Manu Smriti · Chapter 1
manum ekāgram āsīnam abhigamya maharṣayaḥ
pratipūjya yathānyāyam idaṃ vacanam abruvan //
bhagavan sarvavarṇānāṃ yathāvad anupūrvaśaḥ
antaraprabhavānāṃ ca dharmān no vaktum arhasi //
tvam eko hy asya sarvasya vidhānasya svayaṃbhuvaḥ
acintyasyāprameyasya kāryatattvārthavit prabho //
sa taiḥ pṛṣṭas tathā samyag amitaujā mahātmabhiḥ
pratyuvācārcya tān sarvān maharṣīñ śrūyatām iti //
āsīd idaṃ tamobhūtam aprajñātam alakṣaṇam
apratarkyam avijñeyaṃ prasuptam iva sarvataḥ //
tataḥ svayaṃbhūr bhagavān avyakto vyañjayann idam
mahābhūtādi vṛttaujāḥ prādur āsīt tamonudaḥ //
yo 'sāv atīndriyagrāhyaḥ sūkṣmo 'vyaktaḥ sanātanaḥ
sarvabhūtamayo 'cintyaḥ sa eva sa eṣa svayam udbabhau //
so 'bhidhyāya śarīrāt svāt sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ
apa eva sasarjādau tāsu vīryam avāsṛjat //
tad aṇḍam abhavad dhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham
tasmiñ jajñe svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ //
āpo narā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ
tā yad asyāyanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ //
yat tat kāraṇam avyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakaṃ
tadvisṛṣṭaḥ sa puruṣo loke brahmeti kīrtyate //
tasminn aṇḍe sa bhagavān uṣitvā parivatsaram
svayam evātmano dhyānāt tad aṇḍam akarod dvidhā //
tābhyāṃ sa śakalābhyāṃ ca divaṃ bhūmiṃ ca nirmame
madhye vyoma diśaś cāṣṭāv apāṃ sthānaṃ ca śāśvataṃ //
udbabarhātmanaś caiva manaḥ sadasadātmakam
manasaś cāpy ahaṃkāram abhimantāram īśvaram //
mahāntam eva cātmānaṃ sarvāṇi triguṇāni ca
viṣayāṇāṃ grahītṝṇi śanaiḥ pañcendriyāṇi ca //
teṣāṃ tv avayavān sūkṣmān ṣaṇṇām apy amitaujasām
saṃniveśyātmamātrāsu sarvabhūtāni nirmame //
yan mūrtyavayavāḥ sūkṣmās tānīmāny āśrayanti ṣaṭ
tasmāc charīram ity āhus tasya mūrtiṃ manīṣiṇaḥ //
tad āviśanti bhūtāni mahānti saha karmabhiḥ
manaś cāvayavaiḥ sūkṣmaiḥ sarvabhūtakṛd avyayam //
teṣām idaṃ tu saptānāṃ puruṣāṇāṃ mahaujasām
sūkṣmābhyo mūrtimātrābhyaḥ saṃbhavaty avyayād vyayam //
ādyādyasya guṇaṃ tv eṣām avāpnoti paraḥ paraḥ
yo yo yāvatithaś caiṣāṃ sa sa tāvad guṇaḥ smṛtaḥ //
sarveṣāṃ tu sa nāmāni karmāṇi ca pṛthak pṛthak
vedaśabdebhya evādau pṛthak saṃsthāś ca nirmame //
karmātmanāṃ ca devānāṃ so 'sṛjat prāṇināṃ prabhuḥ
sādhyānāṃ ca gaṇaṃ sūkṣmaṃ yajñaṃ caiva sanātanam //
agnivāyuravibhyas tu trayaṃ brahma sanātanam
dudoha yajñasiddhyartham ṛgyajuḥsāmalakṣaṇam //
kālaṃ kālavibhaktīś ca nakṣatrāṇi grahāṃs tathā
saritaḥ sāgarāñ śailān samāni viṣamāni ca //
tapo vācaṃ ratiṃ caiva kāmaṃ ca krodham eva ca
sṛṣṭiṃ sasarja caivemāṃ sraṣṭum icchann imāḥ prajāḥ //
karmaṇāṃ ca vivekārthaṃ vivekāya dharmādharmau vyavecayat
dvandvair ayojayac cemāḥ sukhaduḥkhādibhiḥ prajāḥ //
aṇvyo mātrā vināśinyo daśārdhānāṃ tu yāḥ smṛtāḥ
tābhiḥ sārdham idaṃ sarvaṃ saṃbhavaty anupūrvaśaḥ //
yaṃ tu karmaṇi yasmin sa nyayuṅkta prathamaṃ prabhuḥ
sa tad eva svayaṃ bheje sṛjyamānaḥ punaḥ punaḥ //
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte
yad yasya so 'dadhāt sarge tat tasya svayam āviśat //
yathā rtuliṅgāny ṛtavaḥ svayam eva rtuparyaye
svāni svāny abhipadyante tathā karmāṇi dehinaḥ //
lokānāṃ tu vivṛddhyarthaṃ mukhabāhūrupādataḥ
brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ ca niravartayat //
dvidhā kṛtvātmano deham ardhena puruṣo 'bhavat
ardhena nārī tasyāṃ sa virājam asṛjat prabhuḥ //
tapas taptvāsṛjad yaṃ tu sa svayaṃ puruṣo virāṭ
taṃ māṃ vittāsya sarvasya sraṣṭāraṃ dvijasattamāḥ //
ahaṃ prajāḥ sisṛkṣus tu tapas taptvā suduścaram
patīn prajānām asṛjaṃ maharṣīn ādito daśa //
marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum
pracetasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhṛguṃ nāradam eva ca //
ete manūṃs tu saptān yān asṛjan bhūritejasaḥ
devān devanikāyāṃś ca maharṣīṃś cāmitaujasaḥ //
yakṣarakṣaḥpiśācāṃś ca gandharvāpsaraso 'surān
nāgān sarpān suparṇāṃś ca pitṝṇāṃś pitṝṇāṃ ca pṛthaggaṇam //
vidyuto 'śanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃṣi ca
ulkānirghātaketūṃś ca jyotīṃṣy uccāvacāni ca //
kinnarān vānarān matsyān vividhāṃś ca vihaṅgamān
paśūn mṛgān manuṣyāṃś ca vyālāṃś cobhayatodataḥ //
kṛmikīṭapataṅgāṃś ca yūkāmakṣikamatkuṇam
sarvaṃ ca daṃśamaśakaṃ sthāvaraṃ ca pṛthagvidham //
evam etair idaṃ sarvaṃ manniyogān mahātmabhiḥ
yathākarma tapoyogāt sṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam //
yeṣāṃ tu yādṛṣaṃ karma bhūtānām iha kīrtitam
tat tathā vo 'bhidhāsyāmi kramayogaṃ ca janmani //
paśavaś ca mṛgāś caiva vyālāś cobhayatodataḥ
rakṣāṃsi ca piśācāś ca manuṣyāś ca manuṣāś ca jarāyujāḥ //
aṇḍājāḥ pakṣiṇaḥ sarpā nakrā matsyāś ca kacchapāḥ
yāni caivaM: prakārāṇi sthalajāny audakāni ca //
svedajaṃ daṃśamaśakaṃ yūkāmakṣikamatkuṇam
ūṣmaṇaś copajāyante yac cānyat kiṃ cid īdṛṣam //
udbhijjāḥ sthāvarāḥ sarve bījakāṇḍaprarohiṇaḥ
oṣadhyaḥ phalapākāntā bahupuṣpaphalopagāḥ //
apuṣpāḥ phalavanto ye te vanaspatayaḥ smṛtāḥ
puṣpiṇaḥ phalinaś caiva vṛkṣās tūbhayataḥ smṛtāḥ //
gucchagulmaṃ tu vividhaṃ tathaiva tṛṇajātayaḥ
bījakāṇḍaruhāṇy eva pratānā vallya eva ca //
tamasā bahurūpeṇa veṣṭitāḥ karmahetunā
antaḥsaṃjñā bhavanty ete sukhaduḥkhasamanvitāḥ //
etadantās tu gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ
ghore 'smin bhūtasaṃsāre nityaṃ satatayāyini //
evaṃ sarvaṃ sa sṛṣṭvedaṃ māṃ cācintyaparākramaḥ
ātmany antardadhe bhūyaḥ kālaṃ kālena pīḍayan //
yadā sa devo jāgarti tad evaṃ ceṣṭate jagat
yadā svapiti śāntātmā tadā sarvaṃ nimīlati //
tasmin svapiti svapati tu svasthe karmātmānaḥ śarīriṇaḥ
svakarmabhyo nivartante manaś ca glānim ṛcchati //
yugapat tu pralīyante yadā tasmin mahātmani
tadāyaṃ sarvabhūtātmā sukhaṃ svapiti nirvṛtaḥ //
tamo 'yaṃ tu samāśritya ciraṃ tiṣṭhati sendriyaḥ
na ca svaṃ kurute karma tadotkrāmati mūrtitaḥ //
yadāṇumātriko bhūtvā bījaṃ sthāsnu cariṣṇu ca
samāviśati saṃsṛṣṭas tadā mūrtiṃ vimuñcati //
evaṃ sa jāgratsvapnābhyām idaṃ sarvaṃ carācaram
saṃjīvayati cājasraṃ pramāpayati cāvyayaḥ //
idaṃ śāstraṃ tu kṛtvāsau mām eva svayam āditaḥ
vidhivad grāhayām āsa marīcyādīṃs tv ahaṃ munīn //
etad vo 'yaṃ bhṛguḥ śāstraṃ śrāvayiṣyaty aśesataḥ
etad dhi matto 'dhijage sarvam eṣo 'khilaṃ muniḥ //
tatas tathā sa tenokto maharṣimanunā bhṛguḥ
tān abravīd ṛṣīn sarvān prītātmā śrūyatām iti //
svāyaṃbhuvasyāsya manoḥ ṣaḍvaṃśyā manavo 'pare
sṛṣṭavantaḥ prajāḥ svāḥ svā mahātmāno mahaujasaḥ //
svārociṣaś cottamaś ca tāmaso raivatas tathā
cākṣuṣaś ca mahātejā vivasvatsuta eva ca //
svāyaṃbhuvādyāḥ saptaite manavo bhūritejasaḥ
sve sve 'ntare sarvam idam utpādyāpuś carācaram //
nimeṣā daśa cāṣṭau ca kāṣṭhā triṃśat tu tāḥ kalā
triṃśat kalā muhūrtaḥ syād ahorātraṃ tu tāvataḥ //
ahorātre vibhajate sūryo mānuṣadaivike
rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇām ahaḥ //
pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgas tu pakṣayoḥ
karmaceṣṭāsv ahaḥ kṛṣṇaḥ śuklaḥ svapnāya śarvarī //
daive rātryahanī varṣaṃ pravibhāgas tayoḥ punaḥ
ahas tatrodagayanaṃ rātriḥ syād dakṣiṇāyanam //
brāhmasya tu kṣapāhasya yat pramāṇaṃ samāsataḥ
ekaikaśo yugānāṃ tu kramaśas tan nibodhata //
catvāry āhuḥ sahasrāṇi varsāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam
tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathāvidhaḥ //
itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu
ekāpāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca //
yad etat parisaṃkhyātam ādāv eva caturyugam
etad dvādaśasāhasraṃ devānāṃ yugam ucyate //
daivikānāṃ yugānāṃ tu sahasraṃ parisaṃkhyayā
brāhmam ekam ahar jñeyaṃ tāvatīṃ rātrim eva ca tāvatī rātrir eva ca //
tad vai yugasahasrāntaṃ brāhmaṃ puṇyam ahar viduḥ
rātriṃ ca tāvatīm eva te 'horātravido janāḥ //
tasya so 'harniśasyānte prasuptaḥ pratibudhyate
pratibuddhaś ca sṛjati manaḥ sadasadātmakam //
manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā
ākāśaṃ jāyate tasmāt tasya śabdaṃ guṇaṃ viduḥ //
ākāśāt tu vikurvāṇāt sarvagandhavahaḥ śuciḥ
balavāñ jāyate vāyuḥ sa vai sparśaguṇo mataḥ //
vāyor api vikurvāṇād virociṣṇu tamonudam
jyotir utpadyate bhāsvat tad rūpaguṇam ucyate //
jyotiṣaś ca vikurvāṇād āpo rasaguṇāḥ smṛtāḥ
adbhyo gandhaguṇā bhūmir ity eṣā sṛṣṭir āditaḥ //
yad prāg dvādaśasāhasram uditaṃ daivikaṃ yugam
tad ekasaptatiguṇaṃ manvantaram ihocyate //
manvantarāṇy asaṃkhyāni sargaḥ saṃhāra eva ca
krīḍann ivaitat kurute parameṣṭhī punaḥ punaḥ //
catuṣpāt sakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuge
nādharmeṇāgamaḥ kaś cin manuṣyān prati vartate upavartate //
itareṣv āgamād dharmaḥ pādaśas tv avaropitaḥ
caurikānṛtamāyābhir dharmaś cāpaiti pādaśaḥ //
arogāḥ sarvasiddhārthāś caturvarṣaśatāyuṣaḥ
kṛte tretādiṣu hy eṣāṃ āyur hrasati vayo hrasati pādaśaḥ //
vedoktam āyur martyānām āśiṣaś caiva karmaṇām
phalanty anuyugaṃ loke prabhāvaś ca śarīriṇām //
anye kṛtayuge dharmās tretāyāṃ dvāpare 'pare pare
anye kaliyuge nṝṇāṃ yugahrāsānurūpataḥ //
tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānam ucyate
dvāpare yajñam evāhur dānam ekaṃ kalau yuge //
sarvasyāsya tu sargasya guptyarthaṃ sa mahādyutiḥ
mukhabāhūrupajjānāṃ pṛthakkarmāṇy akalpayat //
adhyāpanam adhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā
dānaṃ pratigrahaṃ caiva brāhmaṇānām akalpayat //
prajānāṃ rakṣaṇaṃ dānam ijyādhyayanam eva ca
viṣayeṣv aprasaktiś ca kṣatriyasya samāsataḥ samādiśat //
paśūnāṃ rakṣaṇaṃ dānam ijyādhyayanam eva ca
vaṇikpathaṃ kusīdaṃ ca vaiśyasya kṛṣim eva ca //
ekam eva tu śūdrasya prabhuḥ karma samādiśat
eteṣām eva varṇānāṃ śuśrūṣām anasūyayā //
ūrdhvaṃ nābher medhyataraḥ puruṣaḥ parikīrtitaḥ
tasmān medhyatamaṃ tv asya mukham uktaṃ svayaṃbhuvā //
uttamāṅgodbhavāj jyeṣṭhyād jyaiṣṭhyād brahmaṇaś caiva dhāraṇāt
sarvasyaivāsya sargasya dharmato brāhmaṇaḥ prabhuḥ //
taṃ hi svayaṃbhūḥ svād āsyāt tapas taptvādito 'sṛjat
havyakavyābhivāhyāya sarvasyāsya ca guptaye //
yasyāsyena sadāśnanti havyāni tridivaukasaḥ
kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtam adhikaṃ tataḥ //
bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ
buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāḥ smṛtāḥ //
brāhmaṇeṣu ca vidvāṃso vidvatsu kṛtabuddhayaḥ
kṛtabuddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavedinaḥ //
utpattir eva viprasya mūrtir dharmasya śāśvatī
sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate //
brāhmaṇo jāyamāno hi pṛthivyām adhijāyate
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye //
sarvaṃ svaṃ brāhmaṇasyedaṃ yat kiṃ cij jagatīgataṃ
śraiṣṭhyenābhijanenedaṃ sarvaṃ vai brāhmaṇo 'rhati //
svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca
ānṛśaṃsyād brāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ //
tasya karmavivekārthaṃ śeṣāṇām anupūrvaśaḥ
svāyaṃbhuvo manur dhīmān idaṃ śāstram akalpayat //
viduṣā brāhmaṇenedam adhyetavyaṃ prayatnataḥ
śiśyebhyaś ca pravaktavyaṃ samyaṅ nānyena kena cit //
idaṃ śāstram adhīyāno brāhmaṇaḥ śaṃsitavrataḥ
manovāggehajair nityaṃ karmadoṣair na lipyate //
punāti paṅktiṃ vaṃśyāṃś ca saptasapta parāvarān
pṛthivīm api caivemāṃ kṛtsnām eko 'pi so 'rhati //
idaṃ svastyayanaṃ śreṣṭham idaṃ buddhivivardhanam
idaṃ yaśasyam āyuṣyam idaṃ idaṃ yaśasyaṃ satatam niḥśreyasaṃ param //
asmin dharmo 'khilenokto guṇadoṣau ca karmaṇām
caturṇām api varṇānām ācāraś caiva śāśvataḥ //
ācāraḥ paramo dharmaḥ śrutyuktaḥ smārta eva ca
tasmād asmin sadā yukto nityaṃ syād ātmavān dvijaḥ //
ācārād vicyuto vipro na vedaphalam aśnute
ācāreṇa tu saṃyuktaḥ sampūrṇaphalabhāj bhavet saṃpūrṇaphalabhāk smṛtaḥ //
evam ācārato dṛṣṭvā dharmasya munayo gatiṃ
sarvasya tapaso mūlam ācāraṃ jagṛhuḥ param //
jagataś ca samutpattiṃ saṃskāravidhim eva ca
vratacaryopacāraṃ ca snānasya ca paraṃ vidhim //
dārādhigamanaṃ caiva vivāhānāṃ ca lakṣaṇam
mahāyajñavidhānaṃ ca śrāddhakalpaṃ ca śāśvatam //
vṛttīnāṃ lakṣaṇaṃ caiva snātakasya vratāni ca
bhakṣyābhakṣyaṃ ca śaucaṃ ca dravyāṇāṃ śuddhim eva ca //
strīdharmayogaṃ tāpasyaṃ mokṣaṃ saṃnyāsam eva ca
rājñaś ca dharmam akhilaṃ kāryāṇāṃ ca vinirṇayam //
sākṣipraśnavidhānaṃ ca dharmaṃ strīpuṃsayor api
vibhāgadharmaṃ dyūtaṃ ca kaṇṭakānāṃ ca śodhanam //
vaiśyaśūdropacāraṃ ca saṃkīrṇānāṃ ca saṃbhavam
āpaddharmaṃ ca varṇānāṃ prāyaścittavidhiṃ tathā //
saṃsāragamanaṃ caiva trividhaṃ karmasaṃbhavam
niḥśreyasaṃ karmaṇāṃ ca guṇadoṣaparīkṣaṇam //
deśadharmāñ jātidharmān kuladharmāṃś ca śāśvatān
pāṣaṇḍagaṇadharmāṃś ca śāstre 'sminn uktavān manuḥ //
yathedam uktavāñ śāstraṃ purā pṛṣṭo manur mayā
tathedaṃ yūyam apy adya matsakāśān nibodhata //
Original text: Manusmṛti · Edition: Manusmṛti with the commentary of Kullūka Bhaṭṭa, based on Shastri 1983 , compared with Śāstrī 1982 . Manusmṛti with the commentary of Medhātithi, based on the Calcutta Edition from 1967 and Jha 1992 . J.L. Shastri Manusmṛti with the Sanskrit commentary Manvartha-Muktāvalī of Kullūka Bhaṭṭa Delhi Motilal Banarsidass Haragovinda Śāstrī Gopāla Śāstrī Nene Manusmṛti with the Manvartha-Muktāvalī of Ku · Data entry Michio Yano Yasuke Ikari · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0