Language

ENहिગુ
Scripture Library

Manu Smriti · Chapter 1

1.1

manum ekāgram āsīnam abhigamya maharṣayaḥ
pratipūjya yathānyāyam idaṃ vacanam abruvan //

1.2

bhagavan sarvavarṇānāṃ yathāvad anupūrvaśaḥ
antaraprabhavānāṃ ca dharmān no vaktum arhasi //

1.3

tvam eko hy asya sarvasya vidhānasya svayaṃbhuvaḥ
acintyasyāprameyasya kāryatattvārthavit prabho //

1.4

sa taiḥ pṛṣṭas tathā samyag amitaujā mahātmabhiḥ
pratyuvācārcya tān sarvān maharṣīñ śrūyatām iti //

1.5

āsīd idaṃ tamobhūtam aprajñātam alakṣaṇam
apratarkyam avijñeyaṃ prasuptam iva sarvataḥ //

1.6

tataḥ svayaṃbhūr bhagavān avyakto vyañjayann idam
mahābhūtādi vṛttaujāḥ prādur āsīt tamonudaḥ //

1.7

yo 'sāv atīndriyagrāhyaḥ sūkṣmo 'vyaktaḥ sanātanaḥ
sarvabhūtamayo 'cintyaḥ sa eva sa eṣa svayam udbabhau //

1.8

so 'bhidhyāya śarīrāt svāt sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ
apa eva sasarjādau tāsu vīryam avāsṛjat //

1.9

tad aṇḍam abhavad dhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham
tasmiñ jajñe svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ //

1.10

āpo narā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ
tā yad asyāyanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ //

1.11

yat tat kāraṇam avyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakaṃ
tadvisṛṣṭaḥ sa puruṣo loke brahmeti kīrtyate //

1.12

tasminn aṇḍe sa bhagavān uṣitvā parivatsaram
svayam evātmano dhyānāt tad aṇḍam akarod dvidhā //

1.13

tābhyāṃ sa śakalābhyāṃ ca divaṃ bhūmiṃ ca nirmame
madhye vyoma diśaś cāṣṭāv apāṃ sthānaṃ ca śāśvataṃ //

1.14

udbabarhātmanaś caiva manaḥ sadasadātmakam
manasaś cāpy ahaṃkāram abhimantāram īśvaram //

1.15

mahāntam eva cātmānaṃ sarvāṇi triguṇāni ca
viṣayāṇāṃ grahītṝṇi śanaiḥ pañcendriyāṇi ca //

1.16

teṣāṃ tv avayavān sūkṣmān ṣaṇṇām apy amitaujasām
saṃniveśyātmamātrāsu sarvabhūtāni nirmame //

1.17

yan mūrtyavayavāḥ sūkṣmās tānīmāny āśrayanti ṣaṭ
tasmāc charīram ity āhus tasya mūrtiṃ manīṣiṇaḥ //

1.18

tad āviśanti bhūtāni mahānti saha karmabhiḥ
manaś cāvayavaiḥ sūkṣmaiḥ sarvabhūtakṛd avyayam //

1.19

teṣām idaṃ tu saptānāṃ puruṣāṇāṃ mahaujasām
sūkṣmābhyo mūrtimātrābhyaḥ saṃbhavaty avyayād vyayam //

1.20

ādyādyasya guṇaṃ tv eṣām avāpnoti paraḥ paraḥ
yo yo yāvatithaś caiṣāṃ sa sa tāvad guṇaḥ smṛtaḥ //

1.21

sarveṣāṃ tu sa nāmāni karmāṇi ca pṛthak pṛthak
vedaśabdebhya evādau pṛthak saṃsthāś ca nirmame //

1.22

karmātmanāṃ ca devānāṃ so 'sṛjat prāṇināṃ prabhuḥ
sādhyānāṃ ca gaṇaṃ sūkṣmaṃ yajñaṃ caiva sanātanam //

1.23

agnivāyuravibhyas tu trayaṃ brahma sanātanam
dudoha yajñasiddhyartham ṛgyajuḥsāmalakṣaṇam //

1.24

kālaṃ kālavibhaktīś ca nakṣatrāṇi grahāṃs tathā
saritaḥ sāgarāñ śailān samāni viṣamāni ca //

1.25

tapo vācaṃ ratiṃ caiva kāmaṃ ca krodham eva ca
sṛṣṭiṃ sasarja caivemāṃ sraṣṭum icchann imāḥ prajāḥ //

1.26

karmaṇāṃ ca vivekārthaṃ vivekāya dharmādharmau vyavecayat
dvandvair ayojayac cemāḥ sukhaduḥkhādibhiḥ prajāḥ //

1.27

aṇvyo mātrā vināśinyo daśārdhānāṃ tu yāḥ smṛtāḥ
tābhiḥ sārdham idaṃ sarvaṃ saṃbhavaty anupūrvaśaḥ //

1.28

yaṃ tu karmaṇi yasmin sa nyayuṅkta prathamaṃ prabhuḥ
sa tad eva svayaṃ bheje sṛjyamānaḥ punaḥ punaḥ //

1.29

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte
yad yasya so 'dadhāt sarge tat tasya svayam āviśat //

1.30

yathā rtuliṅgāny ṛtavaḥ svayam eva rtuparyaye
svāni svāny abhipadyante tathā karmāṇi dehinaḥ //

1.31

lokānāṃ tu vivṛddhyarthaṃ mukhabāhūrupādataḥ
brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ ca niravartayat //

1.32

dvidhā kṛtvātmano deham ardhena puruṣo 'bhavat
ardhena nārī tasyāṃ sa virājam asṛjat prabhuḥ //

1.33

tapas taptvāsṛjad yaṃ tu sa svayaṃ puruṣo virāṭ
taṃ māṃ vittāsya sarvasya sraṣṭāraṃ dvijasattamāḥ //

1.34

ahaṃ prajāḥ sisṛkṣus tu tapas taptvā suduścaram
patīn prajānām asṛjaṃ maharṣīn ādito daśa //

1.35

marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum
pracetasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhṛguṃ nāradam eva ca //

1.36

ete manūṃs tu saptān yān asṛjan bhūritejasaḥ
devān devanikāyāṃś ca maharṣīṃś cāmitaujasaḥ //

1.37

yakṣarakṣaḥpiśācāṃś ca gandharvāpsaraso 'surān
nāgān sarpān suparṇāṃś ca pitṝṇāṃś pitṝṇāṃ ca pṛthaggaṇam //

1.38

vidyuto 'śanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃṣi ca
ulkānirghātaketūṃś ca jyotīṃṣy uccāvacāni ca //

1.39

kinnarān vānarān matsyān vividhāṃś ca vihaṅgamān
paśūn mṛgān manuṣyāṃś ca vyālāṃś cobhayatodataḥ //

1.40

kṛmikīṭapataṅgāṃś ca yūkāmakṣikamatkuṇam
sarvaṃ ca daṃśamaśakaṃ sthāvaraṃ ca pṛthagvidham //

1.41

evam etair idaṃ sarvaṃ manniyogān mahātmabhiḥ
yathākarma tapoyogāt sṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam //

1.42

yeṣāṃ tu yādṛṣaṃ karma bhūtānām iha kīrtitam
tat tathā vo 'bhidhāsyāmi kramayogaṃ ca janmani //

1.43

paśavaś ca mṛgāś caiva vyālāś cobhayatodataḥ
rakṣāṃsi ca piśācāś ca manuṣyāś ca manuṣāś ca jarāyujāḥ //

1.44

aṇḍājāḥ pakṣiṇaḥ sarpā nakrā matsyāś ca kacchapāḥ
yāni caivaM: prakārāṇi sthalajāny audakāni ca //

1.45

svedajaṃ daṃśamaśakaṃ yūkāmakṣikamatkuṇam
ūṣmaṇaś copajāyante yac cānyat kiṃ cid īdṛṣam //

1.46

udbhijjāḥ sthāvarāḥ sarve bījakāṇḍaprarohiṇaḥ
oṣadhyaḥ phalapākāntā bahupuṣpaphalopagāḥ //

1.47

apuṣpāḥ phalavanto ye te vanaspatayaḥ smṛtāḥ
puṣpiṇaḥ phalinaś caiva vṛkṣās tūbhayataḥ smṛtāḥ //

1.48

gucchagulmaṃ tu vividhaṃ tathaiva tṛṇajātayaḥ
bījakāṇḍaruhāṇy eva pratānā vallya eva ca //

1.49

tamasā bahurūpeṇa veṣṭitāḥ karmahetunā
antaḥsaṃjñā bhavanty ete sukhaduḥkhasamanvitāḥ //

1.50

etadantās tu gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ
ghore 'smin bhūtasaṃsāre nityaṃ satatayāyini //

1.51

evaṃ sarvaṃ sa sṛṣṭvedaṃ māṃ cācintyaparākramaḥ
ātmany antardadhe bhūyaḥ kālaṃ kālena pīḍayan //

1.52

yadā sa devo jāgarti tad evaṃ ceṣṭate jagat
yadā svapiti śāntātmā tadā sarvaṃ nimīlati //

1.53

tasmin svapiti svapati tu svasthe karmātmānaḥ śarīriṇaḥ
svakarmabhyo nivartante manaś ca glānim ṛcchati //

1.54

yugapat tu pralīyante yadā tasmin mahātmani
tadāyaṃ sarvabhūtātmā sukhaṃ svapiti nirvṛtaḥ //

1.55

tamo 'yaṃ tu samāśritya ciraṃ tiṣṭhati sendriyaḥ
na ca svaṃ kurute karma tadotkrāmati mūrtitaḥ //

1.56

yadāṇumātriko bhūtvā bījaṃ sthāsnu cariṣṇu ca
samāviśati saṃsṛṣṭas tadā mūrtiṃ vimuñcati //

1.57

evaṃ sa jāgratsvapnābhyām idaṃ sarvaṃ carācaram
saṃjīvayati cājasraṃ pramāpayati cāvyayaḥ //

1.58

idaṃ śāstraṃ tu kṛtvāsau mām eva svayam āditaḥ
vidhivad grāhayām āsa marīcyādīṃs tv ahaṃ munīn //

1.59

etad vo 'yaṃ bhṛguḥ śāstraṃ śrāvayiṣyaty aśesataḥ
etad dhi matto 'dhijage sarvam eṣo 'khilaṃ muniḥ //

1.60

tatas tathā sa tenokto maharṣimanunā bhṛguḥ
tān abravīd ṛṣīn sarvān prītātmā śrūyatām iti //

1.61

svāyaṃbhuvasyāsya manoḥ ṣaḍvaṃśyā manavo 'pare
sṛṣṭavantaḥ prajāḥ svāḥ svā mahātmāno mahaujasaḥ //

1.62

svārociṣaś cottamaś ca tāmaso raivatas tathā
cākṣuṣaś ca mahātejā vivasvatsuta eva ca //

1.63

svāyaṃbhuvādyāḥ saptaite manavo bhūritejasaḥ
sve sve 'ntare sarvam idam utpādyāpuś carācaram //

1.64

nimeṣā daśa cāṣṭau ca kāṣṭhā triṃśat tu tāḥ kalā
triṃśat kalā muhūrtaḥ syād ahorātraṃ tu tāvataḥ //

1.65

ahorātre vibhajate sūryo mānuṣadaivike
rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇām ahaḥ //

1.66

pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgas tu pakṣayoḥ
karmaceṣṭāsv ahaḥ kṛṣṇaḥ śuklaḥ svapnāya śarvarī //

1.67

daive rātryahanī varṣaṃ pravibhāgas tayoḥ punaḥ
ahas tatrodagayanaṃ rātriḥ syād dakṣiṇāyanam //

1.68

brāhmasya tu kṣapāhasya yat pramāṇaṃ samāsataḥ
ekaikaśo yugānāṃ tu kramaśas tan nibodhata //

1.69

catvāry āhuḥ sahasrāṇi varsāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam
tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathāvidhaḥ //

1.70

itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu
ekāpāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca //

1.71

yad etat parisaṃkhyātam ādāv eva caturyugam
etad dvādaśasāhasraṃ devānāṃ yugam ucyate //

1.72

daivikānāṃ yugānāṃ tu sahasraṃ parisaṃkhyayā
brāhmam ekam ahar jñeyaṃ tāvatīṃ rātrim eva ca tāvatī rātrir eva ca //

1.73

tad vai yugasahasrāntaṃ brāhmaṃ puṇyam ahar viduḥ
rātriṃ ca tāvatīm eva te 'horātravido janāḥ //

1.74

tasya so 'harniśasyānte prasuptaḥ pratibudhyate
pratibuddhaś ca sṛjati manaḥ sadasadātmakam //

1.75

manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā
ākāśaṃ jāyate tasmāt tasya śabdaṃ guṇaṃ viduḥ //

1.76

ākāśāt tu vikurvāṇāt sarvagandhavahaḥ śuciḥ
balavāñ jāyate vāyuḥ sa vai sparśaguṇo mataḥ //

1.77

vāyor api vikurvāṇād virociṣṇu tamonudam
jyotir utpadyate bhāsvat tad rūpaguṇam ucyate //

1.78

jyotiṣaś ca vikurvāṇād āpo rasaguṇāḥ smṛtāḥ
adbhyo gandhaguṇā bhūmir ity eṣā sṛṣṭir āditaḥ //

1.79

yad prāg dvādaśasāhasram uditaṃ daivikaṃ yugam
tad ekasaptatiguṇaṃ manvantaram ihocyate //

1.80

manvantarāṇy asaṃkhyāni sargaḥ saṃhāra eva ca
krīḍann ivaitat kurute parameṣṭhī punaḥ punaḥ //

1.81

catuṣpāt sakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuge
nādharmeṇāgamaḥ kaś cin manuṣyān prati vartate upavartate //

1.82

itareṣv āgamād dharmaḥ pādaśas tv avaropitaḥ
caurikānṛtamāyābhir dharmaś cāpaiti pādaśaḥ //

1.83

arogāḥ sarvasiddhārthāś caturvarṣaśatāyuṣaḥ
kṛte tretādiṣu hy eṣāṃ āyur hrasati vayo hrasati pādaśaḥ //

1.84

vedoktam āyur martyānām āśiṣaś caiva karmaṇām
phalanty anuyugaṃ loke prabhāvaś ca śarīriṇām //

1.85

anye kṛtayuge dharmās tretāyāṃ dvāpare 'pare pare
anye kaliyuge nṝṇāṃ yugahrāsānurūpataḥ //

1.86

tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānam ucyate
dvāpare yajñam evāhur dānam ekaṃ kalau yuge //

1.87

sarvasyāsya tu sargasya guptyarthaṃ sa mahādyutiḥ
mukhabāhūrupajjānāṃ pṛthakkarmāṇy akalpayat //

1.88

adhyāpanam adhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā
dānaṃ pratigrahaṃ caiva brāhmaṇānām akalpayat //

1.89

prajānāṃ rakṣaṇaṃ dānam ijyādhyayanam eva ca
viṣayeṣv aprasaktiś ca kṣatriyasya samāsataḥ samādiśat //

1.90

paśūnāṃ rakṣaṇaṃ dānam ijyādhyayanam eva ca
vaṇikpathaṃ kusīdaṃ ca vaiśyasya kṛṣim eva ca //

1.91

ekam eva tu śūdrasya prabhuḥ karma samādiśat
eteṣām eva varṇānāṃ śuśrūṣām anasūyayā //

1.92

ūrdhvaṃ nābher medhyataraḥ puruṣaḥ parikīrtitaḥ
tasmān medhyatamaṃ tv asya mukham uktaṃ svayaṃbhuvā //

1.93

uttamāṅgodbhavāj jyeṣṭhyād jyaiṣṭhyād brahmaṇaś caiva dhāraṇāt
sarvasyaivāsya sargasya dharmato brāhmaṇaḥ prabhuḥ //

1.94

taṃ hi svayaṃbhūḥ svād āsyāt tapas taptvādito 'sṛjat
havyakavyābhivāhyāya sarvasyāsya ca guptaye //

1.95

yasyāsyena sadāśnanti havyāni tridivaukasaḥ
kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtam adhikaṃ tataḥ //

1.96

bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ
buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāḥ smṛtāḥ //

1.97

brāhmaṇeṣu ca vidvāṃso vidvatsu kṛtabuddhayaḥ
kṛtabuddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavedinaḥ //

1.98

utpattir eva viprasya mūrtir dharmasya śāśvatī
sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate //

1.99

brāhmaṇo jāyamāno hi pṛthivyām adhijāyate
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye //

1.100

sarvaṃ svaṃ brāhmaṇasyedaṃ yat kiṃ cij jagatīgataṃ
śraiṣṭhyenābhijanenedaṃ sarvaṃ vai brāhmaṇo 'rhati //

1.101

svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca
ānṛśaṃsyād brāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ //

1.102

tasya karmavivekārthaṃ śeṣāṇām anupūrvaśaḥ
svāyaṃbhuvo manur dhīmān idaṃ śāstram akalpayat //

1.103

viduṣā brāhmaṇenedam adhyetavyaṃ prayatnataḥ
śiśyebhyaś ca pravaktavyaṃ samyaṅ nānyena kena cit //

1.104

idaṃ śāstram adhīyāno brāhmaṇaḥ śaṃsitavrataḥ
manovāggehajair nityaṃ karmadoṣair na lipyate //

1.105

punāti paṅktiṃ vaṃśyāṃś ca saptasapta parāvarān
pṛthivīm api caivemāṃ kṛtsnām eko 'pi so 'rhati //

1.106

idaṃ svastyayanaṃ śreṣṭham idaṃ buddhivivardhanam
idaṃ yaśasyam āyuṣyam idaṃ idaṃ yaśasyaṃ satatam niḥśreyasaṃ param //

1.107

asmin dharmo 'khilenokto guṇadoṣau ca karmaṇām
caturṇām api varṇānām ācāraś caiva śāśvataḥ //

1.108

ācāraḥ paramo dharmaḥ śrutyuktaḥ smārta eva ca
tasmād asmin sadā yukto nityaṃ syād ātmavān dvijaḥ //

1.109

ācārād vicyuto vipro na vedaphalam aśnute
ācāreṇa tu saṃyuktaḥ sampūrṇaphalabhāj bhavet saṃpūrṇaphalabhāk smṛtaḥ //

1.110

evam ācārato dṛṣṭvā dharmasya munayo gatiṃ
sarvasya tapaso mūlam ācāraṃ jagṛhuḥ param //

1.111

jagataś ca samutpattiṃ saṃskāravidhim eva ca
vratacaryopacāraṃ ca snānasya ca paraṃ vidhim //

1.112

dārādhigamanaṃ caiva vivāhānāṃ ca lakṣaṇam
mahāyajñavidhānaṃ ca śrāddhakalpaṃ ca śāśvatam //

1.113

vṛttīnāṃ lakṣaṇaṃ caiva snātakasya vratāni ca
bhakṣyābhakṣyaṃ ca śaucaṃ ca dravyāṇāṃ śuddhim eva ca //

1.114

strīdharmayogaṃ tāpasyaṃ mokṣaṃ saṃnyāsam eva ca
rājñaś ca dharmam akhilaṃ kāryāṇāṃ ca vinirṇayam //

1.115

sākṣipraśnavidhānaṃ ca dharmaṃ strīpuṃsayor api
vibhāgadharmaṃ dyūtaṃ ca kaṇṭakānāṃ ca śodhanam //

1.116

vaiśyaśūdropacāraṃ ca saṃkīrṇānāṃ ca saṃbhavam
āpaddharmaṃ ca varṇānāṃ prāyaścittavidhiṃ tathā //

1.117

saṃsāragamanaṃ caiva trividhaṃ karmasaṃbhavam
niḥśreyasaṃ karmaṇāṃ ca guṇadoṣaparīkṣaṇam //

1.118

deśadharmāñ jātidharmān kuladharmāṃś ca śāśvatān
pāṣaṇḍagaṇadharmāṃś ca śāstre 'sminn uktavān manuḥ //

1.119

yathedam uktavāñ śāstraṃ purā pṛṣṭo manur mayā
tathedaṃ yūyam apy adya matsakāśān nibodhata //

Original text: Manusmṛti · Edition: Manusmṛti with the commentary of Kullūka Bhaṭṭa, based on Shastri 1983 , compared with Śāstrī 1982 . Manusmṛti with the commentary of Medhātithi, based on the Calcutta Edition from 1967 and Jha 1992 . J.L. Shastri Manusmṛti with the Sanskrit commentary Manvartha-Muktāvalī of Kullūka Bhaṭṭa Delhi Motilal Banarsidass Haragovinda Śāstrī Gopāla Śāstrī Nene Manusmṛti with the Manvartha-Muktāvalī of Ku · Data entry Michio Yano Yasuke Ikari · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc