Manu Smriti · Chapter 2

vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhir nityam adveṣarāgibhiḥ
hṛdayenābhyanujñāto yo dharmas taṃ nibodhata //

kāmātmatā na praśastā na caivehāsty akāmatā
kāmyo hi vedādhigamaḥ karmayogaś ca vaidikaḥ //

saṃkalpamūlaḥ kāmo vai yajñāḥ saṃkalpasaṃbhavāḥ
vratāni yamadharmāś ca sarve saṃkalpajāḥ smṛtāḥ //

akāmasya kriyā kā cid dṛśyate neha karhi cit
yad yad dhi kurute kiṃ cit tat tat kāmasya ceṣṭitam //

teṣu samyag vartamāno gacchaty amaralokatām
yathā saṃkalpitāṃś ceha sarvān kāmān samaśnute //

vedo 'khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām
ācāraś caiva sādhūnām ātmanas tuṣṭir eva ca //

yaḥ kaś cit kasya cid dharmo manunā parikīrtitaḥ
sa sarvo 'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ //

sarvaṃ tu samavekṣyedaṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā
śrutiprāmāṇyato vidvān svadharme niviśeta vai //

śrutismṛtyuditaṃ dharmam anutiṣṭhan hi mānavaḥ
iha kīrtim avāpnoti pretya cānuttamaṃ sukham //

śrutis tu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ
te sarvārtheṣv amīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau //

yo 'vamanyeta te mūle hetuśāstrāśrayād dvijaḥ
sa sādhubhir bahiṣkāryo nāstiko vedanindakaḥ //

vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ
etac caturvidhaṃ prāhuḥ sākṣād dharmasya lakṣaṇam //

arthakāmeṣv asaktānāṃ dharmajñānaṃ vidhīyate
dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ //

śrutidvaidhaṃ tu yatra syāt tatra dharmāv ubhau smṛtau
ubhāv api hi tau dharmau samyag uktau manīṣibhiḥ //

udite 'nudite caiva samayādhyuṣite tathā
sarvathā vartate yajña itīyaṃ vaidikī śrutiḥ //

niṣekādiśmaśānānto mantrair yasyodito vidhiḥ
tasya śāstre 'dhikāro 'smiñ jñeyo nānyasya kasya cit //

sarasvatīdṛśadvatyor devanadyor yad antaram
taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate //

tasmin deśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ
varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate //

kurukṣetraṃ ca matsyāś ca pañcālāḥ śūrasenakāḥ
eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvartād anantaraḥ //

etad deśaprasūtasya sakāśād agrajanmanaḥ
svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeran pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ //

himavadvindhyayor madhyaṃ yat prāg vinaśanād api
pratyag eva prayāgāc ca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ //

ā samudrāt tu vai pūrvād ā samudrāc ca paścimāt
tayor evāntaraṃ giryor āryāvartaṃ vidur budhāḥ //

kṛṣṇasāras tu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ
sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśas tv ataḥ paraḥ //

etāṇ dvijātayo deśān saṃśrayeran prayatnataḥ
śūdras tu yasmin kasmin vā yasmiṃs tasmin vā nivased vṛttikarśitaḥ //

eṣā dharmasya vo yoniḥ samāsena prakīrtitā
saṃbhavaś cāsya sarvasya varṇadharmān nibodhata //

vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyair niṣekādir dvijanmanām
kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca //

gārbhair homair jātakarma cauḍamauñjīnibandhanaiḥ
baijikaṃ gārbhikaṃ caino dvijānām apamṛjyate //

svādhyāyena vratair homais traividyenejyayā sutaiḥ
mahāyajñaiś ca yajñaiś ca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ //

prāṅ nābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate
mantravat prāśanaṃ cāsya hiraṇyamadhusarpiṣām //

nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vāsya kārayet
puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite //

maṅgalyaṃ brāhmaṇasya syāt kṣatriyasya balānvitam
vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam //

śarmavad brāhmaṇasya syād rājño rājñā rakṣāsamanvitam
vaiśyasya puṣṭisaṃyuktaṃ śūdrasya preṣyasaṃyutam //

strīṇāṃ sukhodyam akrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoharam
maṅgalyaṃ dīrghavarṇāntam āśīrvādābhidhānavat //

caturthe māsi kartavyaṃ śiśor niṣkramaṇaṃ gṛhāt
ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi yad veṣṭaṃ maṅgalaṃ kule //

cūḍākarma dvijātīnāṃ sarveṣām eva dharmataḥ
prathame 'bde tṛtīye vā kartavyaṃ śruticodanāt śrutinodanāt //

garbhāṣṭame 'bde kurvīta brāhmaṇasyopanāyanam
garbhād ekādaśe rājño garbhāt tu dvādaśe viśaḥ //

brahmavarcasakāmasya kāryo viprasya pañcame
rājño balārthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasyehārthino 'ṣṭame //

ā ṣodaśād brāhmaṇasya sāvitrī nātivartate
ā dvāviṃśāt kṣatrabandhor ā caturviṃśater viśaḥ //

ata ūrdhvaṃ trayo 'py ete yathākālam asaṃskṛtāḥ
sāvitrīpatitā vrātyā bhavanty āryavigarhitāḥ //

naitair apūtair vidhivad āpady api hi karhi cit
brāhmān yaunāṃś ca saṃbandhān nācared brāhmaṇaḥ saha brāhmaṇaiḥ saha //

kārṣṇarauravabāstāni carmāṇi brahmacāriṇaḥ
vasīrann ānupūrvyeṇa śāṇakṣaumāvikāni ca //

mauñjī trivṛt samā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā
kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī //

muñjālābhe tu kartavyāḥ kuśāśmantakabalvajaiḥ
trivṛtā granthinaikena tribhiḥ pañcabhir eva vā //

kārpāsam upavītaṃ syād viprasyordhvavṛtaṃ trivṛt
śaṇasūtramayaṃ rājño vaiśyasyāvikasautrikam //

brāhmaṇo bailvapālāśau kṣatriyo vāṭakhādirau
pailavāudumbarau vaiśyo daṇḍān arhanti dharmataḥ //

keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ
lalāṭasammito rājñaḥ syāt tu nāsāntiko viśaḥ //

ṛjavas te tu sarve syur avraṇāḥ saumyadarśanāḥ
anudvegakarā nṝṇāṃ satvaco 'nagnidūṣitāḥ //

pratigṛhyepsitaṃ daṇḍam upasthāya ca bhāskaram
pradakṣiṇaṃ parītyāgniṃ cared bhaikṣaṃ yathāvidhi //

bhavatpūrvaṃ cared bhaikṣam upanīto dvijottamaḥ
bhavanmadhyaṃ tu rājanyo vaiśyas tu bhavaduttaram //

mātaraṃ vā svasāraṃ vā mātur vā bhaginīṃ nijām
bhikṣeta bhikṣāṃ prathamaṃ yā cainaṃ nāvamānayet //

samāhṛtya tu tad bhaikṣaṃ yāvadannam yāvadartham amāyayā
nivedya gurave 'śnīyād ācamya prāṅmukhaḥ śuciḥ //

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ
śriyaṃ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hy udaṅmukhaḥ //

upaspṛśya dvijo nityam annam adyāt samāhitaḥ
bhuktvā copaspṛśet samyag adbhiḥ khāni ca saṃspṛśet //

pūjayed aśanaṃ nityam adyāc caitad akutsayan
dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdec ca pratinandec ca sarvaśaḥ //

pūjitaṃ hy aśanaṃ nityaṃ balam ūrjaṃ ca yacchati
apūjitaṃ tu tad bhuktam ubhayaṃ nāśayed idam //

nocchiṣṭaṃ kasya cid dadyān nādyād etat tathāntarā
na caivātyaśanaṃ kuryān na cocchiṣṭaḥ kva cid vrajet //

anārogyam anāyuṣyam asvargyaṃ cātibhojanam
apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāt tat parivarjayet //

brāhmeṇa vipras tīrthena nityakālam upaspṛśet
kāyatraidaśikābhyāṃ vā na pitryeṇa kadā cana //

aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrthaṃ pracakṣate
kāyam aṅgulimūle 'gre devaṃ pitryaṃ tayor adhaḥ //

trir ācāmed apaḥ pūrvaṃ dviḥ pramṛjyāt tato mukham
khāni caiva spṛśed adbhir ātmānaṃ śira eva ca //

anuṣṇābhir aphenābhir adbhis tīrthena dharmavit
śaucepsuḥ sarvadācāmed ekānte prāgudaṅmukhaḥ //

hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhis tu bhūmipaḥ
vaiśyo 'dbhiḥ prāśitābhis tu śūdraḥ spṛṣṭābhir antataḥ //

uddhṛte dakṣine pāṇāv upavīty ucyate dvijaḥ
savye prācīnāvītī nivītī kaṇṭhasajjane //

mekhalām ajinaṃ daṇḍam upavītaṃ kamaṇḍalum
apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇītānyāni mantravat //

keśāntaḥ ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya vidhīyate
rājanyabandhor dvāviṃśe vaiśyasya dvyadhike mataḥ //

amantrikā tu kāryeyaṃ strīṇām āvṛd aśeṣataḥ
saṃskārārthaṃ śarīrasya yathākālaṃ yathākramam //

vaivāhiko vidhiḥ strīṇāṃ saṃskāro vaidikaḥ smṛtaḥ
patisevā gurau vāso gṛhārtho 'gniparikriyā //

eṣa prokto dvijātīnām aupanāyaniko vidhiḥ
utpattivyañjakaḥ puṇyaḥ karmayogaṃ nibodhata //

upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayec chaucam āditaḥ
ācāram agnikāryaṃ ca saṃdhyopāsanam eva ca //

adhyeṣyamāṇas tv ācānto yathāśāstram udaṅmukhaḥ
brahmāñjalikṛto 'dhyāpyo laghuvāsā jitendriyaḥ //

brahmārambhe 'vasāne ca pādau grāhyau guroḥ sadā
saṃhatya hastāv adhyeyaṃ sa hi brahmāñjaliḥ smṛtaḥ //

vyatyastapāṇinā kāryam upasaṃgrahaṇaṃ guroḥ
savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena ca dakṣiṇaḥ //

adhyeṣyamāṇaṃ tu gurur nityakālam atandritaḥ
adhīṣva bho iti brūyād virāmo 'stv iti cāramet //

brahmanaḥ praṇavaṃ kuryād ādāv ante ca sarvadā
sravaty anoṃkṛtaṃ pūrvaṃ parastāc ca viśīryati //

prākkūlān paryupāsīnaḥ pavitraiś caiva pāvitaḥ
prāṇāyāmais tribhiḥ pūtas tata oṃkāram arhati //

akāraṃ cāpy ukāraṃ ca makāraṃ ca prajāpatiḥ
vedatrayān niraduhad bhūr bhuvaḥ svar itīti ca //

tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṃ pādam adūduhat
tad ity ṛco 'syāḥ sāvitryāḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ //

etad akṣaram etāṃ ca japan vyāhṛtipūrvikām
saṃdhyayor vedavid vipro vedapuṇyena yujyate //

sahasrakṛtvas tv abhyasya bahir etat trikaṃ dvijaḥ
mahato 'py enaso māsāt tvacevāhir vimucyate //

etayā rcā visaṃyuktaḥ kāle ca kriyayā svayā
brahmakṣatriyaviśyonir garhaṇāṃ yāti sādhuṣu //

oṃkārapūrvikās tisro mahāvyāhṛtayo 'vyayāḥ
tripadā caiva sāvitrī vijñeyaṃ brahmaṇo mukham //

yo 'dhīte 'hany ahany etāṃ trīṇi varṣāṇy atandritaḥ
sa brahma param abhyeti vāyubhūtaḥ khamūrtimān //

ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ
sāvitryās tu paraṃ nāsti maunāt satyaṃ viśiṣyate //

kṣaranti sarvā vaidikyo juhotiyajatikriyāḥ
akṣaraṃ duṣkaraṃ tv akṣaraṃ jñeyaṃ brahma caiva prajāpatiḥ //

vidhiyajñāj japayajño viśiṣṭo daśabhir guṇaiḥ
upāṃśuḥ syāc chataguṇaḥ sāhasro mānasaḥ smṛtaḥ //

ye pākayajñās catvāro vidhiyajñasamanvitāḥ
sarve te japayajñasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm //

japyenaiva tu saṃsidhyed brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ
kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate //

indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣv apahāriṣu
saṃyame yatnam ātiṣṭhed vidvān yanteva vājinām //

ekādaśendriyāṇy āhur yāni pūrve manīṣiṇaḥ
tāni samyak pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ //

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vāk caiva daśamī smṛtā //

buddhīndriyāṇi pañcaiṣāṃ śrotrādīny anupūrvaśaḥ
karmendriyāṇi pañcaiṣāṃ pāyvādīni pracakṣate //

ekādaśaṃ mano jñeyaṃ svaguṇenobhayātmakam
yasmin jite jitāv etau bhavataḥ pañcakau gaṇau //

indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam
saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhiṃ nigacchati //

na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate //

yaś caitān prāpnuyāt sarvān yaś caitān kevalāṃs tyajet
prāpaṇāt sarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate //

na tathaitāni śakyante saṃniyantum asevayā
viṣayeṣu prajuṣṭāni yathā jñānena nityaśaḥ //

vedās tyāgaś ca yajñāś ca niyamāś ca tapāṃsi ca
na vipraduṣṭabhāvasya siddhiṃ gacchati karhi cit //

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā ca yo naraḥ
na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jitendriyaḥ //

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ yady ekaṃ kṣaratīndriyam
tenāsya kṣarati prajñā dṛteḥ pādād ivodakam //

vaśe kṛtvendriyagrāmaṃ saṃyamya ca manas tathā
sarvān saṃsādhayed arthān akṣiṇvan yogatas tanum //

pūrvāṃ saṃdhyāṃ japāṃs tiṣṭhet sāvitrīm ārkadarśanāt
paścimāṃ tu samāsīnaḥ sadāsīta samyag ṛkṣavibhāvanāt //

pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃs tiṣṭhan naiśam eno vyapohati
paścimāṃ tu samāsīno malaṃ hanti divākṛtam //

na tiṣṭhati tu yaḥ pūrvāṃ nopāste yaś ca paścimām
sa śūdravad bahiṣkāryaḥ sarvasmād dvijakarmaṇaḥ //

apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhim āsthitaḥ
sāvitrīm apy adhīyīta gatvāraṇyaṃ samāhitaḥ //

vedopakaraṇe caiva svādhyāye caiva naityake
nānurodho 'sty anadhyāye homamantreṣu caiva hi //

naityake nāsty anadhyāyo brahmasattraṃ hi tat smṛtam
brahmāhutihutaṃ puṇyam anadhyāyavaṣaṭkṛtam //

yaḥ svādhyāyam adhīte 'bdaṃ vidhinā niyataḥ śuciḥ
tasya nityaṃ kṣaraty eṣa payo dadhi ghṛtaṃ madhu //

agnīndhanaṃ bhaikṣacaryām adhaḥśayyāṃ guror hitam
ā samāvartanāt kuryāt kṛtopanayano dvijaḥ //

ācāryaputraḥ śuśrūṣur jñānado dhārmikaḥ śuciḥ
āptaḥ śakto 'rthadaḥ sādhuḥ svo 'dhyāpyā daśa dharmataḥ //

nāpṛṣṭaḥ kasya cid brūyān na cānyāyena pṛcchataḥ
jānann api hi medhāvī jaḍaval loka ācaret //

adharmeṇa ca yaḥ prāha yaś cādharmeṇa pṛcchati
tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṃ vādhigacchati //

dharmārthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vāpi tadvidhā
tatra vidyā na vaptavyā śubhaṃ bījam ivoṣare //

vidyayaiva samaṃ kāmaṃ martavyaṃ brahmavādinā
āpady api hi ghorāyāṃ na tv enām iriṇe vapet //

vidyā brāhmaṇam etyāha śevadhis te śevadhiṣ ṭe 'smi rakṣa mām
asūyakāya māṃ mādās tathā syāṃ vīryavattamā //

yam eva tu śuciṃ vidyān vidyā niyatabrahmacāriṇam niyataṃ brahmacāriṇam
tasmai māṃ brūhi viprāya nidhipāyāpramādine //

brahma yas tv ananujñātam adhīyānād avāpnuyāt
sa brahmasteyasaṃyukto narakaṃ pratipadyate //

laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikam eva vā
ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvam abhivādayet //

sāvitrīmātrasāro 'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ
nāyantritas trivedo 'pi sarvāśī sarvavikrayī //

śayyāsane 'dhyācarite śreyasā na samāviśet
śayyāsanasthaś caivainaṃ pratyutthāyābhivādayet //

ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati
pratyutthānābhivādābhyāṃ punas tān pratipadyate //

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ
catvāri tasya vardhante saṃpravardhante āyur dharmo yaśo balam //

abhivādāt paraṃ vipro jyāyāṃsam abhivādayan
asau nāmāham asmīti svaṃ nāma parikīrtayet //

nāmadheyasya ye ke cid abhivādaṃ na jānate
tān prājño 'ham iti brūyāt striyaḥ sarvās tathaiva ca //

bhoḥśabdaṃ kīrtayed ante svasya nāmno 'bhivādane
nāmnāṃ svarūpabhāvo hi bhobhāva ṛṣibhiḥ smṛtaḥ //

āyuṣmān bhava saumyeti vācyo vipro 'bhivādane
akāraś cāsya nāmno 'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ //

yo na vetty abhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam
nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdras tathaiva saḥ //

brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchet kṣatrabandhum anāmayam
vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdram ārogyam eva ca //

avācyo dīkṣito nāmnā yavīyān api yo bhavet
bhobhavatpūrvakaṃ tv enam abhibhāṣeta dharmavit //

parapatnī tu yā strī syād asaṃbandhā ca yonitaḥ
tāṃ brūyād bhavatīty evaṃ subhage bhaginīti ca //

mātulāṃś ca pitṛvyāṃś ca śvaśurān ṛtvijo gurūn
asāv aham iti brūyāt pratyutthāya yavīyasaḥ //

mātṛśvasā mātulānī śvaśrūr atha pitṛśvasā
saṃpūjyā gurupatnīvat samās tā gurubhāryayā //

bhrātur bhāryopasaṃgrāhyā savarṇāhany ahany api
viproṣya tūpasaṃgrāhyā jñātisaṃbandhiyoṣitaḥ //

pitur bhaginyāṃ mātuś ca jyāyasyāṃ ca svasary api
mātṛvad vṛttim ātiṣṭhen mātā tābhyo garīyasī //

daśābdākhyaṃ paurasakhyaṃ pañcābdākhyaṃ kalābhṛtām
tryabdapūrvaṃ śrotriyāṇāṃ svalpenāpi svayoniṣu //

brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ tu śatavarṣaṃ tu bhūmipam
pitāputrau vijānīyād brāhmaṇas tu tayoḥ pitā //

vittaṃ bandhur vayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī
etāni mānya māna sthānāni garīyo yad yad uttaram //

pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi guṇavanti ca
yatra syuḥ so 'tra mānārhaḥ śūdro 'pi daśamīṃ gataḥ //

cakriṇo daśamīsthasya rogiṇo bhāriṇaḥ striyāḥ
snātakasya ca rājñaś ca panthā deyo varasya ca //

teṣāṃ tu samāvetānāṃ mānyau snātakapārthivau
rājasnātakayoś caiva snātako nṛpamānabhāk //

upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedam adhyāpayed dvijaḥ
sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tam ācāryaṃ pracakṣate //

ekadeśaṃ tu vedasya vedāṅgāny api vā punaḥ
yo 'dhyāpayati vṛttyartham upādhyāyaḥ sa ucyate //

niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi
saṃbhāvayati cānnena sa vipro gurur ucyate //

agnyādheyaṃ pākayajñān agniṣṭomādikān makhān
yaḥ karoti vṛto yasya sa tasya rtvig ihocyate //

ya āvṛṇoty avitathaṃ brahmaṇā śravaṇāv ubhau
sa mātā sa pitā jñeyas taṃ na druhyet kadā cana //

upādhyāyān daśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā
sahasraṃ tu pitṝn mātā gauraveṇātiricyate //

utpādakabrahmadātror garīyān brahmadaḥ pitā
brahmajanma hi viprasya pretya ceha ca śāśvatam //

kāmān mātā pitā cainaṃ yad utpādayato mithaḥ
saṃbhūtiṃ tasya tāṃ vidyād yad yonāv abhijāyate //

ācāryas tv asya yāṃ jātiṃ vidhivad vedapāragaḥ
utpādayati sāvitryā sā satyā sājarāmarā //

alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasyopakaroti yaḥ
tam apīha guruṃ vidyāc chrutopakriyayā tayā //

brāhmasya janmanaḥ kartā svadharmasya ca śāsitā
bālo 'pi vipro vṛddhasya pitā bhavati dharmataḥ //

adhyāpayām āsa pitṝn śiśur āṅgirasaḥ kaviḥ
putrakā iti hovāca jñānena parigṛhya tān //

te tam artham apṛcchanta devān āgatamanyavaḥ
devāś caitān sametyocur nyāyyaṃ vaḥ śiśur uktavān //

ajño bhavati vai bālaḥ pitā bhavati mantradaḥ
ajñaṃ hi bālam ity āhuḥ pitety eva tu mantradam //

na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ
ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān //

viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ tu vīryataḥ
vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇām eva janmataḥ //

na tena vṛddho bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ
yo vai yuvāpy adhīyānas taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ //

yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ
yaś ca vipro 'nadhīyānas trayas te nāma bibhrati //

yathā ṣaṇḍho 'phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi cāphalā
yathā cājñe 'phalaṃ dānaṃ tathā vipro 'nṛco 'phalaḥ //

ahiṃsayaiva bhūtānāṃ kāryaṃ śreyo 'nuśāsanam
vāk caiva madhurā ślakṣṇā prayojyā dharmam icchatā //

yasya vāṅganasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā
sa vai sarvam avāpnoti vedāntopagataṃ phalam //

nāruṃtudaḥ syād ārto 'pi na paradrohakarmadhīḥ
yayāsyodvijate vācā nālokyāṃ tām udīrayet //

sammānād brāhmaṇo nityam udvijeta viṣād iva
amṛtasyeva cākāṅkṣed avamānasya sarvadā //

sukhaṃ hy avamataḥ śete sukhaṃ ca pratibudhyate
sukhaṃ carati loke 'sminn avamantā vinaśyati //

anena kramayogena saṃskṛtātmā dvijaḥ śanaiḥ
gurau vasan sañcinuyād brahmādhigamikaṃ tapaḥ //

tapoviśeṣair vividhair vrataiś ca vidhicoditaiḥ
vedaḥ kṛtsno 'dhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā //

vedam eva sadābhyasyet tapas tapsyan dvijottamaḥ
vedābhyāso hi viprasya tapaḥ param ihocyate //

ā haiva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ
yaḥ sragvy api dvijo 'dhīte svādhyāyaṃ śaktito 'nvaham //

yo 'nadhītya dvijo vedam anyatra kurute śramam
sa jīvann eva śūdratvam āśu gacchati sānvayaḥ //

mātur agre 'dhijananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhane
tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya śruticodanāt //

tatra yad brahmajanmāsya mauñjībandhanacihnitam
tatrāsya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate //

vedapradānād ācāryaṃ pitaraṃ paricakṣate
na hy asmin yujyate karma kiñ cid ā mauñjibandhanāt //

nābhivyāhārayed brahma svadhāninayanād ṛte
śūdreṇa hi samas tāvad yāvad vede na jāyate //

kṛtopanayanasyāsya vratādeśanam iṣyate
brahmaṇo grahaṇaṃ caiva krameṇa vidhipūrvakam //

yady asya vihitaṃ carma yat sūtraṃ yā ca mekhalā
yo daṇḍo yac ca vasanaṃ tat tad asya vrateṣv api //

sevetemāṃs tu niyamān brahmacārī gurau vasan
sanniyamyendriyagrāmaṃ tapovṛddhyartham ātmanaḥ //

nityaṃ snātvā śuciḥ kuryād devarṣipitṛtarpaṇam
devatābhyarcanaṃ caiva samidādhānam eva ca //

varjayen madhu māṃsaṃ ca gandhaṃ mālyaṃ rasān striyaḥ
śuktāni yāni sarvāṇi prāṇināṃ caiva hiṃsanam //

abhyaṅgam añjanaṃ cākṣṇor upānacchatradhāraṇam
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca nartanaṃ gītavādanam //

dyūtaṃ ca janavādaṃ ca parivādaṃ tathānṛtam
strīṇāṃ ca prekṣaṇālambham upaghātaṃ parasya ca (M: ālambhāav //

ekaḥ śayīta sarvatra na retaḥ skandayet kva cit
kāmād dhi skandayan reto hinasti vratam ātmanaḥ //

svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukram akāmataḥ
snātvārkam arcayitvā triḥ punar mām ity ṛcaṃ japet //

udakumbhaṃ sumanaso gośakṛnmṛttikākuśān
āhared yāvad arthāni bhaikṣaṃ cāharahaś caret //

vedayajñair ahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu
brahmacāry āhared bhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham //

guroḥ kule na bhikṣeta na jñātikulabandhuṣu
alābhe tv anyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet //

sarvaṃ vāpi cared grāmaṃ pūrvoktānām asaṃbhave
niyamya prayato vācam abhiśastāṃs tu varjayet //

dūrād āhṛtya samidhaḥ sannidadhyād vihāyasi
sāyaM: prātaś ca juhuyāt tābhir agnim atandritaḥ //

akṛtvā bhaikṣacaraṇam asamidhya ca pāvakaṃ
anāturaḥ saptarātram avakīrṇivrataṃ caret //

bhaikṣeṇa vartayen nityaṃ naikānnādī bhaved vratī
bhaikṣeṇa vratino vṛttir upavāsasamā smṛtā //

vratavad devadaivatye pitrye karmaṇy atha rṣivat
kāmam abhyarthito 'śnīyād vratam asya na lupyate //

brāhmaṇasyaiva karmaitad upadiṣṭaṃ manīṣibhiḥ
rājanyavaiśyayos tv evaṃ naitat karma vidhīyate //

codito guruṇā nityam apracodita eva vā
kuryād adhyayane yatnam yogam ācāryasya hiteṣu ca //

śarīraṃ caiva vācaṃ ca buddhīndriyamanāṃsi ca
niyamya prāñjalis tiṣṭhed vīkṣamāṇo guror mukham //

nityam uddhṛtapāṇiḥ syāt sādhvācāraḥ susaṃvṛtaḥ
āsyatām iti coktaḥ sann āsītābhimukhaṃ guroḥ //

hīnānnavastraveṣaḥ syāt sarvadā gurusannidhau
uttiṣṭhet prathamaṃ cāsya caramaṃ caiva saṃviśet //

pratiśrāvaṇasaṃbhāṣe śayāno na samācaret
nāsīno na ca bhuñjāno na tiṣṭhan na parāṅmukhaḥ //

āsīnasya sthitaḥ kuryād abhigacchaṃs tu tiṣṭhataḥ
pratyudgamya tv āvrajataḥ paścād dhāvaṃs tu dhāvataḥ //

parāṅmukhasyābhimukho dūrasthasyaitya cāntikam
praṇamya tu śayānasya nideśe caiva tiṣṭhataḥ //

nīcaṃ śayyāsanaṃ cāsya nityaṃ syād gurusannidhau
guros tu cakṣurviṣaye na yatheṣṭāsano bhavet //

nodāhared asya nāma parokṣam api kevalam
na caivāsyānukurvīta gatibhāṣitaceṣṭitam //

guror yatra parivādo nindā vāpi pravartate
karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato 'nyataḥ //

parīvādāt kharo bhavati śvā vai bhavati nindakaḥ
paribhoktā kṛmir bhavati kīṭo bhavati matsarī //

dūrastho nārcayed enaṃ na kruddho nāntike striyāḥ
yānāsanasthaś caivainam avaruhyābhivādayet //

prativāte 'nuvāte prativātānuvāte ca nāsīta guruṇā saha
asaṃśrave caiva guror na kiṃ cid api kīrtayet //

go'śvoṣṭrayānaprāsāda prastareṣu kaṭeṣu ca
āsīta guruṇā sārdhaṃ śilāphalakanauṣu ca //

guror gurau sannihite guruvad vṛttim ācaret
na cānisṛṣṭo guruṇā svān gurūn abhivādayet //

vidyāguruṣv evam eva nityā vṛttiḥ svayoniṣu
pratiṣedhatsu cādharmād dhitaṃ copadiśatsv api //

śreyaḥsu guruvad vṛttiṃ nityam eva samācaret
guruputreṣu cāryeṣu guruputre tathācārye guroś caiva svabandhuṣu //

bālaḥ samānajanmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi
adhyāpayan gurusuto guruvan mānam arhati //

utsādanaṃ ca gātrāṇāṃ snāpanocchiṣṭabhojane
na kuryād guruputrasya pādayoś cāvanejanam //

guruvat pratipūjyāḥ syuḥ savarṇā guruyoṣitaḥ
asavarṇās tu sampūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ //

abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātrotsādanam eva ca
gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam //

gurupatnī tu yuvatir nābhivādyeha pādayoḥ
pūrṇaviṃśativarṣeṇa guṇadoṣau vijānatā //

svabhāva eṣa nārīṇāṃ narāṇām iha dūṣaṇam
ato 'rthān na pramādyanti pramadāsu vipaścitaḥ //

avidvāṃsam alaṃ loke vidvāṃsam api vā punaḥ
pramadā hy utpathaṃ netuṃ kāmakrodhavaśānugam //

mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet
balavān indriyagrāmo vidvāṃsam api karṣati //

kāmaṃ tu gurupatnīnāṃ yuvatīnāṃ yuvā bhuvi
vidhivad vandanaṃ kuryād asāv aham iti bruvan //

viproṣya pādagrahaṇam anvahaṃ cābhivādanam
gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmam anusmaran //

yathā khanan khanitreṇa naro vāry adhigacchati
tathā gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣur adhigacchati //

muṇḍo vā jaṭilo vā syād atha vā syāc chikhājaṭaḥ
nainaṃ grāme 'bhinimlocet sūryo nābhyudiyāt kva cit //

taṃ ced abhyudiyāt sūryaḥ śayānaṃ kāmacārataḥ
nimloced vāpy avijñānāj japann upavased dinam //

sūryeṇa hy abhinirmuktaḥ abhinimluktaḥ śayāno 'bhyuditaś ca yaḥ
prāyaścittam akurvāṇo yuktaḥ syān mahatainasā //

ācamya prayato nityam ubhe saṃdhye samāhitaḥ
śucau deśe japañ japyam upāsīta yathāvidhi //

yadi strī yady avarajaḥ śreyaḥ kiṃ cit samācaret
tat sarvam ācared yukto yatra cāsya ramen manaḥ //

dharmārthāv ucyate śreyaḥ kāmārthau dharma eva ca
artha eveha vā śreyas trivarga iti tu sthitiḥ //

ācāryaś ca pitā caiva mātā bhrātā ca pūrvajaḥ
nārtenāpy avamantavyā brāhmaṇena viśeṣataḥ //

ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ
mātā pṛthivyā mūrtis tu bhrātā svo mūrtir ātmanaḥ //

yaṃ mātāpitarau kleśaṃ sahete saṃbhave nṛṇām
na tasya niṣkṛtiḥ śakyā kartuṃ varṣaśatair api //

tayor nityaṃ priyaṃ kuryād ācāryasya ca sarvadā
teṣv eva triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate //

teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate
na tair anabhyanujñāto dharmam anyaṃ samācaret //

ta eva hi trayo lokās ta eva traya āśramāḥ
ta eva hi trayo vedās ta evoktās trayo 'gnayaḥ //

pitā vai gārhapatyo 'gnir mātāgnir dakṣiṇaḥ smṛtaḥ
gurur āhavanīyas tu sāgnitretā garīyasī //

triṣv apramādyann eteṣu trīn lokān vijayed gṛhī
dīpyamānaḥ svavapuṣā devavad divi modate //

imaṃ lokaṃ mātṛbhaktyā pitṛbhaktyā tu madhyamam
guruśuśrūṣayā tv evaṃ brahmalokaṃ samaśnute //

sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ
anādṛtās tu yasyaite sarvās tasyāphalāḥ kriyāḥ //

yāvat trayas te jīveyus tāvan nānyaṃ samācaret
teṣv eva nityaṃ śuśrūṣāṃ kuryāt priyahite rataḥ //

teṣām anuparodhena pāratryaṃ yad yad ācaret
tat tan nivedayet tebhyo manovacanakarmabhiḥ //

triṣv eteṣv itikṛtyaṃ hi puruṣasya samāpyate
eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣād upadharmo 'nya ucyate //

śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyām ādadītāvarād api
anyād api paraṃ dharmaṃ strīratnaṃ duṣkulād api //

viṣād apy amṛtaṃ grāhyaṃ bālād api subhāṣitam
amitrād api sadvṛttam amedhyād api kāñcanam //

striyo ratnāny atho vidyā dharmaḥ śaucaṃ subhāṣitam
vividhāni ca śīlpāni samādeyāni sarvataḥ //

abrāhmaṇād adhyāyanam āpatkāle vidhīyate
anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvad adhyāyanaṃ guroḥ //

nābrāhmaṇe gurau śiṣyo vāsam ātyantikaṃ vaset
brāhmaṇe vānanūcāne kāṅkṣan gatim anuttamām //

yadi tv ātyantikaṃ vāsaṃ rocayeta guroḥ kule
yuktaḥ paricared enam ā śarīravimokṣaṇāt //

ā samāpteḥ śarīrasya yas tu śuśrūṣate gurum
sa gacchaty añjasā vipro brahmaṇaḥ sadma śāśvatam //

na pūrvaṃ gurave kiṃ cid upakurvīta dharmavit
snāsyaṃs tu guruṇājñaptaḥ śaktyā gurvartham āharet //

kṣetraṃ hiraṇyaṃ gām aśvaṃ chatropānaham āsanam antataḥ
dhānyaṃ śākaṃ ca vāsāṃsi vāsāṃsi śākaṃ vā gurave prītim āvahet āharan //

ācārye tu khalu prete guruputre guṇānvite
gurudāre sapiṇḍe vā guruvad vṛttim ācaret //

eteṣv avidyamāneṣu sthānāsanavihāravān
prayuñjāno 'gniśuśrūṣāṃ sādhayed deham ātmanaḥ //

evaṃ carati yo vipro brahmacaryam aviplutaḥ
sa gacchaty uttamasthānaṃ na ceha jāyate punaḥ //