મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 2

વિદ્વદ્ભિઃ સેવિતઃ સદ્ભિર્ નિત્યમ્ અદ્વેષરાગિભિઃ
હૃદયેનાભ્યનુજ્ઞાતો યો ધર્મસ્ તં નિબોધત ॥

કામાત્મતા ન પ્રશસ્તા ન ચૈવેહાસ્ત્ય્ અકામતા
કામ્યો હિ વેદાધિગમઃ કર્મયોગશ્ ચ વૈદિકઃ ॥

સંકલ્પમૂલઃ કામો વૈ યજ્ઞાઃ સંકલ્પસંભવાઃ
વ્રતાનિ યમધર્માશ્ ચ સર્વે સંકલ્પજાઃ સ્મૃતાઃ ॥

અકામસ્ય ક્રિયા કા ચિદ્ દૃશ્યતે નેહ કર્હિ ચિત્
યદ્ યદ્ ધિ કુરુતે કિં ચિત્ તત્ તત્ કામસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ॥

તેષુ સમ્યગ્ વર્તમાનો ગચ્છત્ય્ અમરલોકતામ્
યથા સંકલ્પિતાંશ્ ચેહ સર્વાન્ કામાન્ સમશ્નુતે ॥

વેદો ઽખિલો ધર્મમૂલં સ્મૃતિશીલે ચ તદ્વિદામ્
આચારશ્ ચૈવ સાધૂનામ્ આત્મનસ્ તુષ્ટિર્ એવ ચ ॥

યઃ કશ્ ચિત્ કસ્ય ચિદ્ ધર્મો મનુના પરિકીર્તિતઃ
સ સર્વો ઽભિહિતો વેદે સર્વજ્ઞાનમયો હિ સઃ ॥

સર્વં તુ સમવેક્ષ્યેદં નિખિલં જ્ઞાનચક્ષુષા
શ્રુતિપ્રામાણ્યતો વિદ્વાન્ સ્વધર્મે નિવિશેત વૈ ॥

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મમ્ અનુતિષ્ઠન્ હિ માનવઃ
ઇહ કીર્તિમ્ અવાપ્નોતિ પ્રેત્ય ચાનુત્તમં સુખમ્ ॥

શ્રુતિસ્ તુ વેદો વિજ્ઞેયો ધર્મશાસ્ત્રં તુ વૈ સ્મૃતિઃ
તે સર્વાર્થેષ્વ્ અમીમાંસ્યે તાભ્યાં ધર્મો હિ નિર્બભૌ ॥

યો ઽવમન્યેત તે મૂલે હેતુશાસ્ત્રાશ્રયાદ્ દ્વિજઃ
સ સાધુભિર્ બહિષ્કાર્યો નાસ્તિકો વેદનિન્દકઃ ॥

વેદઃ સ્મૃતિઃ સદાચારઃ સ્વસ્ય ચ પ્રિયમ્ આત્મનઃ
એતચ્ ચતુર્વિધં પ્રાહુઃ સાક્ષાદ્ ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ॥

અર્થકામેષ્વ્ અસક્તાનાં ધર્મજ્ઞાનં વિધીયતે
ધર્મં જિજ્ઞાસમાનાનાં પ્રમાણં પરમં શ્રુતિઃ ॥

શ્રુતિદ્વૈધં તુ યત્ર સ્યાત્ તત્ર ધર્માવ્ ઉભૌ સ્મૃતૌ
ઉભાવ્ અપિ હિ તૌ ધર્મૌ સમ્યગ્ ઉક્તૌ મનીષિભિઃ ॥

ઉદિતે ઽનુદિતે ચૈવ સમયાધ્યુષિતે તથા
સર્વથા વર્તતે યજ્ઞ ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ ॥

નિષેકાદિશ્મશાનાન્તો મન્ત્રૈર્ યસ્યોદિતો વિધિઃ
તસ્ય શાસ્ત્રે ઽધિકારો ઽસ્મિઞ્ જ્ઞેયો નાન્યસ્ય કસ્ય ચિત્ ॥

સરસ્વતીદૃશદ્વત્યોર્ દેવનદ્યોર્ યદ્ અન્તરમ્
તં દેવનિર્મિતં દેશં બ્રહ્માવર્તં પ્રચક્ષતે ॥

તસ્મિન્ દેશે ય આચારઃ પારમ્પર્યક્રમાગતઃ
વર્ણાનાં સાન્તરાલાનાં સ સદાચાર ઉચ્યતે ॥

કુરુક્ષેત્રં ચ મત્સ્યાશ્ ચ પઞ્ચાલાઃ શૂરસેનકાઃ
એષ બ્રહ્મર્ષિદેશો વૈ બ્રહ્માવર્તાદ્ અનન્તરઃ ॥

એતદ્ દેશપ્રસૂતસ્ય સકાશાદ્ અગ્રજન્મનઃ
સ્વં સ્વં ચરિત્રં શિક્ષેરન્ પૃથિવ્યાં સર્વમાનવાઃ ॥

હિમવદ્વિન્ધ્યયોર્ મધ્યં યત્ પ્રાગ્ વિનશનાદ્ અપિ
પ્રત્યગ્ એવ પ્રયાગાચ્ ચ મધ્યદેશઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

આ સમુદ્રાત્ તુ વૈ પૂર્વાદ્ આ સમુદ્રાચ્ ચ પશ્ચિમાત્
તયોર્ એવાન્તરં ગિર્યોર્ આર્યાવર્તં વિદુર્ બુધાઃ ॥

કૃષ્ણસારસ્ તુ ચરતિ મૃગો યત્ર સ્વભાવતઃ
સ જ્ઞેયો યજ્ઞિયો દેશો મ્લેચ્છદેશસ્ ત્વ્ અતઃ પરઃ ॥

એતાણ્ દ્વિજાતયો દેશાન્ સંશ્રયેરન્ પ્રયત્નતઃ
શૂદ્રસ્ તુ યસ્મિન્ કસ્મિન્ વા યસ્મિંસ્ તસ્મિન્ વા નિવસેદ્ વૃત્તિકર્શિતઃ ॥

એષા ધર્મસ્ય વો યોનિઃ સમાસેન પ્રકીર્તિતા
સંભવશ્ ચાસ્ય સર્વસ્ય વર્ણધર્માન્ નિબોધત ॥

વૈદિકૈઃ કર્મભિઃ પુણ્યૈર્ નિષેકાદિર્ દ્વિજન્મનામ્
કાર્યઃ શરીરસંસ્કારઃ પાવનઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

ગાર્ભૈર્ હોમૈર્ જાતકર્મ ચૌડમૌઞ્જીનિબન્ધનૈઃ
બૈજિકં ગાર્ભિકં ચૈનો દ્વિજાનામ્ અપમૃજ્યતે ॥

સ્વાધ્યાયેન વ્રતૈર્ હોમૈસ્ ત્રૈવિદ્યેનેજ્યયા સુતૈઃ
મહાયજ્ઞૈશ્ ચ યજ્ઞૈશ્ ચ બ્રાહ્મીયં ક્રિયતે તનુઃ ॥

પ્રાઙ્ નાભિવર્ધનાત્ પુંસો જાતકર્મ વિધીયતે
મન્ત્રવત્ પ્રાશનં ચાસ્ય હિરણ્યમધુસર્પિષામ્ ॥

નામધેયં દશમ્યાં તુ દ્વાદશ્યાં વાસ્ય કારયેત્
પુણ્યે તિથૌ મુહૂર્તે વા નક્ષત્રે વા ગુણાન્વિતે ॥

મઙ્ગલ્યં બ્રાહ્મણસ્ય સ્યાત્ ક્ષત્રિયસ્ય બલાન્વિતમ્
વૈશ્યસ્ય ધનસંયુક્તં શૂદ્રસ્ય તુ જુગુપ્સિતમ્ ॥

શર્મવદ્ બ્રાહ્મણસ્ય સ્યાદ્ રાજ્ઞો રાજ્ઞા રક્ષાસમન્વિતમ્
વૈશ્યસ્ય પુષ્ટિસંયુક્તં શૂદ્રસ્ય પ્રેષ્યસંયુતમ્ ॥

સ્ત્રીણાં સુખોદ્યમ્ અક્રૂરં વિસ્પષ્ટાર્થં મનોહરમ્
મઙ્ગલ્યં દીર્ઘવર્ણાન્તમ્ આશીર્વાદાભિધાનવત્ ॥

ચતુર્થે માસિ કર્તવ્યં શિશોર્ નિષ્ક્રમણં ગૃહાત્
ષષ્ઠે ઽન્નપ્રાશનં માસિ યદ્ વેષ્ટં મઙ્ગલં કુલે ॥

ચૂડાકર્મ દ્વિજાતીનાં સર્વેષામ્ એવ ધર્મતઃ
પ્રથમે ઽબ્દે તૃતીયે વા કર્તવ્યં શ્રુતિચોદનાત્ શ્રુતિનોદનાત્ ॥

ગર્ભાષ્ટમે ઽબ્દે કુર્વીત બ્રાહ્મણસ્યોપનાયનમ્
ગર્ભાદ્ એકાદશે રાજ્ઞો ગર્ભાત્ તુ દ્વાદશે વિશઃ ॥

બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય કાર્યો વિપ્રસ્ય પઞ્ચમે
રાજ્ઞો બલાર્થિનઃ ષષ્ઠે વૈશ્યસ્યેહાર્થિનો ઽષ્ટમે ॥

આ ષોદશાદ્ બ્રાહ્મણસ્ય સાવિત્રી નાતિવર્તતે
આ દ્વાવિંશાત્ ક્ષત્રબન્ધોર્ આ ચતુર્વિંશતેર્ વિશઃ ॥

અત ઊર્ધ્વં ત્રયો ઽપ્ય્ એતે યથાકાલમ્ અસંસ્કૃતાઃ
સાવિત્રીપતિતા વ્રાત્યા ભવન્ત્ય્ આર્યવિગર્હિતાઃ ॥

નૈતૈર્ અપૂતૈર્ વિધિવદ્ આપદ્ય્ અપિ હિ કર્હિ ચિત્
બ્રાહ્માન્ યૌનાંશ્ ચ સંબન્ધાન્ નાચરેદ્ બ્રાહ્મણઃ સહ બ્રાહ્મણૈઃ સહ ॥

કાર્ષ્ણરૌરવબાસ્તાનિ ચર્માણિ બ્રહ્મચારિણઃ
વસીરન્ન્ આનુપૂર્વ્યેણ શાણક્ષૌમાવિકાનિ ચ ॥

મૌઞ્જી ત્રિવૃત્ સમા શ્લક્ષ્ણા કાર્યા વિપ્રસ્ય મેખલા
ક્ષત્રિયસ્ય તુ મૌર્વી જ્યા વૈશ્યસ્ય શણતાન્તવી ॥

મુઞ્જાલાભે તુ કર્તવ્યાઃ કુશાશ્મન્તકબલ્વજૈઃ
ત્રિવૃતા ગ્રન્થિનૈકેન ત્રિભિઃ પઞ્ચભિર્ એવ વા ॥

કાર્પાસમ્ ઉપવીતં સ્યાદ્ વિપ્રસ્યોર્ધ્વવૃતં ત્રિવૃત્
શણસૂત્રમયં રાજ્ઞો વૈશ્યસ્યાવિકસૌત્રિકમ્ ॥

બ્રાહ્મણો બૈલ્વપાલાશૌ ક્ષત્રિયો વાટખાદિરૌ
પૈલવાઉદુમ્બરૌ વૈશ્યો દણ્ડાન્ અર્હન્તિ ધર્મતઃ ॥

કેશાન્તિકો બ્રાહ્મણસ્ય દણ્ડઃ કાર્યઃ પ્રમાણતઃ
લલાટસમ્મિતો રાજ્ઞઃ સ્યાત્ તુ નાસાન્તિકો વિશઃ ॥

ઋજવસ્ તે તુ સર્વે સ્યુર્ અવ્રણાઃ સૌમ્યદર્શનાઃ
અનુદ્વેગકરા નૄણાં સત્વચો ઽનગ્નિદૂષિતાઃ ॥

પ્રતિગૃહ્યેપ્સિતં દણ્ડમ્ ઉપસ્થાય ચ ભાસ્કરમ્
પ્રદક્ષિણં પરીત્યાગ્નિં ચરેદ્ ભૈક્ષં યથાવિધિ ॥

ભવત્પૂર્વં ચરેદ્ ભૈક્ષમ્ ઉપનીતો દ્વિજોત્તમઃ
ભવન્મધ્યં તુ રાજન્યો વૈશ્યસ્ તુ ભવદુત્તરમ્ ॥

માતરં વા સ્વસારં વા માતુર્ વા ભગિનીં નિજામ્
ભિક્ષેત ભિક્ષાં પ્રથમં યા ચૈનં નાવમાનયેત્ ॥

સમાહૃત્ય તુ તદ્ ભૈક્ષં યાવદન્નમ્ યાવદર્થમ્ અમાયયા
નિવેદ્ય ગુરવે ઽશ્નીયાદ્ આચમ્ય પ્રાઙ્મુખઃ શુચિઃ ॥

આયુષ્યં પ્રાઙ્મુખો ભુઙ્ક્તે યશસ્યં દક્ષિણામુખઃ
શ્રિયં પ્રત્યઙ્મુખો ભુઙ્ક્તે ઋતં ભુઙ્ક્તે હ્ય્ ઉદઙ્મુખઃ ॥

ઉપસ્પૃશ્ય દ્વિજો નિત્યમ્ અન્નમ્ અદ્યાત્ સમાહિતઃ
ભુક્ત્વા ચોપસ્પૃશેત્ સમ્યગ્ અદ્ભિઃ ખાનિ ચ સંસ્પૃશેત્ ॥

પૂજયેદ્ અશનં નિત્યમ્ અદ્યાચ્ ચૈતદ્ અકુત્સયન્
દૃષ્ટ્વા હૃષ્યેત્ પ્રસીદેચ્ ચ પ્રતિનન્દેચ્ ચ સર્વશઃ ॥

પૂજિતં હ્ય્ અશનં નિત્યં બલમ્ ઊર્જં ચ યચ્છતિ
અપૂજિતં તુ તદ્ ભુક્તમ્ ઉભયં નાશયેદ્ ઇદમ્ ॥

નોચ્છિષ્ટં કસ્ય ચિદ્ દદ્યાન્ નાદ્યાદ્ એતત્ તથાન્તરા
ન ચૈવાત્યશનં કુર્યાન્ ન ચોચ્છિષ્ટઃ ક્વ ચિદ્ વ્રજેત્ ॥

અનારોગ્યમ્ અનાયુષ્યમ્ અસ્વર્ગ્યં ચાતિભોજનમ્
અપુણ્યં લોકવિદ્વિષ્ટં તસ્માત્ તત્ પરિવર્જયેત્ ॥

બ્રાહ્મેણ વિપ્રસ્ તીર્થેન નિત્યકાલમ્ ઉપસ્પૃશેત્
કાયત્રૈદશિકાભ્યાં વા ન પિત્ર્યેણ કદા ચન ॥

અઙ્ગુષ્ઠમૂલસ્ય તલે બ્રાહ્મં તીર્થં પ્રચક્ષતે
કાયમ્ અઙ્ગુલિમૂલે ઽગ્રે દેવં પિત્ર્યં તયોર્ અધઃ ॥

ત્રિર્ આચામેદ્ અપઃ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમૃજ્યાત્ તતો મુખમ્
ખાનિ ચૈવ સ્પૃશેદ્ અદ્ભિર્ આત્માનં શિર એવ ચ ॥

અનુષ્ણાભિર્ અફેનાભિર્ અદ્ભિસ્ તીર્થેન ધર્મવિત્
શૌચેપ્સુઃ સર્વદાચામેદ્ એકાન્તે પ્રાગુદઙ્મુખઃ ॥

હૃદ્ગાભિઃ પૂયતે વિપ્રઃ કણ્ઠગાભિસ્ તુ ભૂમિપઃ
વૈશ્યો ઽદ્ભિઃ પ્રાશિતાભિસ્ તુ શૂદ્રઃ સ્પૃષ્ટાભિર્ અન્તતઃ ॥

ઉદ્ધૃતે દક્ષિને પાણાવ્ ઉપવીત્ય્ ઉચ્યતે દ્વિજઃ
સવ્યે પ્રાચીનાવીતી નિવીતી કણ્ઠસજ્જને ॥

મેખલામ્ અજિનં દણ્ડમ્ ઉપવીતં કમણ્ડલુમ્
અપ્સુ પ્રાસ્ય વિનષ્ટાનિ ગૃહ્ણીતાન્યાનિ મન્ત્રવત્ ॥

કેશાન્તઃ ષોડશે વર્ષે બ્રાહ્મણસ્ય વિધીયતે
રાજન્યબન્ધોર્ દ્વાવિંશે વૈશ્યસ્ય દ્વ્યધિકે મતઃ ॥

અમન્ત્રિકા તુ કાર્યેયં સ્ત્રીણામ્ આવૃદ્ અશેષતઃ
સંસ્કારાર્થં શરીરસ્ય યથાકાલં યથાક્રમમ્ ॥

વૈવાહિકો વિધિઃ સ્ત્રીણાં સંસ્કારો વૈદિકઃ સ્મૃતઃ
પતિસેવા ગુરૌ વાસો ગૃહાર્થો ઽગ્નિપરિક્રિયા ॥

એષ પ્રોક્તો દ્વિજાતીનામ્ ઔપનાયનિકો વિધિઃ
ઉત્પત્તિવ્યઞ્જકઃ પુણ્યઃ કર્મયોગં નિબોધત ॥

ઉપનીય ગુરુઃ શિષ્યં શિક્ષયેચ્ છૌચમ્ આદિતઃ
આચારમ્ અગ્નિકાર્યં ચ સંધ્યોપાસનમ્ એવ ચ ॥

અધ્યેષ્યમાણસ્ ત્વ્ આચાન્તો યથાશાસ્ત્રમ્ ઉદઙ્મુખઃ
બ્રહ્માઞ્જલિકૃતો ઽધ્યાપ્યો લઘુવાસા જિતેન્દ્રિયઃ ॥

બ્રહ્મારમ્ભે ઽવસાને ચ પાદૌ ગ્રાહ્યૌ ગુરોઃ સદા
સંહત્ય હસ્તાવ્ અધ્યેયં સ હિ બ્રહ્માઞ્જલિઃ સ્મૃતઃ ॥

વ્યત્યસ્તપાણિના કાર્યમ્ ઉપસંગ્રહણં ગુરોઃ
સવ્યેન સવ્યઃ સ્પ્રષ્ટવ્યો દક્ષિણેન ચ દક્ષિણઃ ॥

અધ્યેષ્યમાણં તુ ગુરુર્ નિત્યકાલમ્ અતન્દ્રિતઃ
અધીષ્વ ભો ઇતિ બ્રૂયાદ્ વિરામો ઽસ્ત્વ્ ઇતિ ચારમેત્ ॥

બ્રહ્મનઃ પ્રણવં કુર્યાદ્ આદાવ્ અન્તે ચ સર્વદા
સ્રવત્ય્ અનોંકૃતં પૂર્વં પરસ્તાચ્ ચ વિશીર્યતિ ॥

પ્રાક્કૂલાન્ પર્યુપાસીનઃ પવિત્રૈશ્ ચૈવ પાવિતઃ
પ્રાણાયામૈસ્ ત્રિભિઃ પૂતસ્ તત ઓંકારમ્ અર્હતિ ॥

અકારં ચાપ્ય્ ઉકારં ચ મકારં ચ પ્રજાપતિઃ
વેદત્રયાન્ નિરદુહદ્ ભૂર્ ભુવઃ સ્વર્ ઇતીતિ ચ ॥

ત્રિભ્ય એવ તુ વેદેભ્યઃ પાદં પાદમ્ અદૂદુહત્
તદ્ ઇત્ય્ ઋચો ઽસ્યાઃ સાવિત્ર્યાઃ પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિઃ ॥

એતદ્ અક્ષરમ્ એતાં ચ જપન્ વ્યાહૃતિપૂર્વિકામ્
સંધ્યયોર્ વેદવિદ્ વિપ્રો વેદપુણ્યેન યુજ્યતે ॥

સહસ્રકૃત્વસ્ ત્વ્ અભ્યસ્ય બહિર્ એતત્ ત્રિકં દ્વિજઃ
મહતો ઽપ્ય્ એનસો માસાત્ ત્વચેવાહિર્ વિમુચ્યતે ॥

એતયા ર્ચા વિસંયુક્તઃ કાલે ચ ક્રિયયા સ્વયા
બ્રહ્મક્ષત્રિયવિશ્યોનિર્ ગર્હણાં યાતિ સાધુષુ ॥

ઓંકારપૂર્વિકાસ્ તિસ્રો મહાવ્યાહૃતયો ઽવ્યયાઃ
ત્રિપદા ચૈવ સાવિત્રી વિજ્ઞેયં બ્રહ્મણો મુખમ્ ॥

યો ઽધીતે ઽહન્ય્ અહન્ય્ એતાં ત્રીણિ વર્ષાણ્ય્ અતન્દ્રિતઃ
સ બ્રહ્મ પરમ્ અભ્યેતિ વાયુભૂતઃ ખમૂર્તિમાન્ ॥

એકાક્ષરં પરં બ્રહ્મ પ્રાણાયામઃ પરં તપઃ
સાવિત્ર્યાસ્ તુ પરં નાસ્તિ મૌનાત્ સત્યં વિશિષ્યતે ॥

ક્ષરન્તિ સર્વા વૈદિક્યો જુહોતિયજતિક્રિયાઃ
અક્ષરં દુષ્કરં ત્વ્ અક્ષરં જ્ઞેયં બ્રહ્મ ચૈવ પ્રજાપતિઃ ॥

વિધિયજ્ઞાજ્ જપયજ્ઞો વિશિષ્ટો દશભિર્ ગુણૈઃ
ઉપાંશુઃ સ્યાચ્ છતગુણઃ સાહસ્રો માનસઃ સ્મૃતઃ ॥

યે પાકયજ્ઞાસ્ ચત્વારો વિધિયજ્ઞસમન્વિતાઃ
સર્વે તે જપયજ્ઞસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ॥

જપ્યેનૈવ તુ સંસિધ્યેદ્ બ્રાહ્મણો નાત્ર સંશયઃ
કુર્યાદ્ અન્યન્ ન વા કુર્યાન્ મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે ॥

ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં વિષયેષ્વ્ અપહારિષુ
સંયમે યત્નમ્ આતિષ્ઠેદ્ વિદ્વાન્ યન્તેવ વાજિનામ્ ॥

એકાદશેન્દ્રિયાણ્ય્ આહુર્ યાનિ પૂર્વે મનીષિણઃ
તાનિ સમ્યક્ પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી
પાયૂપસ્થં હસ્તપાદં વાક્ ચૈવ દશમી સ્મૃતા ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈષાં શ્રોત્રાદીન્ય્ અનુપૂર્વશઃ
કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈષાં પાય્વાદીનિ પ્રચક્ષતે ॥

એકાદશં મનો જ્ઞેયં સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્
યસ્મિન્ જિતે જિતાવ્ એતૌ ભવતઃ પઞ્ચકૌ ગણૌ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસઙ્ગેન દોષમ્ ઋચ્છત્ય્ અસંશયમ્
સંનિયમ્ય તુ તાન્ય્ એવ તતઃ સિદ્ધિં નિગચ્છતિ ॥

ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥

યશ્ ચૈતાન્ પ્રાપ્નુયાત્ સર્વાન્ યશ્ ચૈતાન્ કેવલાંસ્ ત્યજેત્
પ્રાપણાત્ સર્વકામાનાં પરિત્યાગો વિશિષ્યતે ॥

ન તથૈતાનિ શક્યન્તે સંનિયન્તુમ્ અસેવયા
વિષયેષુ પ્રજુષ્ટાનિ યથા જ્ઞાનેન નિત્યશઃ ॥

વેદાસ્ ત્યાગશ્ ચ યજ્ઞાશ્ ચ નિયમાશ્ ચ તપાંસિ ચ
ન વિપ્રદુષ્ટભાવસ્ય સિદ્ધિં ગચ્છતિ કર્હિ ચિત્ ॥

શ્રુત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભુક્ત્વા ઘ્રાત્વા ચ યો નરઃ
ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ વા સ વિજ્ઞેયો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં તુ સર્વેષાં યદ્ય્ એકં ક્ષરતીન્દ્રિયમ્
તેનાસ્ય ક્ષરતિ પ્રજ્ઞા દૃતેઃ પાદાદ્ ઇવોદકમ્ ॥

વશે કૃત્વેન્દ્રિયગ્રામં સંયમ્ય ચ મનસ્ તથા
સર્વાન્ સંસાધયેદ્ અર્થાન્ અક્ષિણ્વન્ યોગતસ્ તનુમ્ ॥

પૂર્વાં સંધ્યાં જપાંસ્ તિષ્ઠેત્ સાવિત્રીમ્ આર્કદર્શનાત્
પશ્ચિમાં તુ સમાસીનઃ સદાસીત સમ્યગ્ ઋક્ષવિભાવનાત્ ॥

પૂર્વાં સંધ્યાં જપંસ્ તિષ્ઠન્ નૈશમ્ એનો વ્યપોહતિ
પશ્ચિમાં તુ સમાસીનો મલં હન્તિ દિવાકૃતમ્ ॥

ન તિષ્ઠતિ તુ યઃ પૂર્વાં નોપાસ્તે યશ્ ચ પશ્ચિમામ્
સ શૂદ્રવદ્ બહિષ્કાર્યઃ સર્વસ્માદ્ દ્વિજકર્મણઃ ॥

અપાં સમીપે નિયતો નૈત્યકં વિધિમ્ આસ્થિતઃ
સાવિત્રીમ્ અપ્ય્ અધીયીત ગત્વારણ્યં સમાહિતઃ ॥

વેદોપકરણે ચૈવ સ્વાધ્યાયે ચૈવ નૈત્યકે
નાનુરોધો ઽસ્ત્ય્ અનધ્યાયે હોમમન્ત્રેષુ ચૈવ હિ ॥

નૈત્યકે નાસ્ત્ય્ અનધ્યાયો બ્રહ્મસત્ત્રં હિ તત્ સ્મૃતમ્
બ્રહ્માહુતિહુતં પુણ્યમ્ અનધ્યાયવષટ્કૃતમ્ ॥

યઃ સ્વાધ્યાયમ્ અધીતે ઽબ્દં વિધિના નિયતઃ શુચિઃ
તસ્ય નિત્યં ક્ષરત્ય્ એષ પયો દધિ ઘૃતં મધુ ॥

અગ્નીન્ધનં ભૈક્ષચર્યામ્ અધઃશય્યાં ગુરોર્ હિતમ્
આ સમાવર્તનાત્ કુર્યાત્ કૃતોપનયનો દ્વિજઃ ॥

આચાર્યપુત્રઃ શુશ્રૂષુર્ જ્ઞાનદો ધાર્મિકઃ શુચિઃ
આપ્તઃ શક્તો ઽર્થદઃ સાધુઃ સ્વો ઽધ્યાપ્યા દશ ધર્મતઃ ॥

નાપૃષ્ટઃ કસ્ય ચિદ્ બ્રૂયાન્ ન ચાન્યાયેન પૃચ્છતઃ
જાનન્ન્ અપિ હિ મેધાવી જડવલ્ લોક આચરેત્ ॥

અધર્મેણ ચ યઃ પ્રાહ યશ્ ચાધર્મેણ પૃચ્છતિ
તયોર્ અન્યતરઃ પ્રૈતિ વિદ્વેષં વાધિગચ્છતિ ॥

ધર્માર્થૌ યત્ર ન સ્યાતાં શુશ્રૂષા વાપિ તદ્વિધા
તત્ર વિદ્યા ન વપ્તવ્યા શુભં બીજમ્ ઇવોષરે ॥

વિદ્યયૈવ સમં કામં મર્તવ્યં બ્રહ્મવાદિના
આપદ્ય્ અપિ હિ ઘોરાયાં ન ત્વ્ એનામ્ ઇરિણે વપેત્ ॥

વિદ્યા બ્રાહ્મણમ્ એત્યાહ શેવધિસ્ તે શેવધિષ્ ટે ઽસ્મિ રક્ષ મામ્
અસૂયકાય માં માદાસ્ તથા સ્યાં વીર્યવત્તમા ॥

યમ્ એવ તુ શુચિં વિદ્યાન્ વિદ્યા નિયતબ્રહ્મચારિણમ્ નિયતં બ્રહ્મચારિણમ્
તસ્મૈ માં બ્રૂહિ વિપ્રાય નિધિપાયાપ્રમાદિને ॥

બ્રહ્મ યસ્ ત્વ્ અનનુજ્ઞાતમ્ અધીયાનાદ્ અવાપ્નુયાત્
સ બ્રહ્મસ્તેયસંયુક્તો નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥

લૌકિકં વૈદિકં વાપિ તથાધ્યાત્મિકમ્ એવ વા
આદદીત યતો જ્ઞાનં તં પૂર્વમ્ અભિવાદયેત્ ॥

સાવિત્રીમાત્રસારો ઽપિ વરં વિપ્રઃ સુયન્ત્રિતઃ
નાયન્ત્રિતસ્ ત્રિવેદો ઽપિ સર્વાશી સર્વવિક્રયી ॥

શય્યાસને ઽધ્યાચરિતે શ્રેયસા ન સમાવિશેત્
શય્યાસનસ્થશ્ ચૈવૈનં પ્રત્યુત્થાયાભિવાદયેત્ ॥

ઊર્ધ્વં પ્રાણા હ્ય્ ઉત્ક્રામન્તિ યૂનઃ સ્થવિર આયતિ
પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યાં પુનસ્ તાન્ પ્રતિપદ્યતે ॥

અભિવાદનશીલસ્ય નિત્યં વૃદ્ધોપસેવિનઃ
ચત્વારિ તસ્ય વર્ધન્તે સંપ્રવર્ધન્તે આયુર્ ધર્મો યશો બલમ્ ॥

અભિવાદાત્ પરં વિપ્રો જ્યાયાંસમ્ અભિવાદયન્
અસૌ નામાહમ્ અસ્મીતિ સ્વં નામ પરિકીર્તયેત્ ॥

નામધેયસ્ય યે કે ચિદ્ અભિવાદં ન જાનતે
તાન્ પ્રાજ્ઞો ઽહમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ સ્ત્રિયઃ સર્વાસ્ તથૈવ ચ ॥

ભોઃશબ્દં કીર્તયેદ્ અન્તે સ્વસ્ય નામ્નો ઽભિવાદને
નામ્નાં સ્વરૂપભાવો હિ ભોભાવ ઋષિભિઃ સ્મૃતઃ ॥

આયુષ્માન્ ભવ સૌમ્યેતિ વાચ્યો વિપ્રો ઽભિવાદને
અકારશ્ ચાસ્ય નામ્નો ઽન્તે વાચ્યઃ પૂર્વાક્ષરઃ પ્લુતઃ ॥

યો ન વેત્ત્ય્ અભિવાદસ્ય વિપ્રઃ પ્રત્યભિવાદનમ્
નાભિવાદ્યઃ સ વિદુષા યથા શૂદ્રસ્ તથૈવ સઃ ॥

બ્રાહ્મણં કુશલં પૃચ્છેત્ ક્ષત્રબન્ધુમ્ અનામયમ્
વૈશ્યં ક્ષેમં સમાગમ્ય શૂદ્રમ્ આરોગ્યમ્ એવ ચ ॥

અવાચ્યો દીક્ષિતો નામ્ના યવીયાન્ અપિ યો ભવેત્
ભોભવત્પૂર્વકં ત્વ્ એનમ્ અભિભાષેત ધર્મવિત્ ॥

પરપત્ની તુ યા સ્ત્રી સ્યાદ્ અસંબન્ધા ચ યોનિતઃ
તાં બ્રૂયાદ્ ભવતીત્ય્ એવં સુભગે ભગિનીતિ ચ ॥

માતુલાંશ્ ચ પિતૃવ્યાંશ્ ચ શ્વશુરાન્ ઋત્વિજો ગુરૂન્
અસાવ્ અહમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ પ્રત્યુત્થાય યવીયસઃ ॥

માતૃશ્વસા માતુલાની શ્વશ્રૂર્ અથ પિતૃશ્વસા
સંપૂજ્યા ગુરુપત્નીવત્ સમાસ્ તા ગુરુભાર્યયા ॥

ભ્રાતુર્ ભાર્યોપસંગ્રાહ્યા સવર્ણાહન્ય્ અહન્ય્ અપિ
વિપ્રોષ્ય તૂપસંગ્રાહ્યા જ્ઞાતિસંબન્ધિયોષિતઃ ॥

પિતુર્ ભગિન્યાં માતુશ્ ચ જ્યાયસ્યાં ચ સ્વસર્ય્ અપિ
માતૃવદ્ વૃત્તિમ્ આતિષ્ઠેન્ માતા તાભ્યો ગરીયસી ॥

દશાબ્દાખ્યં પૌરસખ્યં પઞ્ચાબ્દાખ્યં કલાભૃતામ્
ત્ર્યબ્દપૂર્વં શ્રોત્રિયાણાં સ્વલ્પેનાપિ સ્વયોનિષુ ॥

બ્રાહ્મણં દશવર્ષં તુ શતવર્ષં તુ ભૂમિપમ્
પિતાપુત્રૌ વિજાનીયાદ્ બ્રાહ્મણસ્ તુ તયોઃ પિતા ॥

વિત્તં બન્ધુર્ વયઃ કર્મ વિદ્યા ભવતિ પઞ્ચમી
એતાનિ માન્ય માન સ્થાનાનિ ગરીયો યદ્ યદ્ ઉત્તરમ્ ॥

પઞ્ચાનાં ત્રિષુ વર્ણેષુ ભૂયાંસિ ગુણવન્તિ ચ
યત્ર સ્યુઃ સો ઽત્ર માનાર્હઃ શૂદ્રો ઽપિ દશમીં ગતઃ ॥

ચક્રિણો દશમીસ્થસ્ય રોગિણો ભારિણઃ સ્ત્રિયાઃ
સ્નાતકસ્ય ચ રાજ્ઞશ્ ચ પન્થા દેયો વરસ્ય ચ ॥

તેષાં તુ સમાવેતાનાં માન્યૌ સ્નાતકપાર્થિવૌ
રાજસ્નાતકયોશ્ ચૈવ સ્નાતકો નૃપમાનભાક્ ॥

ઉપનીય તુ યઃ શિષ્યં વેદમ્ અધ્યાપયેદ્ દ્વિજઃ
સકલ્પં સરહસ્યં ચ તમ્ આચાર્યં પ્રચક્ષતે ॥

એકદેશં તુ વેદસ્ય વેદાઙ્ગાન્ય્ અપિ વા પુનઃ
યો ઽધ્યાપયતિ વૃત્ત્યર્થમ્ ઉપાધ્યાયઃ સ ઉચ્યતે ॥

નિષેકાદીનિ કર્માણિ યઃ કરોતિ યથાવિધિ
સંભાવયતિ ચાન્નેન સ વિપ્રો ગુરુર્ ઉચ્યતે ॥

અગ્ન્યાધેયં પાકયજ્ઞાન્ અગ્નિષ્ટોમાદિકાન્ મખાન્
યઃ કરોતિ વૃતો યસ્ય સ તસ્ય ર્ત્વિગ્ ઇહોચ્યતે ॥

ય આવૃણોત્ય્ અવિતથં બ્રહ્મણા શ્રવણાવ્ ઉભૌ
સ માતા સ પિતા જ્ઞેયસ્ તં ન દ્રુહ્યેત્ કદા ચન ॥

ઉપાધ્યાયાન્ દશાચાર્ય આચાર્યાણાં શતં પિતા
સહસ્રં તુ પિતૄન્ માતા ગૌરવેણાતિરિચ્યતે ॥

ઉત્પાદકબ્રહ્મદાત્રોર્ ગરીયાન્ બ્રહ્મદઃ પિતા
બ્રહ્મજન્મ હિ વિપ્રસ્ય પ્રેત્ય ચેહ ચ શાશ્વતમ્ ॥

કામાન્ માતા પિતા ચૈનં યદ્ ઉત્પાદયતો મિથઃ
સંભૂતિં તસ્ય તાં વિદ્યાદ્ યદ્ યોનાવ્ અભિજાયતે ॥

આચાર્યસ્ ત્વ્ અસ્ય યાં જાતિં વિધિવદ્ વેદપારગઃ
ઉત્પાદયતિ સાવિત્ર્યા સા સત્યા સાજરામરા ॥

અલ્પં વા બહુ વા યસ્ય શ્રુતસ્યોપકરોતિ યઃ
તમ્ અપીહ ગુરું વિદ્યાચ્ છ્રુતોપક્રિયયા તયા ॥

બ્રાહ્મસ્ય જન્મનઃ કર્તા સ્વધર્મસ્ય ચ શાસિતા
બાલો ઽપિ વિપ્રો વૃદ્ધસ્ય પિતા ભવતિ ધર્મતઃ ॥

અધ્યાપયામ્ આસ પિતૄન્ શિશુર્ આઙ્ગિરસઃ કવિઃ
પુત્રકા ઇતિ હોવાચ જ્ઞાનેન પરિગૃહ્ય તાન્ ॥

તે તમ્ અર્થમ્ અપૃચ્છન્ત દેવાન્ આગતમન્યવઃ
દેવાશ્ ચૈતાન્ સમેત્યોચુર્ ન્યાય્યં વઃ શિશુર્ ઉક્તવાન્ ॥

અજ્ઞો ભવતિ વૈ બાલઃ પિતા ભવતિ મન્ત્રદઃ
અજ્ઞં હિ બાલમ્ ઇત્ય્ આહુઃ પિતેત્ય્ એવ તુ મન્ત્રદમ્ ॥

ન હાયનૈર્ ન પલિતૈર્ ન વિત્તેન ન બન્ધુભિઃ
ઋષયશ્ ચક્રિરે ધર્મં યો ઽનૂચાનઃ સ નો મહાન્ ॥

વિપ્રાણાં જ્ઞાનતો જ્યૈષ્ઠ્યં ક્ષત્રિયાણાં તુ વીર્યતઃ
વૈશ્યાનાં ધાન્યધનતઃ શૂદ્રાણામ્ એવ જન્મતઃ ॥

ન તેન વૃદ્ધો ભવતિ યેનાસ્ય પલિતં શિરઃ
યો વૈ યુવાપ્ય્ અધીયાનસ્ તં દેવાઃ સ્થવિરં વિદુઃ ॥

યથા કાષ્ઠમયો હસ્તી યથા ચર્મમયો મૃગઃ
યશ્ ચ વિપ્રો ઽનધીયાનસ્ ત્રયસ્ તે નામ બિભ્રતિ ॥

યથા ષણ્ઢો ઽફલઃ સ્ત્રીષુ યથા ગૌર્ ગવિ ચાફલા
યથા ચાજ્ઞે ઽફલં દાનં તથા વિપ્રો ઽનૃચો ઽફલઃ ॥

અહિંસયૈવ ભૂતાનાં કાર્યં શ્રેયો ઽનુશાસનમ્
વાક્ ચૈવ મધુરા શ્લક્ષ્ણા પ્રયોજ્યા ધર્મમ્ ઇચ્છતા ॥

યસ્ય વાઙ્ગનસી શુદ્ધે સમ્યગ્ગુપ્તે ચ સર્વદા
સ વૈ સર્વમ્ અવાપ્નોતિ વેદાન્તોપગતં ફલમ્ ॥

નારુંતુદઃ સ્યાદ્ આર્તો ઽપિ ન પરદ્રોહકર્મધીઃ
યયાસ્યોદ્વિજતે વાચા નાલોક્યાં તામ્ ઉદીરયેત્ ॥

સમ્માનાદ્ બ્રાહ્મણો નિત્યમ્ ઉદ્વિજેત વિષાદ્ ઇવ
અમૃતસ્યેવ ચાકાઙ્ક્ષેદ્ અવમાનસ્ય સર્વદા ॥

સુખં હ્ય્ અવમતઃ શેતે સુખં ચ પ્રતિબુધ્યતે
સુખં ચરતિ લોકે ઽસ્મિન્ન્ અવમન્તા વિનશ્યતિ ॥

અનેન ક્રમયોગેન સંસ્કૃતાત્મા દ્વિજઃ શનૈઃ
ગુરૌ વસન્ સઞ્ચિનુયાદ્ બ્રહ્માધિગમિકં તપઃ ॥

તપોવિશેષૈર્ વિવિધૈર્ વ્રતૈશ્ ચ વિધિચોદિતૈઃ
વેદઃ કૃત્સ્નો ઽધિગન્તવ્યઃ સરહસ્યો દ્વિજન્મના ॥

વેદમ્ એવ સદાભ્યસ્યેત્ તપસ્ તપ્સ્યન્ દ્વિજોત્તમઃ
વેદાભ્યાસો હિ વિપ્રસ્ય તપઃ પરમ્ ઇહોચ્યતે ॥

આ હૈવ સ નખાગ્રેભ્યઃ પરમં તપ્યતે તપઃ
યઃ સ્રગ્વ્ય્ અપિ દ્વિજો ઽધીતે સ્વાધ્યાયં શક્તિતો ઽન્વહમ્ ॥

યો ઽનધીત્ય દ્વિજો વેદમ્ અન્યત્ર કુરુતે શ્રમમ્
સ જીવન્ન્ એવ શૂદ્રત્વમ્ આશુ ગચ્છતિ સાન્વયઃ ॥

માતુર્ અગ્રે ઽધિજનનં દ્વિતીયં મૌઞ્જિબન્ધને
તૃતીયં યજ્ઞદીક્ષાયાં દ્વિજસ્ય શ્રુતિચોદનાત્ ॥

તત્ર યદ્ બ્રહ્મજન્માસ્ય મૌઞ્જીબન્ધનચિહ્નિતમ્
તત્રાસ્ય માતા સાવિત્રી પિતા ત્વ્ આચાર્ય ઉચ્યતે ॥

વેદપ્રદાનાદ્ આચાર્યં પિતરં પરિચક્ષતે
ન હ્ય્ અસ્મિન્ યુજ્યતે કર્મ કિઞ્ ચિદ્ આ મૌઞ્જિબન્ધનાત્ ॥

નાભિવ્યાહારયેદ્ બ્રહ્મ સ્વધાનિનયનાદ્ ઋતે
શૂદ્રેણ હિ સમસ્ તાવદ્ યાવદ્ વેદે ન જાયતે ॥

કૃતોપનયનસ્યાસ્ય વ્રતાદેશનમ્ ઇષ્યતે
બ્રહ્મણો ગ્રહણં ચૈવ ક્રમેણ વિધિપૂર્વકમ્ ॥

યદ્ય્ અસ્ય વિહિતં ચર્મ યત્ સૂત્રં યા ચ મેખલા
યો દણ્ડો યચ્ ચ વસનં તત્ તદ્ અસ્ય વ્રતેષ્વ્ અપિ ॥

સેવેતેમાંસ્ તુ નિયમાન્ બ્રહ્મચારી ગુરૌ વસન્
સન્નિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામં તપોવૃદ્ધ્યર્થમ્ આત્મનઃ ॥

નિત્યં સ્નાત્વા શુચિઃ કુર્યાદ્ દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્
દેવતાભ્યર્ચનં ચૈવ સમિદાધાનમ્ એવ ચ ॥

વર્જયેન્ મધુ માંસં ચ ગન્ધં માલ્યં રસાન્ સ્ત્રિયઃ
શુક્તાનિ યાનિ સર્વાણિ પ્રાણિનાં ચૈવ હિંસનમ્ ॥

અભ્યઙ્ગમ્ અઞ્જનં ચાક્ષ્ણોર્ ઉપાનચ્છત્રધારણમ્
કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ નર્તનં ગીતવાદનમ્ ॥

દ્યૂતં ચ જનવાદં ચ પરિવાદં તથાનૃતમ્
સ્ત્રીણાં ચ પ્રેક્ષણાલમ્ભમ્ ઉપઘાતં પરસ્ય ચ (મ્: આલમ્ભાઅવ્ ॥

એકઃ શયીત સર્વત્ર ન રેતઃ સ્કન્દયેત્ ક્વ ચિત્
કામાદ્ ધિ સ્કન્દયન્ રેતો હિનસ્તિ વ્રતમ્ આત્મનઃ ॥

સ્વપ્ને સિક્ત્વા બ્રહ્મચારી દ્વિજઃ શુક્રમ્ અકામતઃ
સ્નાત્વાર્કમ્ અર્ચયિત્વા ત્રિઃ પુનર્ મામ્ ઇત્ય્ ઋચં જપેત્ ॥

ઉદકુમ્ભં સુમનસો ગોશકૃન્મૃત્તિકાકુશાન્
આહરેદ્ યાવદ્ અર્થાનિ ભૈક્ષં ચાહરહશ્ ચરેત્ ॥

વેદયજ્ઞૈર્ અહીનાનાં પ્રશસ્તાનાં સ્વકર્મસુ
બ્રહ્મચાર્ય્ આહરેદ્ ભૈક્ષં ગૃહેભ્યઃ પ્રયતો ઽન્વહમ્ ॥

ગુરોઃ કુલે ન ભિક્ષેત ન જ્ઞાતિકુલબન્ધુષુ
અલાભે ત્વ્ અન્યગેહાનાં પૂર્વં પૂર્વં વિવર્જયેત્ ॥

સર્વં વાપિ ચરેદ્ ગ્રામં પૂર્વોક્તાનામ્ અસંભવે
નિયમ્ય પ્રયતો વાચમ્ અભિશસ્તાંસ્ તુ વર્જયેત્ ॥

દૂરાદ્ આહૃત્ય સમિધઃ સન્નિદધ્યાદ્ વિહાયસિ
સાયમ્: પ્રાતશ્ ચ જુહુયાત્ તાભિર્ અગ્નિમ્ અતન્દ્રિતઃ ॥

અકૃત્વા ભૈક્ષચરણમ્ અસમિધ્ય ચ પાવકં
અનાતુરઃ સપ્તરાત્રમ્ અવકીર્ણિવ્રતં ચરેત્ ॥

ભૈક્ષેણ વર્તયેન્ નિત્યં નૈકાન્નાદી ભવેદ્ વ્રતી
ભૈક્ષેણ વ્રતિનો વૃત્તિર્ ઉપવાસસમા સ્મૃતા ॥

વ્રતવદ્ દેવદૈવત્યે પિત્ર્યે કર્મણ્ય્ અથ ર્ષિવત્
કામમ્ અભ્યર્થિતો ઽશ્નીયાદ્ વ્રતમ્ અસ્ય ન લુપ્યતે ॥

બ્રાહ્મણસ્યૈવ કર્મૈતદ્ ઉપદિષ્ટં મનીષિભિઃ
રાજન્યવૈશ્યયોસ્ ત્વ્ એવં નૈતત્ કર્મ વિધીયતે ॥

ચોદિતો ગુરુણા નિત્યમ્ અપ્રચોદિત એવ વા
કુર્યાદ્ અધ્યયને યત્નમ્ યોગમ્ આચાર્યસ્ય હિતેષુ ચ ॥

શરીરં ચૈવ વાચં ચ બુદ્ધીન્દ્રિયમનાંસિ ચ
નિયમ્ય પ્રાઞ્જલિસ્ તિષ્ઠેદ્ વીક્ષમાણો ગુરોર્ મુખમ્ ॥

નિત્યમ્ ઉદ્ધૃતપાણિઃ સ્યાત્ સાધ્વાચારઃ સુસંવૃતઃ
આસ્યતામ્ ઇતિ ચોક્તઃ સન્ન્ આસીતાભિમુખં ગુરોઃ ॥

હીનાન્નવસ્ત્રવેષઃ સ્યાત્ સર્વદા ગુરુસન્નિધૌ
ઉત્તિષ્ઠેત્ પ્રથમં ચાસ્ય ચરમં ચૈવ સંવિશેત્ ॥

પ્રતિશ્રાવણસંભાષે શયાનો ન સમાચરેત્
નાસીનો ન ચ ભુઞ્જાનો ન તિષ્ઠન્ ન પરાઙ્મુખઃ ॥

આસીનસ્ય સ્થિતઃ કુર્યાદ્ અભિગચ્છંસ્ તુ તિષ્ઠતઃ
પ્રત્યુદ્ગમ્ય ત્વ્ આવ્રજતઃ પશ્ચાદ્ ધાવંસ્ તુ ધાવતઃ ॥

પરાઙ્મુખસ્યાભિમુખો દૂરસ્થસ્યૈત્ય ચાન્તિકમ્
પ્રણમ્ય તુ શયાનસ્ય નિદેશે ચૈવ તિષ્ઠતઃ ॥

નીચં શય્યાસનં ચાસ્ય નિત્યં સ્યાદ્ ગુરુસન્નિધૌ
ગુરોસ્ તુ ચક્ષુર્વિષયે ન યથેષ્ટાસનો ભવેત્ ॥

નોદાહરેદ્ અસ્ય નામ પરોક્ષમ્ અપિ કેવલમ્
ન ચૈવાસ્યાનુકુર્વીત ગતિભાષિતચેષ્ટિતમ્ ॥

ગુરોર્ યત્ર પરિવાદો નિન્દા વાપિ પ્રવર્તતે
કર્ણૌ તત્ર પિધાતવ્યૌ ગન્તવ્યં વા તતો ઽન્યતઃ ॥

પરીવાદાત્ ખરો ભવતિ શ્વા વૈ ભવતિ નિન્દકઃ
પરિભોક્તા કૃમિર્ ભવતિ કીટો ભવતિ મત્સરી ॥

દૂરસ્થો નાર્ચયેદ્ એનં ન ક્રુદ્ધો નાન્તિકે સ્ત્રિયાઃ
યાનાસનસ્થશ્ ચૈવૈનમ્ અવરુહ્યાભિવાદયેત્ ॥

પ્રતિવાતે ઽનુવાતે પ્રતિવાતાનુવાતે ચ નાસીત ગુરુણા સહ
અસંશ્રવે ચૈવ ગુરોર્ ન કિં ચિદ્ અપિ કીર્તયેત્ ॥

ગોઽશ્વોષ્ટ્રયાનપ્રાસાદ પ્રસ્તરેષુ કટેષુ ચ
આસીત ગુરુણા સાર્ધં શિલાફલકનૌષુ ચ ॥

ગુરોર્ ગુરૌ સન્નિહિતે ગુરુવદ્ વૃત્તિમ્ આચરેત્
ન ચાનિસૃષ્ટો ગુરુણા સ્વાન્ ગુરૂન્ અભિવાદયેત્ ॥

વિદ્યાગુરુષ્વ્ એવમ્ એવ નિત્યા વૃત્તિઃ સ્વયોનિષુ
પ્રતિષેધત્સુ ચાધર્માદ્ ધિતં ચોપદિશત્સ્વ્ અપિ ॥

શ્રેયઃસુ ગુરુવદ્ વૃત્તિં નિત્યમ્ એવ સમાચરેત્
ગુરુપુત્રેષુ ચાર્યેષુ ગુરુપુત્રે તથાચાર્યે ગુરોશ્ ચૈવ સ્વબન્ધુષુ ॥

બાલઃ સમાનજન્મા વા શિષ્યો વા યજ્ઞકર્મણિ
અધ્યાપયન્ ગુરુસુતો ગુરુવન્ માનમ્ અર્હતિ ॥

ઉત્સાદનં ચ ગાત્રાણાં સ્નાપનોચ્છિષ્ટભોજને
ન કુર્યાદ્ ગુરુપુત્રસ્ય પાદયોશ્ ચાવનેજનમ્ ॥

ગુરુવત્ પ્રતિપૂજ્યાઃ સ્યુઃ સવર્ણા ગુરુયોષિતઃ
અસવર્ણાસ્ તુ સમ્પૂજ્યાઃ પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનૈઃ ॥

અભ્યઞ્જનં સ્નાપનં ચ ગાત્રોત્સાદનમ્ એવ ચ
ગુરુપત્ન્યા ન કાર્યાણિ કેશાનાં ચ પ્રસાધનમ્ ॥

ગુરુપત્ની તુ યુવતિર્ નાભિવાદ્યેહ પાદયોઃ
પૂર્ણવિંશતિવર્ષેણ ગુણદોષૌ વિજાનતા ॥

સ્વભાવ એષ નારીણાં નરાણામ્ ઇહ દૂષણમ્
અતો ઽર્થાન્ ન પ્રમાદ્યન્તિ પ્રમદાસુ વિપશ્ચિતઃ ॥

અવિદ્વાંસમ્ અલં લોકે વિદ્વાંસમ્ અપિ વા પુનઃ
પ્રમદા હ્ય્ ઉત્પથં નેતું કામક્રોધવશાનુગમ્ ॥

માત્રા સ્વસ્રા દુહિત્રા વા ન વિવિક્તાસનો ભવેત્
બલવાન્ ઇન્દ્રિયગ્રામો વિદ્વાંસમ્ અપિ કર્ષતિ ॥

કામં તુ ગુરુપત્નીનાં યુવતીનાં યુવા ભુવિ
વિધિવદ્ વન્દનં કુર્યાદ્ અસાવ્ અહમ્ ઇતિ બ્રુવન્ ॥

વિપ્રોષ્ય પાદગ્રહણમ્ અન્વહં ચાભિવાદનમ્
ગુરુદારેષુ કુર્વીત સતાં ધર્મમ્ અનુસ્મરન્ ॥

યથા ખનન્ ખનિત્રેણ નરો વાર્ય્ અધિગચ્છતિ
તથા ગુરુગતાં વિદ્યાં શુશ્રૂષુર્ અધિગચ્છતિ ॥

મુણ્ડો વા જટિલો વા સ્યાદ્ અથ વા સ્યાચ્ છિખાજટઃ
નૈનં ગ્રામે ઽભિનિમ્લોચેત્ સૂર્યો નાભ્યુદિયાત્ ક્વ ચિત્ ॥

તં ચેદ્ અભ્યુદિયાત્ સૂર્યઃ શયાનં કામચારતઃ
નિમ્લોચેદ્ વાપ્ય્ અવિજ્ઞાનાજ્ જપન્ન્ ઉપવસેદ્ દિનમ્ ॥

સૂર્યેણ હ્ય્ અભિનિર્મુક્તઃ અભિનિમ્લુક્તઃ શયાનો ઽભ્યુદિતશ્ ચ યઃ
પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અકુર્વાણો યુક્તઃ સ્યાન્ મહતૈનસા ॥

આચમ્ય પ્રયતો નિત્યમ્ ઉભે સંધ્યે સમાહિતઃ
શુચૌ દેશે જપઞ્ જપ્યમ્ ઉપાસીત યથાવિધિ ॥

યદિ સ્ત્રી યદ્ય્ અવરજઃ શ્રેયઃ કિં ચિત્ સમાચરેત્
તત્ સર્વમ્ આચરેદ્ યુક્તો યત્ર ચાસ્ય રમેન્ મનઃ ॥

ધર્માર્થાવ્ ઉચ્યતે શ્રેયઃ કામાર્થૌ ધર્મ એવ ચ
અર્થ એવેહ વા શ્રેયસ્ ત્રિવર્ગ ઇતિ તુ સ્થિતિઃ ॥

આચાર્યશ્ ચ પિતા ચૈવ માતા ભ્રાતા ચ પૂર્વજઃ
નાર્તેનાપ્ય્ અવમન્તવ્યા બ્રાહ્મણેન વિશેષતઃ ॥

આચાર્યો બ્રહ્મણો મૂર્તિઃ પિતા મૂર્તિઃ પ્રજાપતેઃ
માતા પૃથિવ્યા મૂર્તિસ્ તુ ભ્રાતા સ્વો મૂર્તિર્ આત્મનઃ ॥

યં માતાપિતરૌ ક્લેશં સહેતે સંભવે નૃણામ્
ન તસ્ય નિષ્કૃતિઃ શક્યા કર્તું વર્ષશતૈર્ અપિ ॥

તયોર્ નિત્યં પ્રિયં કુર્યાદ્ આચાર્યસ્ય ચ સર્વદા
તેષ્વ્ એવ ત્રિષુ તુષ્ટેષુ તપઃ સર્વં સમાપ્યતે ॥

તેષાં ત્રયાણાં શુશ્રૂષા પરમં તપ ઉચ્યતે
ન તૈર્ અનભ્યનુજ્ઞાતો ધર્મમ્ અન્યં સમાચરેત્ ॥

ત એવ હિ ત્રયો લોકાસ્ ત એવ ત્રય આશ્રમાઃ
ત એવ હિ ત્રયો વેદાસ્ ત એવોક્તાસ્ ત્રયો ઽગ્નયઃ ॥

પિતા વૈ ગાર્હપત્યો ઽગ્નિર્ માતાગ્નિર્ દક્ષિણઃ સ્મૃતઃ
ગુરુર્ આહવનીયસ્ તુ સાગ્નિત્રેતા ગરીયસી ॥

ત્રિષ્વ્ અપ્રમાદ્યન્ન્ એતેષુ ત્રીન્ લોકાન્ વિજયેદ્ ગૃહી
દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા દેવવદ્ દિવિ મોદતે ॥

ઇમં લોકં માતૃભક્ત્યા પિતૃભક્ત્યા તુ મધ્યમમ્
ગુરુશુશ્રૂષયા ત્વ્ એવં બ્રહ્મલોકં સમશ્નુતે ॥

સર્વે તસ્યાદૃતા ધર્મા યસ્યૈતે ત્રય આદૃતાઃ
અનાદૃતાસ્ તુ યસ્યૈતે સર્વાસ્ તસ્યાફલાઃ ક્રિયાઃ ॥

યાવત્ ત્રયસ્ તે જીવેયુસ્ તાવન્ નાન્યં સમાચરેત્
તેષ્વ્ એવ નિત્યં શુશ્રૂષાં કુર્યાત્ પ્રિયહિતે રતઃ ॥

તેષામ્ અનુપરોધેન પારત્ર્યં યદ્ યદ્ આચરેત્
તત્ તન્ નિવેદયેત્ તેભ્યો મનોવચનકર્મભિઃ ॥

ત્રિષ્વ્ એતેષ્વ્ ઇતિકૃત્યં હિ પુરુષસ્ય સમાપ્યતે
એષ ધર્મઃ પરઃ સાક્ષાદ્ ઉપધર્મો ઽન્ય ઉચ્યતે ॥

શ્રદ્દધાનઃ શુભાં વિદ્યામ્ આદદીતાવરાદ્ અપિ
અન્યાદ્ અપિ પરં ધર્મં સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદ્ અપિ ॥

વિષાદ્ અપ્ય્ અમૃતં ગ્રાહ્યં બાલાદ્ અપિ સુભાષિતમ્
અમિત્રાદ્ અપિ સદ્વૃત્તમ્ અમેધ્યાદ્ અપિ કાઞ્ચનમ્ ॥

સ્ત્રિયો રત્નાન્ય્ અથો વિદ્યા ધર્મઃ શૌચં સુભાષિતમ્
વિવિધાનિ ચ શીલ્પાનિ સમાદેયાનિ સર્વતઃ ॥

અબ્રાહ્મણાદ્ અધ્યાયનમ્ આપત્કાલે વિધીયતે
અનુવ્રજ્યા ચ શુશ્રૂષા યાવદ્ અધ્યાયનં ગુરોઃ ॥

નાબ્રાહ્મણે ગુરૌ શિષ્યો વાસમ્ આત્યન્તિકં વસેત્
બ્રાહ્મણે વાનનૂચાને કાઙ્ક્ષન્ ગતિમ્ અનુત્તમામ્ ॥

યદિ ત્વ્ આત્યન્તિકં વાસં રોચયેત ગુરોઃ કુલે
યુક્તઃ પરિચરેદ્ એનમ્ આ શરીરવિમોક્ષણાત્ ॥

આ સમાપ્તેઃ શરીરસ્ય યસ્ તુ શુશ્રૂષતે ગુરુમ્
સ ગચ્છત્ય્ અઞ્જસા વિપ્રો બ્રહ્મણઃ સદ્મ શાશ્વતમ્ ॥

ન પૂર્વં ગુરવે કિં ચિદ્ ઉપકુર્વીત ધર્મવિત્
સ્નાસ્યંસ્ તુ ગુરુણાજ્ઞપ્તઃ શક્ત્યા ગુર્વર્થમ્ આહરેત્ ॥

ક્ષેત્રં હિરણ્યં ગામ્ અશ્વં છત્રોપાનહમ્ આસનમ્ અન્તતઃ
ધાન્યં શાકં ચ વાસાંસિ વાસાંસિ શાકં વા ગુરવે પ્રીતિમ્ આવહેત્ આહરન્ ॥

આચાર્યે તુ ખલુ પ્રેતે ગુરુપુત્રે ગુણાન્વિતે
ગુરુદારે સપિણ્ડે વા ગુરુવદ્ વૃત્તિમ્ આચરેત્ ॥

એતેષ્વ્ અવિદ્યમાનેષુ સ્થાનાસનવિહારવાન્
પ્રયુઞ્જાનો ઽગ્નિશુશ્રૂષાં સાધયેદ્ દેહમ્ આત્મનઃ ॥

એવં ચરતિ યો વિપ્રો બ્રહ્મચર્યમ્ અવિપ્લુતઃ
સ ગચ્છત્ય્ ઉત્તમસ્થાનં ન ચેહ જાયતે પુનઃ ॥