Manu Smriti · Chapter 11

sāntānikaṃ yakṣyamāṇam adhvagaṃ sārvavedasam
gurvarthaṃ pitṛmātrarthaṃ svādhyāyārthy upatāpinaḥ //

na vai tān snātakān vidyād brāhmaṇān dharmabhikṣukān
niḥsvebhyo deyam etebhyo dānaṃ vidyāviśeṣataḥ //

etebhyo hi dvijāgryebhyo deyam annaṃ sadakṣiṇam
itarebhyo bahirvedi kṛtānnaṃ deyam ucyate //

sarvaratnāni rājā tu yathārhaṃ pratipādayet
brāhmaṇān vedaviduṣo yajñārthaṃ caiva dakṣiṇām //

kṛtadāro 'parān dārān bhikṣitvā yo 'dhigacchati
ratimātraṃ phalaṃ tasya dravyadātus tu saṃtatiḥ //

dhanāni tu yathāśakti vipreṣu pratipādayet
vedavitsu vivikteṣu pretya svargaṃ samaśnute //

yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye
adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātum arhati //

ataḥ svalpīyasi dravye yaḥ somaṃ pibati dvijaḥ
sa pītasomapūrvo 'pi na tasyāpnoti tatphalam //

śaktaḥ parajane dātā svajane duḥkhajīvini
madhvāpāto viṣāsvādaḥ sa dharmapratirūpakaḥ //

bhṛtyānām uparodhena yat karoty aurdhvadehikam
tad bhavaty asukhodarkaṃ jīvataś ca mṛtasya ca //

yajñaś cet pratiruddhaḥ syād ekenāṅgena yajvanaḥ
brāhmaṇasya viśeṣena dhārmike sati rājani //

yo vaiśyaḥ syād bahupaśur hīnakratur asomapaḥ
kuṭumbāt tasya tad dravyam āhared yajñasiddhaye //

āharet trīṇi vā dve vā kāmaṃ śūdrasya veśmanaḥ
na hi śūdrasya yajñeṣu kaś cid asti parigrahaḥ //

yo 'nāhitāgniḥ śatagur ayajvā ayajñaś ca sahasraguḥ
tayor api kuṭumbābhyām āhared avicārayan //

ādānanityāc cādātur āhared aprayacchataḥ
tathā yaśo 'sya prathate dharmaś caiva pravardhate //

tathāaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍ anaśnatā
aśvastanavidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ //

khalāt kṣetrād agārād vā yato vāpy upalabhyate
ākhyātavyaṃ tu tat tasmai pṛcchate yadi pṛcchati //

brāhmaṇasvaṃ na hartavyaṃ kṣatriyeṇa kadā cana
dasyuniṣkriyayos tu svam ajīvan hartum arhati //

yo 'sādhubhyo 'rtham ādāya sādhubhyaḥ saṃprayacchati
sa kṛtvā plavam ātmānaṃ saṃtārayati tāv ubhau //

yad dhanaṃ yajñaśīlānāṃ devasvaṃ tad vidur budhāḥ
ayajvanāṃ tu yad vittam āsurasvaṃ tad ucyate //

na tasmin dhārayed daṇḍaṃ dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
kṣatriyasya hi bāliśyād brāhmaṇaḥ sīdati kṣudhā //

tasya bhṛtyajanaṃ jñātvā svakuṭumbān mahīpatiḥ
śrutaśīle ca vijñāya vṛttiṃ dharmyāṃ prakalpayet //

kalpayitvāsya vṛttiṃ ca rakṣed enaṃ samantataḥ
rājā hi dharmaṣaḍbhāgaṃ tasmāt prāpnoti rakṣitāt //

na yajñārthaṃ dhanaṃ śūdrād vipro bhikṣeta karhi cit
yajamāno hi bhikṣitvā caṇḍālaḥ pretya jāyate //

yājñārtham arthaṃ bhikṣitvā yo na sarvaṃ prayacchati
sa yāti bhāsatāṃ vipraḥ kākatāṃ vā śataṃ samāḥ //

devasvaṃ brāhmaṇasvaṃ vā lobhenopahinasti yaḥ
sa pāpātmā pare loke gṛdhrocchiṣṭena jīvati //

iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvaped abdaparyaye
kḷptānāṃ paśusomānāṃ niṣkṛtyartham asaṃbhave //

āpatkalpena yo dharmaṃ kurute 'nāpadi dvijaḥ
sa nāpnoti phalaṃ tasya paratreti vicāritam //

viśvaiś ca devaiḥ sādhyaiś ca brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ
āpatsu maraṇād bhītair vidheḥ pratinidhiḥ kṛtaḥ //

prabhuḥ prathamakalpasya yo 'nukalpena vartate
na sāṃparāyikaṃ tasya durmater vidyate phalam //

na brāhmaṇo vedayeta kiṃ cid rājani dharmavit
svavīryeṇaiva tāñ śiṣyān mānavān apakāriṇaḥ //

svavīryād rājavīryāc ca svavīryaṃ balavattaram
tasmāt svenaiva vīryeṇa nigṛhṇīyād arīn dvijaḥ //

śrutīr atharvāṅgirasīḥ kuryād ity avicārayan
vākśastraṃ vai brāhmaṇasya tena hanyād arīn dvijaḥ //

kṣatriyo bāhuvīryeṇa tared āpadam ātmanaḥ
dhanena vaiśyaśūdrau tu japahomair dvijottamaḥ //

vidhātā śāsitā vaktā maitro brāhmaṇa ucyate
tasmai nākuśalaṃ brūyān na śuṣkāṃ giram īrayet //

na vai kanyā na yuvatir nālpavidyo na bāliśaḥ
hotā syād agnihotrasya nārto nāsaṃskṛtas tathā //

narake hi patanty ete juhvantaḥ juhvataḥ sa ca yasya tat
tasmād vaitānakuśalo hotā syād vedapāragaḥ //

prājāpatyam adattvāśvam agnyādheyasya dakṣiṇām
anāhitāgnir bhavati brāhmaṇo vibhave sati //

puṇyāny anyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ
na tv alpadakṣiṇair yajñair yajeteha kathaṃ cana //

indriyāṇi yaśaḥ svargam āyuḥ kīrtiṃ prajāḥ paśūn
hanty alpadakṣiṇo yajñas tasmān nālpadhano yajet //

agnihotry apavidhyāgnīn brāhmaṇaḥ kāmakārataḥ
cāndrāyaṇaṃ caren māsaṃ vīrahatyāsamaṃ hi tat //

ye śūdrād adhigamyārtham agnihotram upāsate
ṛtvijas te hi śūdrāṇāṃ brahmavādiṣu garhitāḥ //

teṣāṃ satatam ajñānāṃ vṛṣalāgnyupasevinām
padā mastakam ākramya dātā durgāṇi saṃtaret //

akurvan vihitaṃ karma ninditaṃ ca samācaran
prasaktaś cendriyārtheṣu prasajjan indriyārtheṣu prāyaścittīyate naraḥ //

akāmataḥ kṛte pāpe prāyaścittaṃ vidur budhāḥ
kāmakārakṛte 'py āhur eke śrutinidarśanāt //

akāmataḥ kṛtaṃ pāpaṃ vedābhyāsena śudhyati
kāmatas tu kṛtaṃ mohāt prāyaścittaiḥ pṛthagvidhaiḥ //

prāyaścittīyatāṃ prāpya daivāt pūrvakṛtena vā
na saṃsargaṃ vrajet sadbhiḥ prāyaścitte 'kṛte dvijaḥ //

iha duścaritaiḥ ke cit ke cit pūrvakṛtais tathā
prāpnuvanti durātmāno narā rūpaviparyayam //

suvarṇacauraḥ kaunakhyaṃ surāpaḥ śyāvadantatām
brahmahā kṣayarogitvaṃ dauścarmyaṃ gurutalpagaḥ //

piśunaḥ pautināsikyaṃ sūcakaḥ pūtivaktratām
dhānyacauro 'ṅgahīnatvam ātiraikyaṃ tu miśrakaḥ //

annahartāmayāvitvaṃ maukyaṃ vāgapahārakaḥ
vastrāpahārakaḥ śvaitryaṃ paṅgutām aśvahārakaḥ //

evaṃ karmaviśeṣeṇa jāyante sadvigarhitāḥ
jaḍamūkāndhabadhirā vikṛtākṛtayas tathā //

caritavyam ato nityaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye
nindyair hi lakṣaṇair yuktā jāyante 'niṣkṛtainasaḥ //

brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ
mahānti pātakāny āhuḥ saṃsargaś cāpi taiḥ saha //

anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam
guroś cālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā //

brahmojjhatā vedanindā kauṭasākṣyaṃ suhṛdvadhaḥ
garhitānādyayor jagdhiḥ surāpānasamāni ṣaṭ //

nikṣepasyāpaharaṇaṃ narāśvarajatasya ca
bhūmivajramaṇīnāṃ ca rukmasteyasamaṃ smṛtam //

retaḥsekaḥ svayonīṣu kumārīṣv antyajāsu ca
sakhyuḥ putrasya ca strīṣu gurutalpasamaṃ viduḥ //

govadho 'yājyasaṃyājyaṃ pāradāryātmavikrayaḥ
gurumātṛpitṛtyāgaḥ svādhyāyāgnyoḥ sutasya ca //

parivittitānuje 'nūḍhe parivedanam eva ca
tayor dānaṃ ca kanyāyās tayor eva ca yājanam //

kanyāyā dūṣaṇaṃ caiva vārdhuṣyaṃ vratalopanam
taḍāgārāmadārāṇām apatyasya ca vikrayaḥ //

vrātyatā bāndhavatyāgo bhṛtyādhyāpanam eva ca
bhṛtyā bhṛtāc cādhyayanādānam apaṇyānāṃ ca vikrayaḥ //

sarvākāreṣv adhīkāro mahāyantrapravartanam
hiṃsauṣadhīnāṃ stryājīvo 'bhicāro mūlakarma ca //

indhanārtham aśuṣkāṇāṃ drumāṇām avapātanam
ātmārthaṃ ca kriyārambho ninditānnādanaṃ tathā //

anāhitāgnitā steyam ṛṇānām anapakriyā
asacchāṣṭrādhigamanaṃ kauśīlavyasya ca kriyā //

dhānyakupyapaśusteyaṃ madyapastrīniṣevaṇam
strīśūdraviṭkṣatravadho nāstikyaṃ copapātakam //

brāhmaṇasya rujaḥ kṛtvā rujaḥkṛtyaṃ ghrātir aghreyamadyayoḥ
jaihmyaṃ ca maithunaṃ puṃsi jātibhraṃśakaraṃ smṛtam //

kharāśvoṣṭramṛgebhānām ajāvikavadhas tathā
saṃkarīkaraṇaṃ jñeyaṃ mīnāhimahiṣasya ca //

ninditebhyo dhanādānaṃ vāṇijyaṃ śūdrasevanam
apātrīkaraṇaṃ jñeyam asatyasya ca bhāṣaṇam //

kṛmikīṭavayohatyā madyānugatabhojanam
phalaidhaḥkusumasteyam adhairyaṃ ca malāvaham //

etāny enāṃsi sarvāṇi yathoktāni pṛthak pṛthak
yair yair vratair apohyante tāni samyaṅ nibodhata //

brahmahā dvādaśa samāḥ kuṭīṃ kṛtvā vane vaset
bhaikṣāśy ātmaviśuddhyarthaṃ kṛtvā śavaśiro dhvajam //

lakṣyaṃ śastrabhṛtāṃ vā syād viduṣām icchayātmanaḥ
prāsyed ātmānam agnau vā samiddhe trir avākśirāḥ //

yajeta vāśvamedhena svarjitā gosavena vā
abhijidviśvajidbhyāṃ vā trivṛtāgniṣṭutāpi vā //

japan vānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet
brahmahatyāpanodāya mitabhuṅ niyatendriyaḥ //

sarvasvaṃ vedaviduṣe brāhmaṇāyopapādayet
dhanaṃ hi jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam //

haviṣyabhug vānusaret pratisrotaḥ sarasvatīm
japed vā niyatāhāras trir vai vedasya saṃhitām //

kṛtavāpano nivased grāmānte govraje 'pi vā
āśrame vṛkṣamūle vā gobrāhmaṇahite rataḥ //

brāhmaṇārthe gavārthe vā sadyaḥ saṃyak prāṇān parityajet
mucyate brahmahatyāyā goptā gor brāhmaṇasya ca //

trivāraṃ tryavaraṃ pratiroddhā vā sarvasvam avajitya vā
viprasya tannimitte vā prāṇālābhe vimucyate 'pi mucyate //

evaṃ dṛḍhavrato nityaṃ brahmacārī samāhitaḥ
samāpte dvādaśe varṣe brahmahatyāṃ vyapohati //

śiṣṭvā vā bhūmidevānāṃ naradevasamāgame
svam eno 'vabhṛthasnāto hayamedhe vimucyate //

dharmasya brāhmaṇo mūlam agraṃ rājanya ucyate
tasmāt samāgame teṣām eno vikhyāpya śudhyati //

brahmaṇaḥ saṃbhavenaiva devānām api daivatam
pramāṇaṃ caiva lokasya brahmātraiva hi kāraṇam //

teṣāṃ vedavido brūyus trayo 'py enaḥ suniṣkṛtim
sā teṣāṃ pāvanāya syāt pavitrā pavitraṃ viduṣāṃ hi vāk //

ato 'nyatamam āsthāya vidhiṃ vipraḥ samāhitaḥ
brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ vyapohaty ātmavattayā //

hatvā garbham avijñātam etad eva vrataṃ caret
rājanyavaiśyau cejānāv ātreyīm eva ca striyam //

uktvā caivānṛtaṃ sākṣye pratirudhya pratirabhya guruṃ tathā
apahṛtya ca niḥkṣepaṃ nikṣepaṃ kṛtvā ca strīsuhṛdvadham //

iyaṃ viśuddhir uditā pramāpyākāmato dvijam
kāmato brāhmaṇavadhe niṣkṛtir na vidhīyate //

surāṃ pītvā dvijo mohād agnivarṇāṃ surāṃ pibet
tayā sa kāye nirdagdhe mucyate kilbiṣāt tataḥ //

gomūtram agnivarṇaṃ vā pibed udakam eva vā
payo ghṛtaṃ vā maraṇād gośakṛdrasam eva vā //

kaṇān vā bhakṣayed abdaṃ piṇyākaṃ vā sakṛn niśi
surāpānāpanuttyarthaṃ vālavāsā jaṭī dhvajī //

surā vai malam annānāṃ pāpmā ca malam ucyate
tasmād brāhmaṇarājanyau vaiśyaś ca na surāṃ pibet //

gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā
yathaivaikā tathā sarvā na pātavyā dvijottamaiḥ //

yakṣarakṣaḥpiśācānnaṃ madyaṃ māṃsaṃ surāsavam
tad brāhmaṇena nāttavyaṃ devānām aśnatā haviḥ //

amedhye vā paten matto vaidikaṃ vāpy udāharet
akāryam anyat kuryād vā brāhmaṇo madamohitaḥ //

yasya kāyagataṃ brahma madyenāplāvyate sakṛt
tasya vyapaiti brāhmaṇyaṃ śūdratvaṃ ca sa gacchati //

eṣā vicitrābhihitā surāpānasya niṣkṛtiḥ
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi suvarṇasteyaniṣkṛtim //

suvarṇasteyakṛd vipro rājānam abhigamya tu
svakarma khyāpayan brūyān māṃ bhavān anuśāstv iti //

gṛhītvā musalaṃ rājā sakṛd dhanyāt tu taṃ svayam
vadhena śudhyati steno brāhmaṇas tapasaiva tu //

tapasāpanunutsus tu suvarṇasteyajaṃ malam
cīravāsā dvijo 'raṇye cared brahmahaṇo vratam //

etair vratair apoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ
gurustrīgamanīyaṃ tu vratair ebhir apānudet //

gurutalpy abhibhāṣyainas tapte talpe svapyād ayomaye
sūrmīṃ jvalantīṃ svāśliṣyen vāśliṣyen mṛtyunā sa viśudhyati //

svayaṃ vā śiṣṇavṛṣaṇāv utkṛtyādhāya cāñjalau
nairṛtīṃ diśam ātiṣṭhed ā nipātād ajihmagaḥ //

khaṭvāṅgī cīravāsā vā śmaśrulo vijane vane
prājāpatyaṃ caret kṛcchram abdam ekaṃ samāhitaḥ //

cāndrāyaṇaṃ vā trīn māsān abhyasyen niyatendriyaḥ
haviṣyeṇa yavāgvā vā gurutalpāpanuttaye //

etair vratair apoheyur mahāpātakino malam
upapātakinas tv evam ebhir nānāvidhair vrataiḥ //

upapātakasaṃyukto goghno māsaṃ yavān pibet
kṛtavāpo vased goṣṭhe carmaṇā tena saṃvṛtaḥ //

caturthakālam aśnīyād akṣāralavaṇaṃ mitam
gomūtreṇācaret snānaṃ dvau māsau niyatendriyaḥ //

divānugacched gās tās tu tiṣṭhann ūrdhvaṃ rajaḥ pibet
śuśrūṣitvā namaskṛtya rātrau vīrāsanaṃ vīrāsano vaset //

tiṣṭhantīṣv anutiṣṭhet tu vrajantīṣv apy anuvrajet
āsīnāsu tathāsīno niyato vītamatsaraḥ //

āturām abhiśastāṃ vā cauravyāghrādibhir bhayaiḥ
patitāṃ paṅkalagnaṃ vā sarvopāyair sarvaprāṇair vimocayet //

uṣṇe varṣati śīte vā mārute vāti vā bhṛśam
na kurvītātmanas trāṇaṃ gor akṛtvā tu śaktitaḥ //

ātmano yadi vānyeṣāṃ gṛhe kṣetre 'tha vā khale
bhakṣayantīṃ na kathayet pibantaṃ caiva vatsakam //

anena vidhinā yas tu goghno gām anugacchati
sa gohatyākṛtaṃ pāpaṃ tribhir māsair vyapohati //

vṛṣabhaikādaśā gāś ca dadyāt sucaritavrataḥ
avidyamāne sarvasvaṃ vedavidbhyo nivedayet //

etad eva vrataṃ kuryur upapātakino dvijāḥ
avakīrṇivarjyaṃ avakīrṇivarjaṃ śuddhyarthaṃ cāndrāyaṇam athāpi vā //

avakīrṇī tu kāṇena gardabhena catuṣpathe
pākayajñavidhānena yajeta nirṛtiṃ niśi //

hutvāgnau vidhivad dhomān antataś ca samety ṛcā
vātendraguruvahnīnāṃ juhuyāt sarpiṣāhutīḥ //

kāmato retasaḥ sekaṃ vratasthasya dvijanmanaḥ
atikramaṃ vratasyāhur dharmajñā brahmavādinaḥ //

mārutaṃ puruhūtaṃ ca guruṃ pāvakam eva ca
caturo vratino 'bhyeti brāhmaṃ tejo 'vakīrṇinaḥ //

etasminn enasi prāpte vasitvā gardabhājinam
saptāgārāṃś cared bhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan //

tebhyo labdhena bhaikṣeṇa vartayann ekakālikam
upaspṛśaṃs triṣavaṇaṃ tv triṣavaṇam abdena sa viśudhyati //

jātibhraṃśakaraṃ karma kṛtvānyatamam icchayā
caret sāṃtapanaṃ kṛcchraṃ prājāpatyam anicchayā //

saṃkarāpātrakṛtyāsu māsaṃ śodhanam aindavam aindavaḥ
malinīkaraṇīyeṣu taptaḥ syād yāvakais tryaham //

turīyo brahmahatyāyāḥ kṣatriyasya vadhe smṛtaḥ
vaiśye 'ṣṭamāṃśo vṛttasthe śūdre jñeyas tu ṣoḍaśaḥ //

akāmatas tu rājanyaṃ vinipātya dvijottamaḥ
vṛṣabhaikasahasrā gā dadyāt sucaritavrataḥ //

tryabdaṃ cared vā niyato jaṭī brahmahaṇo vratam
vasan dūratare grāmād vṛkṣamūlaniketanaḥ //

etad eva cared abdaṃ prāyaścittaṃ dvijottamaḥ
pramāpya vaiśyaṃ vṛttasthaṃ dadyāc caikaśataṃ dadyād vaikaśataṃ gavām //

etad eva vrataṃ kṛtsnaṃ ṣaṇmāsāñ śūdrahā caret
vṛṣabhaikādaśā vāpi dadyād viprāya gāḥ sitāḥ //

mārjāranakulau hatvā cāṣaṃ maṇḍūkam eva ca
śvagodholūkakākāṃś ca śūdrahatyāvrataṃ caret //

payaḥ pibet trirātraṃ vā yojanaṃ vādhvano vrajet
upaspṛśet sravantyāṃ vā sūktaṃ vābdaivataṃ japet //

abhriṃ kārṣṇāyasīṃ dadyāt sarpaṃ hatvā dvijottamaḥ
palālabhārakaṃ ṣaṇḍhe saisakaṃ caikamāṣakam //

ghṛtakumbhaṃ varāhe tu tiladroṇaṃ tu tittirau
śuke dvihāyanaṃ vatsaṃ krauñcaṃ hatvā trihāyanam //

hatvā haṃsaṃ balākāṃ ca bakaṃ barhiṇam eva ca
vānaraṃ śyenabhāsau ca sparśayed brāhmaṇāya gām //

vāso dadyād dhayaṃ hatvā pañca nīlān vṛṣān gajam
ajameṣāv anaḍvāhaṃ kharaṃ hatvaikahāyanam //

kravyādāṃs tu mṛgān hatvā dhenuṃ dadyāt payasvinīm
akravyādān vatsatarīm uṣṭraṃ hatvā tu kṛṣṇalam //

jīnakārmukabastāvīn pṛthag dadyād viśuddhaye
caturṇām api varṇānāṃ nārīr hatvānavasthitāḥ //

dānena vadhanirṇekaṃ sarpādīnām aśaknuvan
ekaikaśaś caret kṛcchraṃ dvijaḥ pāpāpanuttaye //

asthimatāṃ tu sattvānāṃ sahasrasya pramāpaṇe
pūrṇe cānasy anasthnāṃ tu śūdrahatyāvrataṃ caret //

kiṃ cid eva tu viprāya dadyād asthimatāṃ vadhe
anasthnāṃ caiva hiṃsāyāṃ prāṇāyāmena śudhyati //

phaladānāṃ tu vṛkṣāṇāṃ chedane japyam ṛkśatam
gulmavallīlatānāṃ ca puṣpitānāṃ ca vīrudhām //

annādyajānāṃ sattvānāṃ rasajānāṃ ca sarvaśaḥ
phalapuṣpodbhavānāṃ ca ghṛtaprāśo viśodhanam //

kṛṣṭajānām oṣadhīnāṃ jātānāṃ ca svayaṃ vane
vṛthālambhe 'nugacched gāṃ dinam ekaṃ payovrataḥ //

etair vratair apohyaṃ syād eno hiṃsāsamudbhavam
jñānājñānakṛtaṃ kṛtsnaṃ śṛṇutānādyabhakṣaṇe //

ajñānād vāruṇīṃ pītvā saṃskāreṇaiva śudhyati
matipūrvam anirdeśyaṃ prāṇāntikam iti sthitiḥ //

apaḥ surābhājanasthā madyabhāṇḍasthitās tathā
pañcarātraṃ pibet pītvā śaṅkhapuṣpīśṛtaṃ payaḥ //

spṛṣṭva dattvā ca madirāṃ vidhivat pratigṛhya ca
śūdrocchiṣṭāś ca pītvāpaḥ kuśavāri pibet tryaham //

brāhmaṇas tu surāpasya gandham āghrāya somapaḥ
prāṇān apsu trir āyamya ghṛtaṃ prāśya viśudhyati //

ajñānāt prāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭam eva ca
punaḥ saṃskāram arhanti trayo varṇā dvijātayaḥ //

vapanaṃ mekhalā daṇḍo bhaikṣacaryā bhaikṣyacaryā vratāni ca
nivartante dvijātīnāṃ punaḥsaṃskārakarmaṇi //

abhojyānāṃ tu bhuktvānnaṃ strīśūdrocchiṣṭam eva ca
jagdhvā māṃsam abhakṣyaṃ ca saptarātraṃ yavān pibet //

śuktāni ca kaṣāyāṃś ca pītvā medhyāny api dvijaḥ
tāvad bhavaty aprayato yāvat tan na vrajaty adhaḥ //

viḍvarāhakharoṣṭrāṇāṃ gomāyoḥ kapikākayoḥ
prāśya mūtrapurīṣāṇi dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret //

śuṣkāṇi bhuktvā māṃsāni bhaumāni kavakāni ca
ajñātaṃ caiva sūnāstham etad eva vrataṃ caret //

kravyādasūkaroṣṭrāṇāṃ kukkuṭānāṃ ca bhakṣaṇe
narakākakharāṇāṃ ca taptakṛcchraṃ viśodhanam //

māsikānnaṃ tu yo 'śnīyād asamāvartako dvijaḥ
sa trīṇy ahāny upavased ekāhaṃ codake vaset //

brahmacārī vratacārī tu yo 'śnīyān madhu māṃsaṃ kathaṃ cana
sa kṛtvā prākṛtaṃ kṛcchraṃ vrataśeṣaṃ samāpayet //

biḍālakākākhūcchiṣṭaṃ jagdhvā śvanakulasya ca
keśakīṭāvapannaṃ ca pibed brahmasuvarcalām //

abhojyam annaṃ nāttavyam ātmanaḥ śuddhim icchatā
ajñānabhuktaṃ tūttāryaṃ śodhyaṃ vāpy āśu śodhanaiḥ //

eṣo 'nādyādanasyokto vratānāṃ vividho vidhiḥ
steyadoṣāpahartṝṇāṃ vratānāṃ śrūyatāṃ vidhiḥ //

dhānyānnadhanacauryāṇi kṛtvā kāmād dvijottamaḥ
svajātīyagṛhād eva kṛcchrābdena viśudhyati //

manuṣyāṇāṃ tu haraṇe strīṇāṃ kṣetragṛhasya ca
kūpavāpījalānāṃ ca śuddhiś cāndrāyaṇaṃ smṛtam //

dravyāṇām alpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvānyaveśmataḥ kṛtvānyaveśmani
caret sāṃtapanaṃ kṛcchraṃ tan niryāty ātmaśuddhaye //

bhakṣyabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca
puṣpamūlaphalānāṃ ca pañcagavyaṃ viśodhanam //

tṛṇakāṣṭhadrumāṇāṃ ca śuṣkānnasya guḍasya ca
cela caila carmāmiṣāṇāṃ ca trirātraṃ syād abhojanam //

maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca
ayaḥkāṃsyopalānāṃ ca dvādaśāhaṃ kaṇānnatā //

kārpāsakīṭajorṇānāṃ dviśaphaikaśaphasya dveśaphaikakhurasya ca
pakṣigandhauṣadhīnāṃ ca rajjvāś caiva tryahaṃ payaḥ //

etair vratair apoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ
agamyāgamanīyaṃ tu vratair ebhir apānudet //

gurutalpavrataṃ kuryād retaḥ siktvā svayoniṣu
sakhyuḥ putrasya ca strīṣu kumārīṣv antyajāsu ca //

paitṛsvaseyīṃ bhaginīṃ svasrīyāṃ mātur eva ca
mātuś ca bhrātus tanayāṃ bhrātur āptasya gatvā cāndrāyaṇaṃ caret //

etās tisras tu bhāryārthe nopayacchet tu buddhimān
jñātitvenānupeyās tāḥ patati hy upayann adhaḥ //

amānuṣīṣū puruṣa udakyāyām ayoniṣu
retaḥ siktvā jale caiva kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ caret //

maithunaṃ tu samāsevya puṃsi yoṣiti vā dvijaḥ
goyāne 'psu divā caiva savāsāḥ snānam ācaret //

caṇḍālāntyastriyo gatvā bhuktvā ca pratigṛhya ca
pataty ajñānato vipro jñānāt sāmyaṃ tu gacchati //

vipraduṣṭāṃ striyaṃ bhartā nirundhyād ekaveśmani
yat puṃsaḥ paradāreṣu tac caināṃ cārayed vratam //

sā cet punaḥ praduṣyet tu sadṛśenopamantritā sadṛśenopayantritā
kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ caiva tad asyāḥ pāvanaṃ smṛtam //

yat karoty ekarātreṇa vṛṣalīsevanād dvijaḥ
tad bhaikṣabhug japan nityaṃ tribhir varṣair vyapohati //

eṣā pāpakṛtām uktā caturṇām api niṣkṛtiḥ
patitaiḥ saṃprayuktānām imāḥ śṛṇuta niṣkṛtīḥ //

saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran
yājanādhyāpanād yaunān na tu yānāsanāśanāt //

yo yena patitenaiṣāṃ saṃsargaṃ yāti mānavaḥ
sa tasyaiva vrataṃ kuryāt tatsaṃsargaviśuddhaye //

patitasyodakaṃ kāryaṃ sapiṇḍair bāndhavair bahiḥ
nindite 'hani sāyāhne jñātirtviggurusaṃnidhau //

dāsī ghaṭam apāṃ pūrṇaṃ paryasyet pretavat padā
ahorātram upāsīrann aśaucaṃ bāndhavaiḥ saha //

nivarteraṃś ca tasmāt tu saṃbhāṣaṇasahāsane
dāyādyasya pradānaṃ ca yātrā caiva hi laukikī //

jyeṣṭhatā ca nivarteta jyeṣṭhāvāpyaṃ ca yad dhanam vasu
jyeṣṭhāṃśaṃ prāpnuyāc cāsya yavīyān guṇato 'dhikaḥ //

prāyaścitte tu carite pūrṇakumbham apāṃ navam
tenaiva sārdhaṃ prāsyeyuḥ snātvā puṇye jalāśaye //

sa tv apsu taṃ ghaṭaṃ prāsya praviśya bhavanaṃ svakam
sarvāṇi jñātikāryāṇi yathāpūrvaṃ samācaret //

etad etam eva vidhiṃ kuryād yoṣitsu patitāsv api
vastrānnapānaṃ deyaṃ tu vaseyuś ca gṛhāntike //

enasvibhir anirṇiktair nārthaṃ kiṃ cit sahācaret
kṛtanirṇejanāṃś caiva caitān na jugupseta karhi cit //

bālaghnāṃś ca kṛtaghnāṃś ca viśuddhān api dharmataḥ
śaraṇāgatahantṝṃś ca strīhantṝṃś ca na saṃvaset //

yeṣāṃ dvijānāṃ sāvitrī nānūcyeta yathāvidhi
tāṃś cārayitvā trīn kṛcchrān yathāvidhy upanāyayet //

prāyaścittaṃ cikīrṣanti vikarmasthās tu ye dvijāḥ
brahmaṇā ca parityaktās teṣām apy etad ādiśet //

yad garhitenārjayanti karmaṇā brāhmaṇā dhanam
tasyotsargeṇa śudhyanti japyena tapasaiva ca //

japitvā trīṇi sāvitryāḥ sahasrāṇi samāhitaḥ
māsaṃ goṣṭhe payaḥ pītvā mucyate 'satpratigrahāt //

upavāsakṛśaṃ taṃ tu govrajāt punar āgatam
praṇataṃ prati pṛccheyuḥ sāmyaṃ saumyecchasīti kim //

satyam uktvā tu vipreṣu vikired yavasaṃ gavām
gobhiḥ pravartite tīrthe kuryus tasya parigraham //

vrātyānāṃ yājanaṃ kṛtvā pareṣām antyakarma ca
abhicāram ahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrair vyapohati //

śaraṇāgataṃ parityajya vedaṃ viplāvya ca dvijaḥ
saṃvatsaraṃ yavāhāras tat pāpam apasedhati //

śvaśṛgālakharair daṣṭo grāmyaiḥ kravyādbhir eva ca
narāśvoṣṭravarāhaiś ca prāṇāyāmena śudhyati //

ṣaṣṭhānnakālatā māsaṃ saṃhitājapa eva vā
homāś ca sakalā śākalā nityam apāṅktyānāṃ viśodhanam //

uṣṭrayānaṃ samāruhya kharayānaṃ tu kāmataḥ
snātvā tu vipro digvāsāḥ prāṇāyāmena śudhyati //

vinādbhir apsu vāpy ārtaḥ śārīraṃ saṃniṣevya ca
sacailo bahir āplutya gām ālabhya viśudhyati //

vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame
snātakavratalope ca prāyaścittam abhojanam //

huṅkāraṃ brāhmaṇasyoktvā tvamkāraṃ ca garīyasaḥ
snātvānaśnann ahaḥ śeṣam abhivādya prasādayet //

tāḍayitvā tṛṇenāpi kaṇṭhe vābadhya vāsasā
vivāde vā vinirjitya praṇipatya prasādayet //

avagūrya tv abdaśataṃ sahasram abhihatya ca
jighāṃsayā brāhmaṇasya narakaṃ pratipadyate //

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn saṃgṛhṇāti mahītale
tāvanty abdasahasrāṇi tatkartā narake vaset vrajet //

avagūrya caret kṛcchram atikṛcchraṃ nipātane
kṛcchrātikṛcchrau kurvīta viprasyotpādya śoṇitam //

anuktaniṣkṛtīnāṃ tu pāpānām apanuttaye
śaktiṃ cāvekṣya pāpaṃ ca prāyaścittaṃ prakalpayet //

yair abhyupāyair enāṃsi mānavo vyapakarṣati
tān vo 'bhyupāyān vakṣyāmi devarṣipitṛsevitān //

tryahaṃ prātas tryahaṃ sāyaṃ tryaham adyād ayācitam
tryahaṃ paraṃ ca nāśnīyāt prājāpatyaṃ caran dvijaḥ //

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam
ekarātropavāsaś ca kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ smṛtam //

ekaikaṃ grāsam aśnīyāt tryahāṇi trīṇi pūrvavat
tryahaṃ copavased antyam atikṛcchraṃ caran dvijaḥ //

taptakṛcchraṃ caran vipro jalakṣīraghṛtānilān
pratitryahaṃ pibed uṣṇān sakṛtsnāyī samāhitaḥ //

yatātmano 'pramattasya dvādaśāham abhojanam
parāko nāma kṛcchro 'yaṃ sarvapāpāpanodanaḥ //

ekaikaṃ hrāsayet piṇḍaṃ kṛṣṇe śukle ca vardhayet
upaspṛśaṃs triṣavaṇam etac cāṇdrāyaṇaṃ smṛtam //

etam eva vidhiṃ kṛtsnam ācared yavamadhyame
śuklapakṣādiniyataś caraṃś cāndrāyaṇaṃ vratam //

aṣṭāv aṣṭau samaśnīyāt piṇḍān madhyaṃdine sthite
niyatātmā haviṣyāśī yaticāndrāyaṇaṃ caran //

caturaḥ prātar aśnīyāt piṇḍān vipraḥ samāhitaḥ
caturo 'stam ite sūrye śiśucāndrāyaṇaṃ smṛtam //

yathā kathaṃ cit piṇḍānāṃ tisro 'śītīḥ samāhitaḥ
māsenāśnan haviṣyasya candrasyaiti salokatām //

etad rudrās tathādityā vasavaś cācaran vratam
sarvākuśalamokṣāya marutaś ca maharṣibhiḥ //

mahāvyāhṛtibhir homaḥ kartavyaḥ svayam anvaham
ahiṃsā satyam akrodham ārjavaṃ ca samācaret //

trir ahnas trir niśāyāṃ ca savāsā jalam āviśet
strīśūdrapatitāṃś caiva nābhibhāṣeta karhi cit //

sthānāsanābhyāṃ vihared aśakto 'dhaḥ śayīta vā
brahmacārī vratī ca syād gurudevadvijārcakaḥ //

sāvitrīṃ ca japen nityaṃ pavitrāṇi ca śaktitaḥ
sarveṣv eva vrateṣv evaṃ prāyaścittārtham ādṛtaḥ //

etair dvijātayaḥ śodhyā vratair āviṣkṛtainasaḥ
anāviṣkṛtapāpāṃs tu mantrair homaiś ca śodhayet //

khyāpanenānutāpena tapasādhyayanena ca
pāpakṛn mucyate pāpāt tathā dānena cāpadi //

yathā yathā naro 'dharmaṃ svayaṃ kṛtvānubhāṣate
tathā tathā tvacevāhis tenādharmeṇa mucyate //

yathā yathā manas tasya duṣkṛtaṃ karma garhati
tathā tathā śarīraṃ tat tenādharmeṇa mucyate //

kṛtvā pāpaṃ hi saṃtapya tasmāt pāpāt pramucyate
naivaṃ kuryāṃ punar iti nivṛttyā pūyate tu saḥ //

evaṃ saṃcintya manasā pretya karmaphalodayam
manovāṅgūrtibhir nityaṃ śubhaṃ karma samācaret //

ajñānād yadi vā jñānāt kṛtvā karma vigarhitam
tasmād vimuktim anvicchan dvitīyaṃ na samācaret //

yasmin karmaṇy asya kṛte manasaḥ syād alāghavam
tasmiṃs tāvat tapaḥ kuryād yāvat tuṣṭikaraṃ bhavet //

tapomūlam idaṃ sarvaṃ daivamānuṣakaṃ sukham
tapomadhyaṃ budhaiḥ proktaṃ tapo'ntaṃ vedadarśibhiḥ //

brāhmaṇasya tapo jñānaṃ tapaḥ kṣatrasya rakṣaṇam
vaiśyasya tu tapo vārtā tapaḥ śūdrasya sevanam //

ṛṣayaḥ saṃyatātmānaḥ phalamūlānilāśanāḥ
tapasaiva prapaśyanti trailokyaṃ sacarācaram //

auṣadhāny agado vidyā daivī ca vividhā sthitiḥ
tapasaiva prasidhyanti tapas teṣāṃ hi sādhanam //

yad dustaraṃ yad durāpaṃ yad durgaṃ yac ca duṣkaram
sarvaṃ tu tat tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam //

mahāpātakinaś caiva śeṣāś cākāryakāriṇaḥ
tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāt tataḥ //

kītāś cāhipataṃgāś ca paśavaś ca vayāṃsi ca
sthāvarāṇi ca bhūtāni divaṃ yānti tapobalāt //

yat kiṃ cid enaḥ kurvanti manovāṅgūrtibhir manovākkarmabhir janāḥ
tat sarvaṃ nirdahanty āśu tapasaiva tapodhanāḥ //

tapasaiva viśuddhasya brāhmaṇasya divaukasaḥ
ijyāś ca pratigṛhṇanti kāmān saṃvardhayanti ca //

prajāpatir idaṃ śāstraṃ tapasaivāsṛjat prabhuḥ
tathaiva vedān ṛṣayas tapasā pratipedire //

ity yad etat tapaso devā mahābhāgyaṃ pracakṣate
sarvasyāsya prapaśyantas tapasaḥ puṇyam uttamam udbhavam //

vedābhyāso 'nvahaṃ śaktyā mahāyajñakriyā kṣamā
nāśayanty āśu pāpāni mahāpātakajāny api //

yathaidhas tejasā vahniḥ prāptaṃ nirdahati kṣaṇāt
tathā jñānāgninā pāpaṃ sarvaṃ dahati vedavit //

ity etad enasām uktaṃ prāyaścittaṃ yathāvidhi
ata ūrdhvaṃ rahasyānāṃ prāyaścittaṃ nibodhata //

savyāhṛtipraṇavakāḥ prāṇāyāmās tu ṣoḍaśa
api bhrūṇahanaṃ māsāt punanty ahar ahaḥ kṛtāḥ //

kautsaṃ japtvāpa ity etad vasiṣṭhaṃ ca pratīty ṛcam
māhitraṃ śuddhavatyaś ca surāpo 'pi viśudhyati //

sakṛj japtvāsyavāmīyaṃ śivasaṃkalpam eva ca
apahṛtya suvarṇaṃ tu kṣaṇād bhavati nirmalaḥ //

haviṣpāntīyam abhyasya na tamaṃ ha itīti ca
japitvā pauruṣaṃ sūktaṃ mucyate gurutalpagaḥ //

enasāṃ sthūlasūkṣmāṇāṃ cikīrṣann apanodanam
avety ṛcaṃ japed abdaṃ yat kiṃ cedam itīti vā //

pratigṛhyāpratigrāhyaṃ bhuktvā cānnaṃ vigarhitam
japaṃs taratsamandīyaṃ pūyate mānavas tryahāt //

somāraudraṃ tu bahvenāḥ māsam samām abhyasya śudhyati
sravantyām ācaran snānam aryamṇām iti ca tṛcam //

abdārdham indram ity etad enasvī saptakaṃ japet
apraśastaṃ tu kṛtvāpsu māsam āsīta bhaikṣabhuk //

mantraiḥ śākalahomīyair abdaṃ hutvā ghṛtaṃ dvijaḥ
sugurv apy apahanty eno japtvā vā nama ity ṛcam //

mahāpātakasaṃyukto 'nugacched gāḥ samāhitaḥ
abhyasyābdaṃ pāvamānīr bhaikṣāhāro viśudhyati //

araṇye vā trir abhyasya prayato vedasaṃhitām
mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ parākaiḥ śodhitas tribhiḥ //

tryahaṃ tūpavased yuktas trir ahno 'bhyupayann apaḥ
mucyate pātakaiḥ sarvais trir japitvāghamarṣaṇam //

yathāśvamedhaḥ kraturāṭ sarvapāpāpanodanaḥ
tathāghamarṣaṇaṃ sūktaṃ sarvapāpāpanodanam //

hatvā lokān apīmāṃs trīn aśnann api yatas tataḥ
ṛgvedaṃ dhārayan vipro nainaḥ prāpnoti kiṃ cana //

ṛksaṃhitāṃ trir abhyasya yajuṣāṃ vā samāhitaḥ
sāmnāṃ vā sarahasyānāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate //

yathā mahāhradaṃ prāpya kṣiptaṃ loṣṭaṃ vinaśyati
tathā duścaritaṃ sarvaṃ vede trivṛti majjati //

ṛco yajūṃṣi cānyāni sāmāni vividhāni ca
eṣa jñeyas trivṛdvedo yo vedainaṃ sa vedavit //

ādyaṃ yat tryakṣaraṃ brahma trayī yasmin pratiṣṭhitā
sa guhyo 'nyas trivṛdvedo yas taṃ veda sa vedavit //