઃ સ્યુર્ હવ્યકવ્યયોઃ ॥

પ્રેષ્યો ગ્રામસ્ય રાજ્ઞશ્ ચ કુનખી શ્યાવદન્તકઃ
પ્રતિરોદ્ધા ગુરોશ્ ચૈવ ત્યક્તાગ્નિર્ વાર્ધુષિસ્ તથા ॥

યક્ષ્મી ચ પશુપાલશ્ ચ પરિવેત્તા નિરાકૃતિઃ
બ્રહ્મદ્વિટ્ પરિવિત્તિશ્ ચ ગણાભ્યન્તર એવ ચ ॥

કુશીલવો ઽવકીર્ણી ચ વૃષલીપતિર્ એવ ચ
પૌનર્ભવશ્ ચ કાણશ્ ચ યસ્ય ચોપપતિર્ ગૃહે ॥

ભૃતકાધ્યાપકો યશ્ ચ ભૃતકાધ્યાપિતસ્ તથા
શૂદ્રશિષ્યો ગુરુશ્ ચૈવ વાગ્દુષ્ટઃ કુણ્ડગોલકૌ ॥

અકારણે પરિત્યક્તા અકારણપરિત્યક્તા માતાપિત્રોર્ ગુરોસ્ તથા
બ્રાહ્મૈર્ યૌનૈશ્ ચ સંબન્ધૈઃ સંયોગં પતિતૈર્ ગતઃ ॥

અગારદાહી ગરદઃ કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી
સમુદ્રયાયી બન્દી ચ તૈલિકઃ કૂટકારકઃ ॥

પિત્રા વિવદમાનશ્ ચ કિતવો મદ્યપસ્ તથા
પાપરોગ્ય્ અભિશસ્તશ્ ચ દામ્ભિકો રસવિક્રયી ॥

ધનુઃશરાણાં કર્તા ચ યશ્ ચાગ્રેદિધિષૂપતિઃ
મિત્રધ્રુગ્ દ્યૂતવૃત્તિશ્ ચ પુત્રાચાર્યસ્ તથૈવ ચ ॥

ભ્રામરી ગન્ડમાલી ચ શ્વિત્ર્ય્ અથો પિશુનસ્ તથા
ઉન્મત્તો ઽન્ધશ્ ચ વર્જ્યાઃ સ્યુર્ વેદનિન્દક એવ ચ ॥

હસ્તિગોઽશ્વોષ્ટ્રદમકો નક્ષત્રૈર્ યશ્ ચ જીવતિ
પક્ષિણાં પોષકો યશ્ ચ યુદ્ધાચાર્યસ્ તથૈવ ચ ॥

સ્રોતસાં ભેદકો યશ્ ચ તેષાં ચાવરણે રતઃ
ગૃહસંવેશકો દૂતો વૃક્ષારોપક એવ ચ ॥

શ્વક્રીડી શ્યેનજીવી ચ કન્યાદૂષક એવ ચ
હિંસ્રો વૃષલવૃત્તિશ્ ચ ગણાનાં ચૈવ યાજકઃ ॥

આચારહીનઃ ક્લીબશ્ ચ નિત્યં યાચનકસ્ તથા
કૃષિજીવી શ્લીપદી ચ સદ્ભિર્ નિન્દિત એવ ચ ॥

ઔરભ્રિકો માહિષિકઃ પરપૂર્વાપતિસ્ તથા
પ્રેતનિર્યાપકશ્ ચૈવ વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ॥

એતાન્ વિગર્હિતાચારાન્ અપાઙ્ક્તેયાન્ દ્વિજાધમાન્
દ્વિજાતિપ્રવરો વિદ્વાન્ ઉભયત્ર વિવર્જયેત્ ॥

બ્રાહ્મણો ત્વ્ બ્રાહ્મણસ્ હ્ય્ અનધીયાનસ્ તૃણાગ્નિર્ ઇવ શામ્યતિ
તસ્મૈ હવ્યં ન દાતવ્યં ન હિ ભસ્મનિ હૂયતે ॥

અપાઙ્ક્તદાને અપઙ્ક્ત્યદાને યો દાતુર્ ભવત્ય્ ઊર્ધ્વં ફલોદયઃ
દૈવે હવિષિ કર્મણિ પિત્ર્યે વા તં પ્રવક્સ્યામ્ય્ અશેષતઃ ॥

અવ્રતૈર્ યદ્ દ્વિજૈર્ ભુક્તં પરિવેત્રાદિભિસ્ તથા
અપાઙ્ક્તેયૈર્ યદ્ અન્યૈશ્ ચ તદ્ વૈ રક્ષાંસિ ભુઞ્જતે ॥

દારાગ્નિહોત્રસંયોગં કુરુતે યો ઽગ્રજે સ્થિતે
પરિવેત્તા સ વિજ્ઞેયઃ પરિવિત્તિસ્ તુ પૂર્વજઃ ॥

પરિવિત્તિઃ પરિવેત્તા યયા ચ પરિવિદ્યતે
સર્વે તે નરકં યાન્તિ દાતૃયાજકપઞ્ચમાઃ ॥

ભ્રાતુર્ મૃતસ્ય ભાર્યાયાં યો ઽનુરજ્યેત કામતઃ
ધર્મેણાપિ નિયુક્તાયાં સ જ્ઞેયો દિધિષૂપતિઃ ॥

પરદારેષુ જાયેતે દ્વૌ સુતૌ કુણ્ડગોલકૌ
પત્યૌ જીવતિ કુણ્ડઃ સ્યાન્ મૃતે ભર્તરિ ગોલકઃ ॥

તૌ તે તુ જાતૌ પરક્ષેત્રે પ્રાણિનૌ પ્રાણિનઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ
દત્તાનિ હવ્યકવ્યાનિ નાશયન્તિ પ્રદાયિનામ્ ॥

અપાઙ્ક્ત્યો અપઙ્ક્ત્યો યાવતઃ પઙ્ક્ત્યાન્ ભુઞ્જાનાન્ અનુપશ્યતિ
તાવતાં ન ફલં તત્ર દાતા પ્રાપ્નોતિ બાલિશઃ ॥

વીક્ષ્યાન્ધો નવતેઃ કાણઃ ષષ્ટેઃ શ્વિત્રી શતસ્ય તુ ચ
પાપરોગી સહસ્રસ્ય દાતુર્ નાશયતે ફલમ્ ॥

યાવતઃ સંસ્પૃશેદ્ અઙ્ગૈર્ બ્રાહ્મણાઞ્ શૂદ્રયાજકઃ
તાવતાં ન ભવેદ્ દાતુઃ ફલં દાનસ્ય પૌર્તિકમ્ ॥

વેદવિચ્ ચાપિ વિપ્રો ઽસ્ય લોભાત્ કૃત્વા પ્રતિગ્રહમ્
વિનાશં વ્રજતિ ક્ષિપ્રમ્ આમપાત્રમ્ ઇવામ્ભસિ ॥

સોમવિક્રયિણે વિષ્ઠા ભિષજે પૂયશોણિતમ્
નષ્ટં દેવલકે દત્તમ્ અપ્રતિષ્ઠં તુ વાર્ધુષૌ ॥

યત્ તુ વાણિજકે દત્તં નેહ નામુત્ર તદ્ ભવેત્
ભસ્મનીવ હુતં દ્રવ્યં તથા પૌનર્ભવે દ્વિજે ॥

ઇતરેષુ ત્વ્ અપાઙ્ક્ત્યેષુ યથોદ્દિષ્ટેષ્વ્ અસાધુષુ
મેદોઽસૃઙ્માંસમજ્જાસ્થિ વદન્ત્ય્ અન્નં મનીષિણઃ ॥

અપાઙ્ક્ત્યોપહતા અપંક્ત્યોપહતા પઙ્ક્તિઃ પાવ્યતે યૈર્ દ્વિજોત્તમૈઃ
તાન્ નિબોધત કાર્ત્સ્ન્યેન દ્વિજાગ્ર્યાન્ પઙ્ક્તિપાવનાન્ ॥

અગ્ર્યાઃ સર્વેષુ વેદેષુ સર્વપ્રવચનેષુ ચ
શ્રોત્રિયાન્વયજાશ્ ચૈવ વિજ્ઞેયાઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ ॥

ત્રિણાચિકેતઃ પઞ્ચાગ્નિસ્ ત્રિસુપર્ણઃ ષડઙ્ગવિત્
બ્રહ્મદેયાત્મસન્તાનો બ્રહ્મદેયાનુસન્તાનો જ્યેષ્ઠસામગ એવ ચ ॥

વેદાર્થવિત્ પ્રવક્તા ચ બ્રહ્મચારી સહસ્રદઃ
શતાયુશ્ ચૈવ વિજ્ઞેયા બ્રાહ્મણાઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ ॥

પૂર્વેદ્યુર્ અપરેદ્યુર્ વા શ્રાદ્ધકર્મણ્ય્ ઉપસ્થિતે
નિમન્ત્રયેત નિમન્ત્રયીત ત્ર્યવરાન્ સમ્યગ્ વિપ્રાન્ યથોદિતાન્ ॥

નિમન્ત્રિતો દ્વિજઃ પિત્ર્યે નિયતાત્મા ભવેત્ સદા
ન ચ છન્દાંસ્ય્ અધીયીત યસ્ય શ્રાદ્ધં ચ તદ્ ભવેત્ ॥

નિમન્ત્રિતાન્ હિ પિતર ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્ દ્વિજાન્
વાયુવચ્ ચાનુગચ્છન્તિ તથાસીનાન્ ઉપાસતે ॥

કેતિતસ્ તુ યથાન્યાયં હવ્યે કવ્યે દ્વિજોત્તમઃ
કથં ચિદ્ અપ્ય્ અતિક્રામન્ પાપઃ સૂકરતાં વ્રજેત્ ॥

આમન્ત્રિતસ્ તુ યઃ શ્રાદ્ધે વૃશલ્યા સહ મોદતે
દાતુર્ યદ્ દુષ્કૃતં કિં ચિત્ તત્ સર્વં પ્રતિપદ્યતે ॥

અક્રોધનાઃ શૌચપરાઃ સતતં બ્રહ્મચારિણઃ
ન્યસ્તશસ્ત્રા મહાભાગાઃ પિતરઃ પૂર્વદેવતાઃ ॥

યસ્માદ્ ઉત્પત્તિર્ એતેષાં સર્વેષામ્ અપ્ય્ અશેષતઃ
યે ચ યૈર્ ઉપચર્યાઃ સ્યુર્ નિયમૈસ્ તાન્ નિબોધત ॥

મનોર્ હૈરણ્યગર્ભસ્ય યે મરીચ્યાદયઃ સુતાઃ
તેષામ્ ઋષીણાં સર્વેષાં પુત્રાઃ પિતૃગણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

વિરાટ્સુતાઃ સોમસદઃ સાધ્યાનાં પિતરઃ સ્મૃતાઃ
અગ્નિષ્વાત્તાશ્ ચ દેવાનાં મારીચા લોકવિશ્રુતાઃ ॥

દૈત્યદાનવયક્ષાણાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
સુપર્ણકિન્નરાણાં ચ સ્મૃતા બર્હિષદો ઽત્રિજાઃ ॥

સોમપા નામ વિપ્રાણાં ક્ષત્રિયાણાં હવિર્ભુજઃ
વૈશ્યાનામ્ આજ્યપા નામ શૂદ્રાણાં તુ સુકાલિનઃ ॥

સોમપાસ્ તુ કવેઃ પુત્રા હવિષ્મન્તો ઽઙ્ગિરઃસુતાઃ
પુલસ્ત્યસ્યાજ્યપાઃ પુત્રા વસિષ્ઠસ્ય સુકાલિનઃ ॥

અગ્નિદગ્ધાનગ્નિદગ્ધાન્ અનગ્નિદગ્ધાનગ્નિદગ્ધાન્ કાવ્યાન્ બર્હિષદસ્ તથા
અગ્નિષ્વાત્તાંશ્ ચ સૌમ્યાંશ્ ચ વિપ્રાણામ્ એવ નિર્દિશેત્ ॥

ય એતે તુ ગણા મુખ્યાઃ પિતૄણાં પરિકીર્તિતાઃ
તેષામ્ અપીહ વિજ્ઞેયં પુત્રપૌત્રમ્ અનન્તકમ્ ॥

ઋષિભ્યઃ પિતરો જાતાઃ પિતૃભ્યો દેવમાનવાઃ
દેવેભ્યસ્ તુ જગત્ સર્વં ચરં સ્થાણ્વ્ અનુપૂર્વશઃ ॥

રાજતૈર્ ભાજનૈર્ એષામ્ અથો વા રજતાન્વિતૈઃ
વાર્ય્ અપિ શ્રદ્ધયા દત્તમ્ અક્ષયાયોપકલ્પતે ॥

દૈવકાર્યાદ્ દ્વિજાતીનાં પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે
દૈવં હિ પિતૃકાર્યસ્ય પૂર્વમ્ આપ્યાયનં સ્મૃતમ્ ॥

તેષામ્ આરક્ષભૂતં તુ પૂર્વં દૈવં નિયોજયેત્
રક્સાંસિ વિપ્રલુમ્પન્તિ શ્રાદ્ધમ્ આરક્ષવર્જિતમ્ ॥

દૈવાદ્યન્તં તદ્ ઈહેત પિત્રાદ્યન્તં ન તદ્ ભવેત્
પિત્રાદ્યન્તં ત્વ્ ઈહમાનઃ ક્ષિપ્રં નશ્યતિ સાન્વયઃ ॥

શુચિં દેશં વિવિક્તં ચ ગોમયેનોપલેપયેત્
દક્ષિનાપ્રવણં ચૈવ પ્રયત્નેનોપપાદયેત્ ॥

અવકાશેષુ ચોક્ષેષુ જલતીરેષુ ચૈવ હિ
વિવિક્તેષુ ચ તુષ્યન્તિ દત્તેન પિતરઃ સદા ॥

આસનેષૂપકૢપ્તેષુ બર્હિષ્મત્સુ પૃથક્પૃથક્
ઉપસ્પૃષ્ટોદકાન્ સમ્યગ્ વિપ્રાંસ્ તાન્ ઉપવેશયેત્ ॥

ઉપવેશ્ય તુ તાન્ વિપ્રાન્ આસનેષ્વ્ અજુગુપ્સિતાન્
ગન્ધમાલ્યૈઃ સુરભિભિર્ અર્ચયેદ્ દૈવપૂર્વકમ્ ॥

તેષામ્ ઉદકમ્ આનીય સપવિત્રાંસ્ તિલાન્ અપિ
અગ્નૌ કુર્યાદ્ અનુજ્ઞાતો બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણૈઃ સહ ॥

અગ્નેઃ સોમયમાભ્યાં ચ કૃત્વાપ્યાયનમ્ આદિતઃ
હવિર્દાનેન વિધિવત્ પશ્ચાત્ સંતર્પયેત્ પિતૄન્ ॥

અગ્ન્યભાવે તુ વિપ્રસ્ય પાણાવ્ એવોપપાદયેત્
યો હ્ય્ અગ્નિઃ સ દ્વિજો વિપ્રૈર્ મન્ત્રદર્શિભિર્ ઉચ્યતે ॥

અક્રોધનાન્ સુપ્રસાદાન્ વદન્ત્ય્ એતાન્ પુરાતનાન્
લોકસ્યાપ્યાયને યુક્તાન્ શ્રાદ્ધદેવાન્ શ્રાદ્ધે દેવાન્ દ્વિજોત્તમાન્ ॥

અપસવ્યમ્ અગ્નૌ કૃત્વા સર્વમ્ આવૃત્ય વિક્રમમ્ આવૃત્પરિક્રમમ્
અપસવ્યેન હસ્તેન નિર્વપેદ્ ઉદકં ભુવિ ॥

ત્રીંસ્ તુ તસ્માદ્ ધવિઃશેષાત્ પિણ્ડાન્ કૃત્વા સમાહિતઃ
ઔદકેનૈવ વિધિના નિર્વપેદ્ દક્ષિણામુખઃ ॥

ન્યુપ્ય પિણ્ડાંસ્ તતસ્ તાંસ્ તુ પ્રયતો વિધિપૂર્વકમ્
તેષુ દર્ભેષુ તં હસ્તં નિર્મૃજ્યાલ્ લેપભાગિનામ્ ॥

આચમ્યોદક્પરાવૃત્ય ત્રિર્ આયમ્ય શનૈર્ અસૂન્
ષડ્ ઋતૂંશ્ ચ નમસ્કુર્યાત્ પિતૄન્ એવ ચ મન્ત્રવત્ ॥

ઉદકં નિનયેચ્ છેષં શનૈઃ પિણ્ડાન્તિકે પુનઃ
અવજિઘ્રેચ્ ચ તાન્ પિણ્ડાન્ યથાન્યુપ્તાન્ સમાહિતઃ ॥

પિણ્ડેભ્યસ્ ત્વ્ અલ્પિકાં પિણ્ડેભ્યઃ સ્વલ્પિકાં માત્રાં સમાદાયાનુપૂર્વશઃ
તાન્ એવ વિપ્રાન્ આસીનાન્ વિધિવત્ પૂર્વમ્ આશયેત્ ॥

ધ્રિયમાણે તુ પિતરિ પૂર્વેષામ્ એવ નિર્વપેત્
વિપ્રવદ્ વાપિ તં શ્રાદ્ધે શ્રાદ્ધં સ્વકં પિતરમ્ આશયેત્ ॥

પિતા યસ્ય નિવૃત્તઃ તુ વૃત્તઃ સ્યાજ્ જીવેચ્ ચાપિ પિતામહઃ
પિતુઃ સ નામ સઙ્કીર્ત્ય કીર્તયેત્ પ્રપિતામહમ્ ॥

પિતામહો વા તચ્છ્રાદ્ધં ભુઞ્જીતેત્ય્ અબ્રવીન્ મનુઃ
કામં વા સમનુજ્ઞાતઃ સ્વયમ્ એવ સમાચરેત્ ॥

તેષાં દત્ત્વા તુ હસ્તેષુ સપવિત્રં તિલોદકમ્
તત્પિણ્ડાગ્રં પ્રયચ્છેત પ્રયચ્છેત્ તુ સ્વધૈષામ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ બ્રુવન્ ॥

પાણિભ્યાં તૂપસંગૃહ્ય સ્વયમ્ અન્નસ્ય વર્ધિતમ્
વિપ્રાન્તિકે પિતૄન્ ધ્યાયન્ શનકૈર્ ઉપનિક્ષિપેત્ ॥

ઉભયોર્ હસ્તયોર્ મુક્તં યદ્ અન્નમ્ ઉપનીયતે
તદ્ વિપ્રલુમ્પન્ત્ય્ અસુરાઃ સહસા દુષ્ટચેતસઃ ॥

ગુણાંશ્ ચ સૂપશાકાદ્યાન્ પયો દધિ ઘૃતં મધુ
વિન્યસેત્ પ્રયતઃ પૂર્વં ભૂમાવ્ એવ સમાહિતઃ ॥

ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ વિવિધં મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ
હૃદ્યાનિ ચૈવ માંસાનિ પાનાનિ સુરભીણિ ચ ॥

ઉપનીય તુ તત્ સર્વં શનકૈઃ સુસમાહિતઃ
પરિવેષયેત પ્રયતો ગુણાન્ સર્વાન્ પ્રચોદયન્ ॥

નાસ્રમ્ આપાતયેજ્ જાતુ ન કુપ્યેન્ નાનૃતં વદેત્
ન પાદેન સ્પૃશેદ્ અન્નં ન ચૈતદ્ અવધૂનયેત્ ॥

અસ્રં ગમયતિ પ્રેતાન્ કોપો ઽરીન્ અનૃતં શુનઃ
પાદસ્પર્શસ્ તુ રક્ષાંસિ દુષ્કૃતીન્ અવધૂનનમ્ ॥

યદ્ યદ્ રોચેત વિપ્રેભ્યસ્ તત્ તદ્ દદ્યાદ્ અમત્સરઃ
બ્રહ્મોદ્યાશ્ ચ કથાઃ કુર્યાત્ પિતૄણામ્ એતદ્ ઈપ્સિતમ્ ॥

સ્વાધ્યાયં શ્રાવયેત્ પિત્ર્યે ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હિ
આખ્યાનાનીતિહાસાંશ્ ચ પુરાણાનિ ખિલાનિ ચ ॥

હર્ષયેદ્ બ્રાહ્મણાંસ્ તુષ્ટો ભોજયેચ્ ચ શનૈઃશનૈઃ
અન્નાદ્યેનાસકૃચ્ ચૈતાન્ ગુણૈશ્ ચ પરિચોદયેત્ ॥

વ્રતસ્થમ્ અપિ દૌહિત્રં શ્રાદ્ધે યત્નેન ભોજયેત્
કુતપં ચાસનં દદ્યાત્ તિલૈશ્ ચ વિકિરેન્ મહીમ્ ॥

ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્ તિલાઃ
ત્રીણિ ચાત્ર પ્રશંસન્તિ શૌચમ્ અક્રોધમ્ અત્વરામ્ ॥

અત્યુષ્ણં સર્વમ્ અન્નં સ્યાદ્ ભુઞ્જીરંસ્ તે ચ વાગ્યતાઃ
ન ચ દ્વિજાતયો બ્રૂયુર્ દાત્રા પૃષ્ટા હવિર્ગુણાન્ ॥

યાવદ્ ઉષ્મા ભવત્ય્ અન્નં યાવદ્ અશ્નન્તિ વાગ્યતાઃ
પિતરસ્ તાવદ્ અશ્નન્તિ યાવન્ નોક્તા હવિર્ગુણાઃ ॥

યદ્ વેષ્ટિતશિરા ભુઙ્ક્તે યદ્ ભુઙ્ક્તે દક્ષિણામુખઃ
સોપાનત્કશ્ ચ યદ્ ભુઙ્ક્તે તદ્ વૈ રક્ષાંસિ ભુઞ્જતે ॥

ચાણ્ડાલશ્ ચ વરાહશ્ ચ કુક્કુટઃ શ્વા તથૈવ ચ
રજસ્વલા ચ ષણ્ઢશ્ ચ નેક્ષેરન્ન્ અશ્નતો દ્વિજાન્ ॥

હોમે પ્રદાને ભોજ્યે ચ યદ્ એભિર્ અભિવીક્ષ્યતે
દૈવે હવિષિ પિત્ર્યે વા તદ્ ગચ્છત્ય્ અયથાતથમ્ ॥

ઘ્રાણેન સૂકરો શૂકરો હન્તિ પક્ષવાતેન કુક્કુટઃ
શ્વા તુ દૃષ્ટિનિપાતેન સ્પર્શેણાવરવર્ણજઃ ॥

ખઞ્જો વા યદિ વા કાણો દાતુઃ પ્રેષ્યો ઽપિ વા ભવેત્
હીનાતિરિક્તગાત્રો વા તમ્ અપ્ય્ અપનયેત્ પુનઃ ॥

બ્રાહ્મણં ભિક્ષુકં વાપિ ભોજનાર્થમ્ ઉપસ્થિતમ્
બ્રાહ્મણૈર્ અભ્યનુજ્ઞાતઃ શક્તિતઃ પ્રતિપૂજયેત્ ॥

સાર્વવર્ણિકમ્ અન્નાદ્યં સંનીયાપ્લાવ્ય વારિણા
સમુત્સૃજેદ્ ભુક્તવતામ્ અગ્રતો વિકિરન્ ભુવિ ॥

અસંસ્કૃતપ્રમીતાનાં ત્યાગિનાં કુલયોષિતામ્
ઉચ્છિષ્ટં ભાગધેયં સ્યાદ્ દર્ભેષુ વિકિરશ્ ચ યઃ ॥

ઉચ્છેષણાં ભૂમિગતમ્ અજિહ્મસ્યાશઠસ્ય ચ
દાસવર્ગસ્ય તત્ પિત્ર્યે ભાગધેયં પ્રચક્ષતે ॥

આસપિણ્ડક્રિયાકર્મ દ્વિજાતેઃ સંસ્થિતસ્ય તુ
અદૈવં ભોજયેચ્ છ્રાદ્ધં પિણ્ડમ્ એકં ચ નિર્વપેત્ ॥

સહપિણ્ડક્રિયાયાં તુ કૃતાયામ્ અસ્ય ધર્મતઃ
અનયૈવાવૃતા કાર્યં પિણ્ડનિર્વપનં સુતૈઃ ॥

શ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા ય ઉચ્છિષ્ટં વૃષલાય પ્રયચ્છતિ
સ મૂઢો નરકં યાતિ કાલસૂત્રમ્ અવાક્શિરાઃ ॥

શ્રાદ્ધભુગ્ વૃષલીતલ્પં તદ્ અહર્ યો ઽધિગચ્છતિ
તસ્યાઃ પુરીષે તં માસં પિતરસ્ તસ્ય શેરતે ॥

પૃષ્ટ્વા સ્વદિતમ્ ઇત્ય્ એવં તૃપ્તાન્ આચામયેત્ તતઃ
આચાન્તાંશ્ ચાનુજાનીયાદ્ અભિતો રમ્યતામ્ ઇતિ ॥

સ્વધાસ્ત્વ્ ઇત્ય્ એવ તં બ્રૂયુર્ બ્રાહ્મણાસ્ તદનન્તરમ્
સ્વધાકારઃ પરા હ્ય્ આષીઃ સર્વેષુ પિતૃકર્મસુ ॥

તતો ભુક્તવતાં તેષામ્ અન્નશેષં નિવેદયેત્
યથા બ્રૂયુસ્ તથા કુર્યાદ્ અનુજ્ઞાતસ્ તતો દ્વિજૈઃ ॥

પિત્ર્યે સ્વદિતમ્ ઇત્ય્ એવ વાચ્યં ગોષ્ઠે તુ સુશૃતમ્
સંપન્નમ્ ઇત્ય્ અભ્યુદયે દૈવે રુચિતમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

અપરાહ્ણસ્ તથા દર્ભા વાસ્તુસંપાદનં તિલાઃ
સૃષ્ટિર્ મૃષ્ટિર્ દ્વિજાશ્ ચાગ્ર્યાઃ શ્રાદ્ધકર્મસુ સંપદઃ ॥

દર્ભાઃ પવિત્રં પૂર્વાહ્ણો હવિષ્યાણિ ચ સર્વશઃ
પવિત્રં યચ્ ચ પૂર્વોક્તં વિજ્ઞેયા હવ્યસંપદઃ ॥

મુન્યન્નાનિ પયઃ સોમો માંસં યચ્ ચાનુપસ્કૃતમ્
અક્સારલવણં ચૈવ પ્રકૃત્યા હવિર્ ઉચ્યતે ॥

વિસૃજ્ય વિસર્જ્ય બ્રાહ્મણાંસ્ તાંસ્ તુ નિયતો વાગ્યતઃ શુચિઃ પ્રયતો વિધિપૂર્વકમ્
દક્ષિણાં દિશમ્ આકાઙ્ક્ષન્ યાચેતેમાન્ વરાન્ પિતૄન્ ॥

દાતારો નો ઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સંતતિર્ એવ ચ
શ્રદ્ધા ચ નો મા વ્યગમદ્ બહુદેયં ચ નો ઽસ્ત્વ્ ઇતિ ॥

એવં નિર્વપણં કૃત્વા પિણ્ડાંસ્ તાંસ્ તદનન્તરમ્
ગાં વિપ્રમ્ અજમ્ અગ્નિં વા પ્રાશયેદ્ અપ્સુ વા ક્ષિપેત્ ॥

પિણ્ડનિર્વપણં કે ચિત્ પરસ્તાદ્ એવ કુર્વતે
વયોભિઃ ખાદયન્ત્ય્ અન્યે પ્રક્ષિપન્ત્ય્ અનલે ઽપ્સુ વા ॥

પતિવ્રતા ધર્મપત્ની પિતૃપૂજનતત્પરા
મધ્યમં તુ તતઃ પિણ્ડમ્ અદ્યાત્ સમ્યક્ સુતાર્થિની ॥

આયુષ્મન્તં સુતં સૂતે યશોમેધાસમન્વિતમ્
ધનવન્તં પ્રજાવન્તં સાત્ત્વિકં ધાર્મિકં તથા ॥

પ્રક્સાલ્ય હસ્તાવ્ આચામ્ય જ્ઞાતિપ્રાયં પ્રકલ્પયેત્
જ્ઞાતિભ્યઃ સત્કૃતં દત્ત્વા બાન્ધવાન્ અપિ ભોજયેત્ ॥

ઉચ્છેષણં તુ તત્ યત્ તિષ્ઠેદ્ યાવદ્ વિપ્રા વિસર્જિતાઃ
તતો ગૃહબલિં કુર્યાદ્ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ॥

હવિર્ યચ્ ચિરરાત્રાય યચ્ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે
પિતૃભ્યો વિધિવદ્ દત્તં તત્ પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ ॥

તિલૈર્ વ્રીહિયવૈર્ માષૈર્ અદ્ભિર્ મૂલફલેન વા
દત્તેન માસં તૃપ્યન્તિ વિધિવત્ પિતરો નૃનામ્ ॥

દ્વૌ માસૌ મત્સ્યમાંસેન ત્રીન્ માસાન્ હારિણેન તુ
ઔરભ્રેણાથ ચતુરઃ શાકુનેનાથ પઞ્ચ વૈ ॥

ષણ્માસાંશ્ છાગમાંસેન પાર્ષતેન ચ સપ્ત વૈ
અષ્ટાવ્ એનસ્ય માંસેન ઐણેયમાંસેન રૌરવેણ નવૈવ તુ ॥

દશમાસાંસ્ તુ તૃપ્યન્તિ વરાહમહિષામિષૈઃ
શશકૂર્મયોસ્ તુ માંસેન માસાન્ એકાદશૈવ તુ ॥

સંવત્સરં સંવત્સરે તુ ગવ્યેન પયસા પાયસેન ચ
વાર્ધ્રીણસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્ દ્વાદશવાર્ષિકી ॥

કાલશાકં મહાશલ્કાઃ ખઙ્ગલોહામિષં મધુ
આનન્ત્યાયૈવ કલ્પ્યન્તે મુન્યન્નાનિ ચ સર્વશઃ ॥

યત્ કિં ચિન્ મધુના મિશ્રં પ્રદદ્યાત્ તુ ત્રયોદશીમ્
તદ્ અપ્ય્ અક્ષયમ્ એવ સ્યાદ્ વર્ષાસુ ચ મઘાસુ ચ ॥

અપિ નઃ સ કુલે ભૂયાદ્ યો નો દદ્યાત્ ત્રયોદશીમ્
પાયસં મધુસર્પિર્ભ્યાં પ્રાક્ છાયે કુઞ્જરસ્ય ચ ॥

યદ્ યદ્ દદાતિ વિધિવત્ સમ્યક્ શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ
તત્ તત્ પિતૄણાં ભવતિ પરત્રાનન્તમ્ અક્ષયમ્ ॥

કૃષ્ણપક્ષે દશમ્યાદૌ વર્જયિત્વા ચતુર્દશીમ્
શ્રાદ્ધે પ્રશસ્તાસ્ તિથયો યથૈતા ન તથેતરાઃ ॥

યુક્ષુ કુર્વન્ દિનર્ક્ષેષુ સર્વાન્ કામાન્ સમશ્નુતે
અયુક્ષુ તુ પિતૄન્ સર્વાન્ પ્રજાં પ્રાપ્નોતિ પુષ્કલામ્ ॥

યથા ચૈવાપરઃ પક્ષઃ પૂર્વપક્ષાદ્ વિશિષ્યતે
તથા શ્રાદ્ધસ્ય પૂર્વાહ્ણાદ્ અપરાહ્ણો વિશિષ્યતે ॥

પ્રાચીનાવીતિના સમ્યગ્ અપસવ્યમ્ અતન્દ્રિણા
પિત્ર્યમ્ આ નિધનાત્ કાર્યં વિધિવદ્ દર્ભપાણિના ॥

રાત્રૌ શ્રાદ્ધં ન કુર્વીત રાક્ષસી કીર્તિતા હિ સા
સંધ્યયોર્ ઉભયોશ્ ચૈવ સૂર્યે ચૈવાચિરોદિતે ॥

અનેન વિધિના શ્રાદ્ધં ત્રિર્ અબ્દસ્યેહ નિર્વપેત્
હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાસુ પાઞ્ચયજ્ઞિકમ્ અન્વહમ્ ॥

ન પૈતૃયજ્ઞિયો હોમો લૌકિકે ઽગ્નૌ વિધીયતે
ન દર્શેન વિના શ્રાદ્ધમ્ આહિતાગ્નેર્ દ્વિજન્મનઃ ॥

યદ્ એવ તર્પયત્ય્ અદ્ભિઃ પિતૄન્ સ્નાત્વા દ્વિજોત્તમઃ
તેનૈવ કૃત્સ્નમ્ આપ્નોતિ પિતૃયજ્ઞક્રિયાફલમ્ ॥

વસૂન્ વદન્તિ તુ પિતૄન્ રુદ્રાંશ્ ચૈવ પિતામહાન્
પ્રપિતામહાંસ્ તથાદિત્યાન્ શ્રુતિર્ એષા સનાતની ॥

વિઘસાશી ભવેન્ નિત્યં નિત્યં વામૃતભોજનઃ
વિઘસો ભુક્તશેષં તુ યજ્ઞશેષં તથામૃતમ્ ॥

એતદ્ વો ઽભિહિતં સર્વં વિધાનં પાઞ્ચયજ્ઞિકમ્
દ્વિજાતિમુખ્યવૃત્તીનાં વિધાનં શ્રૂયતામ્ ઇતિ ॥