Manu Smriti · Chapter 12
cāturvarṇyasya kṛtsno 'yam ukto dharmas tvayānaghaḥ
karmaṇāṃ phalanirvṛttiṃ śaṃsa nas tattvataḥ parām //
sa tān uvāca dharmātmā maharṣīn mānavo bhṛguḥ
asya sarvasya śṛṇuta karmayogasya nirṇayam //
śubhāśubhaphalaṃ karma manovāgdehasaṃbhavam
karmajā gatayo nṝṇām uttamādhamamadhyamaḥ //
tasyeha trividhasyāpi tryadhiṣṭhānasya dehinaḥ
daśalakṣaṇayuktasya mano vidyāt pravartakam //
paradravyeṣv abhidhyānaṃ manasāniṣṭacintanam
vitathābhiniveśaś ca trividhaṃ karma mānasam //
pāruṣyam anṛtaṃ caiva paiśunyaṃ cāpi sarvaśaḥ
asaṃbaddhapralāpaś ca vāṅmayaṃ syāc caturvidham //
adattānām upādānaṃ hiṃsā caivāvidhānataḥ
paradāropasevā ca śārīraṃ trividhaṃ smṛtam //
mānasaṃ manasaivāyam upabhuṅkte śubhāśubham
vācā vācā kṛtaṃ karma kāyenaiva ca kāyikam //
śarīrajaiḥ karmadoṣair yāti sthāvaratāṃ naraḥ
vācikaiḥ pakṣimṛgatāṃ mānasair antyajātitām //
vāgdaṇḍo 'tha manodaṇḍaḥ kāyadaṇḍas tathaiva ca
yasyaite nihitā buddhau tridaṇḍīti sa ucyate //
tridaṇḍam etan nikṣipya sarvabhūteṣu mānavaḥ
kāmakrodhau tu saṃyamya susaṃyamya tataḥ siddhiṃ niyacchati nigacchati //
yo 'syātmanaḥ kārayitā taṃ kṣetrajñaṃ pracakṣate
yaḥ karoti tu karmāṇi sa bhūtātmocyate budhaiḥ //
jīvasaṃjño 'ntarātmānyaḥ sahajaḥ sarvadehinām
yena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu //
tāv ubhau bhūtasaṃpṛktau mahān kṣetrajña eva ca
uccāvaceṣu bhūteṣu sthitaṃ taṃ vyāpya tiṣṭhataḥ //
asaṃkhyā mūrtayas tasya niṣpatanti śarīrataḥ
uccāvacāni bhūtāni satataṃ ceṣṭayanti yāḥ //
pañcabhya eva mātrābhyaḥ bhūtebhyaḥ pretya duṣkṛtināṃ nṛṇām
śarīraṃ yātanārthīyam anyad utpadyate dhruvam //
tenānubhūya tā yāmīḥ śarīreṇeha yātanāḥ
tāsv eva bhūtamātrāsu pralīyante vibhāgaśaḥ //
so 'nubhūyāsukhodarkān doṣān viṣayasaṅgajān
vyapetakalmaṣo 'bhyeti tāv evobhau mahaujasau //
tau dharmaṃ paśyatas tasya pāpaṃ cātandritau saha
yābhyāṃ prāpnoti saṃpṛktaḥ pretyeha ca sukhāsukham //
yady ācarati yathācarati dharmaṃ sa prāyaśo 'dharmam alpaśaḥ
tair eva cāvṛto bhūtaiḥ svarge sukham upāśnute //
yadi tu prāyaśo 'dharmaṃ sevate dharmam alpaśaḥ
tair bhūtaiḥ sa parityakto yāmīḥ prāpnoti yātanāḥ //
yāmīs tā yātanāḥ prāpya sa jīvo vītakalmaṣaḥ
tāny eva pañca bhūtāni punar apyeti bhāgaśaḥ //
etā dṛṣṭvāsya jīvasya gatīḥ svenaiva cetasā
dharmato 'dharmataś caiva dharme dadhyāt sadā manaḥ //
sattvaṃ rajas tamaś caiva trīn vidyād ātmano guṇān
yair vyāpyemān sthito bhāvān mahān sarvān aśeṣataḥ //
yo yadaiṣāṃ guṇo dehe sākalyenātiricyate
sa tadā tadguṇaprāyaṃ taṃ karoti śarīriṇam //
sattvaṃ jñānaṃ tamo 'jñānaṃ rāgadveṣau rajaḥ smṛtam
etad vyāptimad eteṣāṃ sarvabhūtāśritaṃ vapuḥ //
tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃ cid ātmani lakṣayet
praśāntam iva śuddhābhaṃ sattvaṃ tad upadhārayet //
yat tu duḥkhasamāyuktam aprītikaram ātmanaḥ
tad rajo pratīpaṃ vidyāt satataṃ hāri hartṛ dehinām //
yat tu syān mohasaṃyuktam avyaktaṃ viṣayātmakam
apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet //
trayāṇām api caiteṣāṃ guṇānāṃ yaḥ phalodayaḥ
agryo madhyo jaghanyaś ca taṃ pravakṣyāmy aśeṣataḥ //
vedābhyāsas tapo jñānaṃ śaucam indriyanigrahaḥ
dharmakriyātmacintā ca sāttvikaṃ guṇalakṣaṇam //
ārambharucitādhairyam asatkāryaparigrahaḥ
viṣayopasevā cājasraṃ rājasaṃ guṇalakṣaṇam //
lobhaḥ svapno 'dhṛtiḥ krauryaṃ nāstikyaṃ bhinnavṛttitā
yāciṣṇutā pramādaś ca tāmasaṃ guṇalakṣaṇam //
trayāṇām api caiteṣāṃ guṇānāṃ triṣu tiṣṭhatām
idaṃ sāmāsikaṃ jñeyaṃ kramaśo guṇalakṣaṇam //
yat karma kṛtvā kurvaṃś ca kariṣyaṃś caiva lajjati
taj jñeyaṃ viduṣā sarvaṃ tāmasaṃ guṇalakṣaṇam //
yenāsmin karmanā loke khyātim icchati puṣkalām
na ca śocaty asaṃpattau tad vijñeyaṃ tu rājasam //
yat sarveṇecchati jñātuṃ yan na lajjati cācaran
yena tuṣyati cātmāsya tat sattvaguṇalakṣaṇam //
tamaso lakṣaṇaṃ kāmo rajasas tv artha ucyate
sattvasya lakṣaṇaṃ dharmaḥ śraiṣṭhyam eṣāṃ yathottaram //
yena yas yāṃs tu guṇenaiṣāṃ saṃsarān pratipadyate
tān samāsena vakṣyāmi sarvasyāsya yathākramam //
devatvaṃ sāttvikā yānti manuṣyatvaṃ ca rājasāḥ
tiryaktvaṃ tāmasā nityam ity eṣā trividhā gatiḥ //
trividhā trividhaiṣā tu vijñeyā gauṇikī gatiḥ
adhamā madhyamāgryā ca karmavidyāviśeṣataḥ //
sthāvarāḥ kṛmikīṭāś ca matsyāḥ sarpāḥ sakacchapāḥ
paśavaś ca mṛgāś caiva jaghanyā tāmasī gatiḥ //
hastinaś ca turaṅgāś ca śūdrā mlecchāś ca garhitāḥ
siṃhā vyāghrā varāhāś ca madhyamā tāmasī gatiḥ //
cāraṇāś ca suparṇāś ca puruṣāś caiva dāmbhikāḥ
rakṣāṃsi ca piśācāś ca tāmasīṣūttamā gatiḥ //
jhallā mallā naṭāś caiva puruṣāḥ śastravṛttayaḥ
dyūtapānaprasaktāś ca jaghanyā rājasī gatiḥ //
rājānaḥ kṣatriyāś caiva rājñāṃ caiva purohitāḥ
vādayuddhapradhānāś ca madhyamā rājasī gatiḥ //
gandharvā guhyakā yakṣā vibudhānucarāś ca ye
tathaivāpsarasaḥ sarvā rājasīṣūttamā gatiḥ //
tāpasā yatayo viprā ye ca vaimānikā gaṇāḥ
nakṣatrāṇi ca daityāś ca prathamā sāttvikī gatiḥ //
yajvāna ṛṣayo devā vedā jyotīṃṣi vatsarāḥ
pitaraś caiva sādhyāś ca dvitīyā sāttvikī gatiḥ //
brahmā viśvasṛjo dharmo mahān avyaktam eva ca
uttamāṃ sāttvikīm etāṃ gatim āhur manīṣiṇaḥ //
eṣa sarvaḥ samuddiṣṭas tri triṣ prakārasya karmaṇaḥ
trividhas trividhaḥ kṛtsnaḥ saṃsāraḥ sārvabhautikaḥ //
indriyāṇāṃ prasaṅgena dharmasyāsevanena ca
pāpān saṃyānti saṃsārān avidvāṃso narādhamāḥ //
yāṃ yāṃ yoniṃ tu jīvo 'yaṃ yena yeneha karmaṇā
kramaśo yāti loke 'smiṃs tat tat sarvaṃ nibodhata //
bahūn varṣagaṇān ghorān narakān prāpya tatkṣayāt
saṃsārān pratipadyante mahāpātakinas tv imān //
śvasūkarakharoṣṭrāṇāṃ go'jāvimṛgapakṣiṇāṃ
caṇḍālapukkasānāṃ ca brahmahā yonim ṛcchati //
kṛmikīṭapataṅgānāṃ viḍbhujāṃ caiva pakṣiṇām
hiṃsrāṇāṃ caiva sattvānāṃ surāpo brāhmaṇo vrajet //
lūtāhisaraṭānāṃ ca tiraścāṃ cāmbucāriṇām
hiṃsrāṇāṃ ca piśācānāṃ steno vipraḥ sahasraśaḥ //
tṛṇagulmalatānāṃ ca kravyādāṃ daṃṣṭriṇām api
krūrakarmakṛtāṃ caiva śataśo gurutalpagaḥ //
hiṃsrā bhavanti kravyādāḥ kṛmayo 'medhyabhakṣiṇaḥ
parasparādinaḥ stenāḥ pretyāntyastrīniṣeviṇaḥ //
saṃyogaṃ patitair gatvā parasyaiva ca yoṣitam
apahṛtya ca viprasvaṃ bhavati brahmarākṣasaḥ //
maṇimuktāpravālāni hṛtvā lobhena mānavaḥ
vividhāṇi ca ratnāni jāyate hemakartṛṣu //
dhānyaṃ hṛtvā bhavaty ākhuḥ kāṃsyaṃ haṃso jalaṃ plavaḥ
madhu daṃśaḥ payaḥ kāko rasaṃ śvā nakulo ghṛtam //
māṃsaṃ gṛdhro vapāṃ madgus tailaṃ tailapakaḥ khagaḥ
cīrīvākas tu lavaṇaṃ balākā śakunir dadhi //
kauśeyaṃ tittirir hṛtvā kṣaumaṃ hṛtvā tu darduraḥ
kārpāsatāntavaṃ krauñco godhā gāṃ vāggudo guḍam //
chucchundariḥ chucchundarīḥ śubhān gandhān patraśākaṃ tu barhiṇaḥ
śvāvit kṛtānnaṃ vividham akṛtānnaṃ tu śalyakaḥ //
bako bhavati hṛtvāgniṃ gṛhakārī hy upaskaram
raktāni hṛtvā vāsāṃsi jāyate jīvajīvakaḥ //
vṛko mṛgebhaṃ vyāghro 'śvaṃ phalamūlaṃ tu markaṭaḥ
strīm ṛkṣaḥ stokako vāri yānāny uṣṭraḥ paśūn ajaḥ //
yad vā tad vā paradravyam apahṛtya balān naraḥ
avaśyaṃ yāti tiryaktvaṃ jagdhvā caivāhutaṃ haviḥ //
striyo 'py etena kalpena hṛtvā doṣam avāpnuyuḥ
eteṣām eva jantūnāṃ bhāryātvam upayānti tāḥ //
svebhyaḥ svebhyas tu karmabhyaś cyutā varṇā hy anāpadi
pāpān saṃsṛtya saṃsārān preṣyatāṃ yānti śatruṣu dasyuṣu //
vāntāśy ulkāmukhaḥ preto vipro dharmāt svakāc cyutaḥ
amedhyakuṇapāśī ca kṣatriyaḥ kaṭapūtanaḥ kūṭapūtanaḥ //
maitrākṣajyotikaḥ maitrākṣijyotikaḥ preto vaiśyo bhavati pūyabhuk
cailāśakaś ca bhavati śūdro dharmāt svakāc cyutaḥ //
yathā yathā niṣevante viṣayān viṣayātmakāḥ
tathā tathā kuśalatā teṣāṃ teṣūpajāyate //
te 'bhyāsāt karmaṇāṃ teṣāṃ pāpānām alpabuddhayaḥ
saṃprāpnuvanti duḥkhāni tāsu tāsv iha yoniṣu //
tāmisrādiṣu cogreṣu narakeṣu vivartanam
asipatravanādīni bandhanachedanāni ca //
vividhāś caiva saṃpīḍāḥ kākolūkaiś ca bhakṣaṇam
karambhavālukātāpān kumbhīpākāṃś ca dāruṇān //
saṃbhavāṃś ca viyonīṣu duḥkhaprāyāsu nityaśaḥ
śītātapābhighātāṃś ca vividhāni bhayāni ca //
asakṛd garbhavāseṣu vāsaṃ janma ca dāruṇam
bandhanāni ca kāṣṭhāni kaṣṭāni parapreṣyatvam eva ca //
bandhupriyaviyogāṃś ca saṃvāsaṃ caiva durjanaiḥ
dravyārjanaṃ ca nāśaṃ ca mitrāmitrasya cārjanam //
jarāṃ caivāpratīkārāṃ vyādhibhiś copapīḍanam
kleśāṃś ca vividhāṃs tāṃs tān mṛtyum eva ca durjayam //
yādṛśena tu bhāvena yad yat karma niṣevate
tādṛśena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute //
eṣa sarvaḥ samuddiṣṭaḥ karmaṇāṃ vaḥ phalodayaḥ
naiḥśreyasakaraṃ karma viprasyedaṃ nibodhata //
vedābhyāsas tapo jñānam indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ
ahiṃsā gurusevā ca niḥśreyasakaraṃ param //
sarveṣām api caiteṣāṃ śubhānām iha karmaṇām
kiṃ cic chreyaskarataraṃ karmoktaṃ puruṣaṃ prati //
sarveṣām api caiteṣām ātmajñānaṃ paraṃ smṛtam
tad dhy agryaṃ sarvavidyānāṃ prāpyate hy amṛtaṃ tataḥ //
ṣaṇṇām eṣāṃ tu sarveṣāṃ karmaṇāṃ pretya ceha ca
śreyaskarataraṃ jñeyaṃ sarvadā karma vaidikam //
vaidike karmayoge tu sarvāṇy etāny aśeṣataḥ
antarbhavanti kramaśas tasmiṃs tasmin kriyāvidhau //
sukhābhyudayikaṃ caiva naiḥśreyasikam eva ca
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam //
iha cāmutra vā kāmyaṃ pravṛttaṃ karma kīrtyate
niṣkāmaṃ jñātapūrvaṃ tu nivṛttam upadiśyate //
pravṛttaṃ karma saṃsevyaṃ devānām eti sāmyatām
nivṛttaṃ sevamānas tu bhūtāny atyeti pañca vai //
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani
samaṃ paśyann ātmayājī svārājyam adhigacchati //
yathoktāny api karmāṇi parihāya dvijottamaḥ
ātmajñāne śame ca syād vedābhyāse ca yatnavān //
etad dhi janmasāphalyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ
prāpyaitat kṛtakṛtyo hi dvijo bhavati nānyathā //
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaś cakṣuḥ sanātanam
aśakyaṃ cāprameyaṃ ca vedaśāstram iti sthitiḥ //
yā vedabāhyāḥ smṛtayo śrutayo yāś ca kāś ca kudṛṣṭayaḥ
sarvās tā niṣphalāḥ pretya tamoniṣṭhā hi tāḥ smṛtāḥ //
utpadyante cyavante ca vinaśyanti yāny ato 'nyāni kāni cit
tāny arvākkālikatayā niṣphalāny anṛtāni ca //
cāturvarṇyaṃ trayo lokāś catvāraś cāśramāḥ pṛthak
bhūtaṃ bhavyaṃ bhavad bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ vedāt prasidhyati //
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ
vedād eva prasūyante prasūtir guṇakarmataḥ //
bibharti sarvabhūtāni vedaśāstraṃ sanātanam
tasmād etat paraṃ manye yaj jantor asya sādhanam //
senāpatyaṃ saināpatyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍanetṛtvam eva ca
sarvalokādhipatyaṃ ca vedaśāstravid arhati //
yathā jātabalo vahnir dahaty ārdrān api drumān
tathā dahati vedajñaḥ karmajaṃ doṣam ātmanaḥ //
vedaśāstrārthatattvajño yatra tatrāśrame vasan
ihaiva loke tiṣṭhan sa brahmabhūyāya kalpate //
ajñebhyo granthinaḥ śreṣṭhā granthibhyo dhāriṇo varāḥ
dhāribhyo jñāninaḥ śreṣṭhā jñānibhyo vyavasāyinaḥ //
tapo vidyā ca viprasya niḥśreyasakaraṃ param
tapasā kilbiṣaṃ hanti vidyayāmṛtam aśnute //
pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamam
trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmaśuddhim abhīpsatā //
ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā
yas tarkeṇānusaṃdhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ //
naiḥśreyasam idaṃ karma yathoditam aśeṣataḥ
mānavasyāsya śāstrasya rahasyam upadiśyate upadekṣyate //
anāmnāteṣu dharmeṣu kathaṃ syād iti ced bhavet
yaṃ śiṣṭā brāhmaṇā brūyuḥ sa dharmaḥ syād aśaṅkitaḥ //
dharmeṇādhigato yais tu vedaḥ saparibṛṃhaṇaḥ
te śiṣṭā brāhmaṇā jñeyāḥ śrutipratyakṣahetavaḥ //
daśāvarā vā pariṣad yaṃ dharmaṃ parikalpayet
tryavarā vāpi vṛttasthā taṃ dharmaṃ na vicālayet //
traividyo hetukas tarkī nairukto dharmapāṭhakaḥ
trayaś cāśramiṇaḥ pūrve pariṣat syād daśāvarā //
ṛgvedavid yajurvic ca sāmavedavid eva ca
tryavarā pariṣaj jñeyā dharmasaṃśayanirṇaye //
eko 'pi vedavid dharmaṃ yaṃ vyavasyed dvijottamaḥ
sa vijñeyaḥ paro dharmo nājñānām udito 'yutaiḥ //
avratānām amantrāṇāṃ jātimātropajīvinām
sahasraśaḥ sametānāṃ pariṣattvaṃ na vidyate //
yaṃ vadanti tamobhūtā mūrkhā dharmam atadvidaḥ
tatpāpaṃ śatadhā bhūtvā tadvaktṝn anugacchati //
etad vo 'bhihitaṃ sarvaṃ niḥśreyasakaraṃ param
asmād apracyuto vipraḥ prāpnoti paramāṃ gatim //
evaṃ sa bhagavān devo lokānāṃ hitakāmyayā
dharmasya paramaṃ guhyaṃ mamedaṃ sarvam uktavān //
sarvam ātmani saṃpaśyet sac cāsac ca samāhitaḥ
sarvaṃ hy ātmani saṃpaśyan nādharme kurute manaḥ matim //
ātmaiva devatāḥ sarvāḥ sarvam ātmany avasthitam
ātmā hi janayaty eṣāṃ karmayogaṃ śarīriṇām //
khaṃ saṃniveśayet kheṣu ceṣṭanasparśane 'nilam
paktidṛṣṭyoḥ paraṃ tejaḥ snehe 'po gāṃ ca mūrtiṣu //
manasīnduṃ diśaḥ śrotre krānte viṣṇuṃ bale haram
vācy agniṃ mitram utsarge prajane ca prajāpatim //
praśāsitāraṃ sarveṣām aṇīyāṃsam aṇor api
rukmābhaṃ svapnadhīgamyaṃ vidyāt taṃ puruṣaṃ param //
etam eke vadanty agniṃ manum anye prajāpatim
indram eke pare prāṇam apare brahma śāśvatam //
eṣa sarvāṇi bhūtāni pañcabhir vyāpya mūrtibhiḥ
janmavṛddhikṣayair nityaṃ saṃsārayati cakravat //
evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu paśyaty ātmānam ātmanā
sa sarvasamatām etya brahmābhyeti paraṃ padam //
ity etan mānavaṃ śāstraṃ bhṛguproktaṃ paṭhan dvijaḥ
bhavaty ācāravān nityaṃ yatheṣṭāṃ prāpnuyād gatim //
Original text: Manusmṛti · Edition: Manusmṛti with the commentary of Kullūka Bhaṭṭa, based on Shastri 1983 , compared with Śāstrī 1982 . Manusmṛti with the commentary of Medhātithi, based on the Calcutta Edition from 1967 and Jha 1992 . J.L. Shastri Manusmṛti with the Sanskrit commentary Manvartha-Muktāvalī of Kullūka Bhaṭṭa Delhi Motilal Banarsidass Haragovinda Śāstrī Gopāla Śāstrī Nene Manusmṛti with the Manvartha-Muktāvalī of Ku · Data entry Michio Yano Yasuke Ikari · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0