મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 11
સાન્તાનિકં યક્ષ્યમાણમ્ અધ્વગં સાર્વવેદસમ્
ગુર્વર્થં પિતૃમાત્રર્થં સ્વાધ્યાયાર્થ્ય્ ઉપતાપિનઃ ॥
ન વૈ તાન્ સ્નાતકાન્ વિદ્યાદ્ બ્રાહ્મણાન્ ધર્મભિક્ષુકાન્
નિઃસ્વેભ્યો દેયમ્ એતેભ્યો દાનં વિદ્યાવિશેષતઃ ॥
એતેભ્યો હિ દ્વિજાગ્ર્યેભ્યો દેયમ્ અન્નં સદક્ષિણમ્
ઇતરેભ્યો બહિર્વેદિ કૃતાન્નં દેયમ્ ઉચ્યતે ॥
સર્વરત્નાનિ રાજા તુ યથાર્હં પ્રતિપાદયેત્
બ્રાહ્મણાન્ વેદવિદુષો યજ્ઞાર્થં ચૈવ દક્ષિણામ્ ॥
કૃતદારો ઽપરાન્ દારાન્ ભિક્ષિત્વા યો ઽધિગચ્છતિ
રતિમાત્રં ફલં તસ્ય દ્રવ્યદાતુસ્ તુ સંતતિઃ ॥
ધનાનિ તુ યથાશક્તિ વિપ્રેષુ પ્રતિપાદયેત્
વેદવિત્સુ વિવિક્તેષુ પ્રેત્ય સ્વર્ગં સમશ્નુતે ॥
યસ્ય ત્રૈવાર્ષિકં ભક્તં પર્યાપ્તં ભૃત્યવૃત્તયે
અધિકં વાપિ વિદ્યેત સ સોમં પાતુમ્ અર્હતિ ॥
અતઃ સ્વલ્પીયસિ દ્રવ્યે યઃ સોમં પિબતિ દ્વિજઃ
સ પીતસોમપૂર્વો ઽપિ ન તસ્યાપ્નોતિ તત્ફલમ્ ॥
શક્તઃ પરજને દાતા સ્વજને દુઃખજીવિનિ
મધ્વાપાતો વિષાસ્વાદઃ સ ધર્મપ્રતિરૂપકઃ ॥
ભૃત્યાનામ્ ઉપરોધેન યત્ કરોત્ય્ ઔર્ધ્વદેહિકમ્
તદ્ ભવત્ય્ અસુખોદર્કં જીવતશ્ ચ મૃતસ્ય ચ ॥
યજ્ઞશ્ ચેત્ પ્રતિરુદ્ધઃ સ્યાદ્ એકેનાઙ્ગેન યજ્વનઃ
બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેન ધાર્મિકે સતિ રાજનિ ॥
યો વૈશ્યઃ સ્યાદ્ બહુપશુર્ હીનક્રતુર્ અસોમપઃ
કુટુમ્બાત્ તસ્ય તદ્ દ્રવ્યમ્ આહરેદ્ યજ્ઞસિદ્ધયે ॥
આહરેત્ ત્રીણિ વા દ્વે વા કામં શૂદ્રસ્ય વેશ્મનઃ
ન હિ શૂદ્રસ્ય યજ્ઞેષુ કશ્ ચિદ્ અસ્તિ પરિગ્રહઃ ॥
યો ઽનાહિતાગ્નિઃ શતગુર્ અયજ્વા અયજ્ઞશ્ ચ સહસ્રગુઃ
તયોર્ અપિ કુટુમ્બાભ્યામ્ આહરેદ્ અવિચારયન્ ॥
આદાનનિત્યાચ્ ચાદાતુર્ આહરેદ્ અપ્રયચ્છતઃ
તથા યશો ઽસ્ય પ્રથતે ધર્મશ્ ચૈવ પ્રવર્ધતે ॥
તથાઐવ સપ્તમે ભક્તે ભક્તાનિ ષડ્ અનશ્નતા
અશ્વસ્તનવિધાનેન હર્તવ્યં હીનકર્મણઃ ॥
ખલાત્ ક્ષેત્રાદ્ અગારાદ્ વા યતો વાપ્ય્ ઉપલભ્યતે
આખ્યાતવ્યં તુ તત્ તસ્મૈ પૃચ્છતે યદિ પૃચ્છતિ ॥
બ્રાહ્મણસ્વં ન હર્તવ્યં ક્ષત્રિયેણ કદા ચન
દસ્યુનિષ્ક્રિયયોસ્ તુ સ્વમ્ અજીવન્ હર્તુમ્ અર્હતિ ॥
યો ઽસાધુભ્યો ઽર્થમ્ આદાય સાધુભ્યઃ સંપ્રયચ્છતિ
સ કૃત્વા પ્લવમ્ આત્માનં સંતારયતિ તાવ્ ઉભૌ ॥
યદ્ ધનં યજ્ઞશીલાનાં દેવસ્વં તદ્ વિદુર્ બુધાઃ
અયજ્વનાં તુ યદ્ વિત્તમ્ આસુરસ્વં તદ્ ઉચ્યતે ॥
ન તસ્મિન્ ધારયેદ્ દણ્ડં ધાર્મિકઃ પૃથિવીપતિઃ
ક્ષત્રિયસ્ય હિ બાલિશ્યાદ્ બ્રાહ્મણઃ સીદતિ ક્ષુધા ॥
તસ્ય ભૃત્યજનં જ્ઞાત્વા સ્વકુટુમ્બાન્ મહીપતિઃ
શ્રુતશીલે ચ વિજ્ઞાય વૃત્તિં ધર્મ્યાં પ્રકલ્પયેત્ ॥
કલ્પયિત્વાસ્ય વૃત્તિં ચ રક્ષેદ્ એનં સમન્તતઃ
રાજા હિ ધર્મષડ્ભાગં તસ્માત્ પ્રાપ્નોતિ રક્ષિતાત્ ॥
ન યજ્ઞાર્થં ધનં શૂદ્રાદ્ વિપ્રો ભિક્ષેત કર્હિ ચિત્
યજમાનો હિ ભિક્ષિત્વા ચણ્ડાલઃ પ્રેત્ય જાયતે ॥
યાજ્ઞાર્થમ્ અર્થં ભિક્ષિત્વા યો ન સર્વં પ્રયચ્છતિ
સ યાતિ ભાસતાં વિપ્રઃ કાકતાં વા શતં સમાઃ ॥
દેવસ્વં બ્રાહ્મણસ્વં વા લોભેનોપહિનસ્તિ યઃ
સ પાપાત્મા પરે લોકે ગૃધ્રોચ્છિષ્ટેન જીવતિ ॥
ઇષ્ટિં વૈશ્વાનરીં નિત્યં નિર્વપેદ્ અબ્દપર્યયે
કૢપ્તાનાં પશુસોમાનાં નિષ્કૃત્યર્થમ્ અસંભવે ॥
આપત્કલ્પેન યો ધર્મં કુરુતે ઽનાપદિ દ્વિજઃ
સ નાપ્નોતિ ફલં તસ્ય પરત્રેતિ વિચારિતમ્ ॥
વિશ્વૈશ્ ચ દેવૈઃ સાધ્યૈશ્ ચ બ્રાહ્મણૈશ્ ચ મહર્ષિભિઃ
આપત્સુ મરણાદ્ ભીતૈર્ વિધેઃ પ્રતિનિધિઃ કૃતઃ ॥
પ્રભુઃ પ્રથમકલ્પસ્ય યો ઽનુકલ્પેન વર્તતે
ન સાંપરાયિકં તસ્ય દુર્મતેર્ વિદ્યતે ફલમ્ ॥
ન બ્રાહ્મણો વેદયેત કિં ચિદ્ રાજનિ ધર્મવિત્
સ્વવીર્યેણૈવ તાઞ્ શિષ્યાન્ માનવાન્ અપકારિણઃ ॥
સ્વવીર્યાદ્ રાજવીર્યાચ્ ચ સ્વવીર્યં બલવત્તરમ્
તસ્માત્ સ્વેનૈવ વીર્યેણ નિગૃહ્ણીયાદ્ અરીન્ દ્વિજઃ ॥
શ્રુતીર્ અથર્વાઙ્ગિરસીઃ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અવિચારયન્
વાક્શસ્ત્રં વૈ બ્રાહ્મણસ્ય તેન હન્યાદ્ અરીન્ દ્વિજઃ ॥
ક્ષત્રિયો બાહુવીર્યેણ તરેદ્ આપદમ્ આત્મનઃ
ધનેન વૈશ્યશૂદ્રૌ તુ જપહોમૈર્ દ્વિજોત્તમઃ ॥
વિધાતા શાસિતા વક્તા મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે
તસ્મૈ નાકુશલં બ્રૂયાન્ ન શુષ્કાં ગિરમ્ ઈરયેત્ ॥
ન વૈ કન્યા ન યુવતિર્ નાલ્પવિદ્યો ન બાલિશઃ
હોતા સ્યાદ્ અગ્નિહોત્રસ્ય નાર્તો નાસંસ્કૃતસ્ તથા ॥
નરકે હિ પતન્ત્ય્ એતે જુહ્વન્તઃ જુહ્વતઃ સ ચ યસ્ય તત્
તસ્માદ્ વૈતાનકુશલો હોતા સ્યાદ્ વેદપારગઃ ॥
પ્રાજાપત્યમ્ અદત્ત્વાશ્વમ્ અગ્ન્યાધેયસ્ય દક્ષિણામ્
અનાહિતાગ્નિર્ ભવતિ બ્રાહ્મણો વિભવે સતિ ॥
પુણ્યાન્ય્ અન્યાનિ કુર્વીત શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ
ન ત્વ્ અલ્પદક્ષિણૈર્ યજ્ઞૈર્ યજેતેહ કથં ચન ॥
ઇન્દ્રિયાણિ યશઃ સ્વર્ગમ્ આયુઃ કીર્તિં પ્રજાઃ પશૂન્
હન્ત્ય્ અલ્પદક્ષિણો યજ્ઞસ્ તસ્માન્ નાલ્પધનો યજેત્ ॥
અગ્નિહોત્ર્ય્ અપવિધ્યાગ્નીન્ બ્રાહ્મણઃ કામકારતઃ
ચાન્દ્રાયણં ચરેન્ માસં વીરહત્યાસમં હિ તત્ ॥
યે શૂદ્રાદ્ અધિગમ્યાર્થમ્ અગ્નિહોત્રમ્ ઉપાસતે
ઋત્વિજસ્ તે હિ શૂદ્રાણાં બ્રહ્મવાદિષુ ગર્હિતાઃ ॥
તેષાં સતતમ્ અજ્ઞાનાં વૃષલાગ્ન્યુપસેવિનામ્
પદા મસ્તકમ્ આક્રમ્ય દાતા દુર્ગાણિ સંતરેત્ ॥
અકુર્વન્ વિહિતં કર્મ નિન્દિતં ચ સમાચરન્
પ્રસક્તશ્ ચેન્દ્રિયાર્થેષુ પ્રસજ્જન્ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ પ્રાયશ્ચિત્તીયતે નરઃ ॥
અકામતઃ કૃતે પાપે પ્રાયશ્ચિત્તં વિદુર્ બુધાઃ
કામકારકૃતે ઽપ્ય્ આહુર્ એકે શ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥
અકામતઃ કૃતં પાપં વેદાભ્યાસેન શુધ્યતિ
કામતસ્ તુ કૃતં મોહાત્ પ્રાયશ્ચિત્તૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તીયતાં પ્રાપ્ય દૈવાત્ પૂર્વકૃતેન વા
ન સંસર્ગં વ્રજેત્ સદ્ભિઃ પ્રાયશ્ચિત્તે ઽકૃતે દ્વિજઃ ॥
ઇહ દુશ્ચરિતૈઃ કે ચિત્ કે ચિત્ પૂર્વકૃતૈસ્ તથા
પ્રાપ્નુવન્તિ દુરાત્માનો નરા રૂપવિપર્યયમ્ ॥
સુવર્ણચૌરઃ કૌનખ્યં સુરાપઃ શ્યાવદન્તતામ્
બ્રહ્મહા ક્ષયરોગિત્વં દૌશ્ચર્મ્યં ગુરુતલ્પગઃ ॥
પિશુનઃ પૌતિનાસિક્યં સૂચકઃ પૂતિવક્ત્રતામ્
ધાન્યચૌરો ઽઙ્ગહીનત્વમ્ આતિરૈક્યં તુ મિશ્રકઃ ॥
અન્નહર્તામયાવિત્વં મૌક્યં વાગપહારકઃ
વસ્ત્રાપહારકઃ શ્વૈત્ર્યં પઙ્ગુતામ્ અશ્વહારકઃ ॥
એવં કર્મવિશેષેણ જાયન્તે સદ્વિગર્હિતાઃ
જડમૂકાન્ધબધિરા વિકૃતાકૃતયસ્ તથા ॥
ચરિતવ્યમ્ અતો નિત્યં પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુદ્ધયે
નિન્દ્યૈર્ હિ લક્ષણૈર્ યુક્તા જાયન્તે ઽનિષ્કૃતૈનસઃ ॥
બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વઙ્ગનાગમઃ
મહાન્તિ પાતકાન્ય્ આહુઃ સંસર્ગશ્ ચાપિ તૈઃ સહ ॥
અનૃતં ચ સમુત્કર્ષે રાજગામિ ચ પૈશુનમ્
ગુરોશ્ ચાલીકનિર્બન્ધઃ સમાનિ બ્રહ્મહત્યયા ॥
બ્રહ્મોજ્ઝતા વેદનિન્દા કૌટસાક્ષ્યં સુહૃદ્વધઃ
ગર્હિતાનાદ્યયોર્ જગ્ધિઃ સુરાપાનસમાનિ ષટ્ ॥
નિક્ષેપસ્યાપહરણં નરાશ્વરજતસ્ય ચ
ભૂમિવજ્રમણીનાં ચ રુક્મસ્તેયસમં સ્મૃતમ્ ॥
રેતઃસેકઃ સ્વયોનીષુ કુમારીષ્વ્ અન્ત્યજાસુ ચ
સખ્યુઃ પુત્રસ્ય ચ સ્ત્રીષુ ગુરુતલ્પસમં વિદુઃ ॥
ગોવધો ઽયાજ્યસંયાજ્યં પારદાર્યાત્મવિક્રયઃ
ગુરુમાતૃપિતૃત્યાગઃ સ્વાધ્યાયાગ્ન્યોઃ સુતસ્ય ચ ॥
પરિવિત્તિતાનુજે ઽનૂઢે પરિવેદનમ્ એવ ચ
તયોર્ દાનં ચ કન્યાયાસ્ તયોર્ એવ ચ યાજનમ્ ॥
કન્યાયા દૂષણં ચૈવ વાર્ધુષ્યં વ્રતલોપનમ્
તડાગારામદારાણામ્ અપત્યસ્ય ચ વિક્રયઃ ॥
વ્રાત્યતા બાન્ધવત્યાગો ભૃત્યાધ્યાપનમ્ એવ ચ
ભૃત્યા ભૃતાચ્ ચાધ્યયનાદાનમ્ અપણ્યાનાં ચ વિક્રયઃ ॥
સર્વાકારેષ્વ્ અધીકારો મહાયન્ત્રપ્રવર્તનમ્
હિંસૌષધીનાં સ્ત્ર્યાજીવો ઽભિચારો મૂલકર્મ ચ ॥
ઇન્ધનાર્થમ્ અશુષ્કાણાં દ્રુમાણામ્ અવપાતનમ્
આત્માર્થં ચ ક્રિયારમ્ભો નિન્દિતાન્નાદનં તથા ॥
અનાહિતાગ્નિતા સ્તેયમ્ ઋણાનામ્ અનપક્રિયા
અસચ્છાષ્ટ્રાધિગમનં કૌશીલવ્યસ્ય ચ ક્રિયા ॥
ધાન્યકુપ્યપશુસ્તેયં મદ્યપસ્ત્રીનિષેવણમ્
સ્ત્રીશૂદ્રવિટ્ક્ષત્રવધો નાસ્તિક્યં ચોપપાતકમ્ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય રુજઃ કૃત્વા રુજઃકૃત્યં ઘ્રાતિર્ અઘ્રેયમદ્યયોઃ
જૈહ્મ્યં ચ મૈથુનં પુંસિ જાતિભ્રંશકરં સ્મૃતમ્ ॥
ખરાશ્વોષ્ટ્રમૃગેભાનામ્ અજાવિકવધસ્ તથા
સંકરીકરણં જ્ઞેયં મીનાહિમહિષસ્ય ચ ॥
નિન્દિતેભ્યો ધનાદાનં વાણિજ્યં શૂદ્રસેવનમ્
અપાત્રીકરણં જ્ઞેયમ્ અસત્યસ્ય ચ ભાષણમ્ ॥
કૃમિકીટવયોહત્યા મદ્યાનુગતભોજનમ્
ફલૈધઃકુસુમસ્તેયમ્ અધૈર્યં ચ મલાવહમ્ ॥
એતાન્ય્ એનાંસિ સર્વાણિ યથોક્તાનિ પૃથક્ પૃથક્
યૈર્ યૈર્ વ્રતૈર્ અપોહ્યન્તે તાનિ સમ્યઙ્ નિબોધત ॥
બ્રહ્મહા દ્વાદશ સમાઃ કુટીં કૃત્વા વને વસેત્
ભૈક્ષાશ્ય્ આત્મવિશુદ્ધ્યર્થં કૃત્વા શવશિરો ધ્વજમ્ ॥
લક્ષ્યં શસ્ત્રભૃતાં વા સ્યાદ્ વિદુષામ્ ઇચ્છયાત્મનઃ
પ્રાસ્યેદ્ આત્માનમ્ અગ્નૌ વા સમિદ્ધે ત્રિર્ અવાક્શિરાઃ ॥
યજેત વાશ્વમેધેન સ્વર્જિતા ગોસવેન વા
અભિજિદ્વિશ્વજિદ્ભ્યાં વા ત્રિવૃતાગ્નિષ્ટુતાપિ વા ॥
જપન્ વાન્યતમં વેદં યોજનાનાં શતં વ્રજેત્
બ્રહ્મહત્યાપનોદાય મિતભુઙ્ નિયતેન્દ્રિયઃ ॥
સર્વસ્વં વેદવિદુષે બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્
ધનં હિ જીવનાયાલં ગૃહં વા સપરિચ્છદમ્ ॥
હવિષ્યભુગ્ વાનુસરેત્ પ્રતિસ્રોતઃ સરસ્વતીમ્
જપેદ્ વા નિયતાહારસ્ ત્રિર્ વૈ વેદસ્ય સંહિતામ્ ॥
કૃતવાપનો નિવસેદ્ ગ્રામાન્તે ગોવ્રજે ઽપિ વા
આશ્રમે વૃક્ષમૂલે વા ગોબ્રાહ્મણહિતે રતઃ ॥
બ્રાહ્મણાર્થે ગવાર્થે વા સદ્યઃ સંયક્ પ્રાણાન્ પરિત્યજેત્
મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યાયા ગોપ્તા ગોર્ બ્રાહ્મણસ્ય ચ ॥
ત્રિવારં ત્ર્યવરં પ્રતિરોદ્ધા વા સર્વસ્વમ્ અવજિત્ય વા
વિપ્રસ્ય તન્નિમિત્તે વા પ્રાણાલાભે વિમુચ્યતે ઽપિ મુચ્યતે ॥
એવં દૃઢવ્રતો નિત્યં બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ
સમાપ્તે દ્વાદશે વર્ષે બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ ॥
શિષ્ટ્વા વા ભૂમિદેવાનાં નરદેવસમાગમે
સ્વમ્ એનો ઽવભૃથસ્નાતો હયમેધે વિમુચ્યતે ॥
ધર્મસ્ય બ્રાહ્મણો મૂલમ્ અગ્રં રાજન્ય ઉચ્યતે
તસ્માત્ સમાગમે તેષામ્ એનો વિખ્યાપ્ય શુધ્યતિ ॥
બ્રહ્મણઃ સંભવેનૈવ દેવાનામ્ અપિ દૈવતમ્
પ્રમાણં ચૈવ લોકસ્ય બ્રહ્માત્રૈવ હિ કારણમ્ ॥
તેષાં વેદવિદો બ્રૂયુસ્ ત્રયો ઽપ્ય્ એનઃ સુનિષ્કૃતિમ્
સા તેષાં પાવનાય સ્યાત્ પવિત્રા પવિત્રં વિદુષાં હિ વાક્ ॥
અતો ઽન્યતમમ્ આસ્થાય વિધિં વિપ્રઃ સમાહિતઃ
બ્રહ્મહત્યાકૃતં પાપં વ્યપોહત્ય્ આત્મવત્તયા ॥
હત્વા ગર્ભમ્ અવિજ્ઞાતમ્ એતદ્ એવ વ્રતં ચરેત્
રાજન્યવૈશ્યૌ ચેજાનાવ્ આત્રેયીમ્ એવ ચ સ્ત્રિયમ્ ॥
ઉક્ત્વા ચૈવાનૃતં સાક્ષ્યે પ્રતિરુધ્ય પ્રતિરભ્ય ગુરું તથા
અપહૃત્ય ચ નિઃક્ષેપં નિક્ષેપં કૃત્વા ચ સ્ત્રીસુહૃદ્વધમ્ ॥
ઇયં વિશુદ્ધિર્ ઉદિતા પ્રમાપ્યાકામતો દ્વિજમ્
કામતો બ્રાહ્મણવધે નિષ્કૃતિર્ ન વિધીયતે ॥
સુરાં પીત્વા દ્વિજો મોહાદ્ અગ્નિવર્ણાં સુરાં પિબેત્
તયા સ કાયે નિર્દગ્ધે મુચ્યતે કિલ્બિષાત્ તતઃ ॥
ગોમૂત્રમ્ અગ્નિવર્ણં વા પિબેદ્ ઉદકમ્ એવ વા
પયો ઘૃતં વા મરણાદ્ ગોશકૃદ્રસમ્ એવ વા ॥
કણાન્ વા ભક્ષયેદ્ અબ્દં પિણ્યાકં વા સકૃન્ નિશિ
સુરાપાનાપનુત્ત્યર્થં વાલવાસા જટી ધ્વજી ॥
સુરા વૈ મલમ્ અન્નાનાં પાપ્મા ચ મલમ્ ઉચ્યતે
તસ્માદ્ બ્રાહ્મણરાજન્યૌ વૈશ્યશ્ ચ ન સુરાં પિબેત્ ॥
ગૌડી પૈષ્ટી ચ માધ્વી ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધા સુરા
યથૈવૈકા તથા સર્વા ન પાતવ્યા દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
યક્ષરક્ષઃપિશાચાન્નં મદ્યં માંસં સુરાસવમ્
તદ્ બ્રાહ્મણેન નાત્તવ્યં દેવાનામ્ અશ્નતા હવિઃ ॥
અમેધ્યે વા પતેન્ મત્તો વૈદિકં વાપ્ય્ ઉદાહરેત્
અકાર્યમ્ અન્યત્ કુર્યાદ્ વા બ્રાહ્મણો મદમોહિતઃ ॥
યસ્ય કાયગતં બ્રહ્મ મદ્યેનાપ્લાવ્યતે સકૃત્
તસ્ય વ્યપૈતિ બ્રાહ્મણ્યં શૂદ્રત્વં ચ સ ગચ્છતિ ॥
એષા વિચિત્રાભિહિતા સુરાપાનસ્ય નિષ્કૃતિઃ
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સુવર્ણસ્તેયનિષ્કૃતિમ્ ॥
સુવર્ણસ્તેયકૃદ્ વિપ્રો રાજાનમ્ અભિગમ્ય તુ
સ્વકર્મ ખ્યાપયન્ બ્રૂયાન્ માં ભવાન્ અનુશાસ્ત્વ્ ઇતિ ॥
ગૃહીત્વા મુસલં રાજા સકૃદ્ ધન્યાત્ તુ તં સ્વયમ્
વધેન શુધ્યતિ સ્તેનો બ્રાહ્મણસ્ તપસૈવ તુ ॥
તપસાપનુનુત્સુસ્ તુ સુવર્ણસ્તેયજં મલમ્
ચીરવાસા દ્વિજો ઽરણ્યે ચરેદ્ બ્રહ્મહણો વ્રતમ્ ॥
એતૈર્ વ્રતૈર્ અપોહેત પાપં સ્તેયકૃતં દ્વિજઃ
ગુરુસ્ત્રીગમનીયં તુ વ્રતૈર્ એભિર્ અપાનુદેત્ ॥
ગુરુતલ્પ્ય્ અભિભાષ્યૈનસ્ તપ્તે તલ્પે સ્વપ્યાદ્ અયોમયે
સૂર્મીં જ્વલન્તીં સ્વાશ્લિષ્યેન્ વાશ્લિષ્યેન્ મૃત્યુના સ વિશુધ્યતિ ॥
સ્વયં વા શિષ્ણવૃષણાવ્ ઉત્કૃત્યાધાય ચાઞ્જલૌ
નૈરૃતીં દિશમ્ આતિષ્ઠેદ્ આ નિપાતાદ્ અજિહ્મગઃ ॥
ખટ્વાઙ્ગી ચીરવાસા વા શ્મશ્રુલો વિજને વને
પ્રાજાપત્યં ચરેત્ કૃચ્છ્રમ્ અબ્દમ્ એકં સમાહિતઃ ॥
ચાન્દ્રાયણં વા ત્રીન્ માસાન્ અભ્યસ્યેન્ નિયતેન્દ્રિયઃ
હવિષ્યેણ યવાગ્વા વા ગુરુતલ્પાપનુત્તયે ॥
એતૈર્ વ્રતૈર્ અપોહેયુર્ મહાપાતકિનો મલમ્
ઉપપાતકિનસ્ ત્વ્ એવમ્ એભિર્ નાનાવિધૈર્ વ્રતૈઃ ॥
ઉપપાતકસંયુક્તો ગોઘ્નો માસં યવાન્ પિબેત્
કૃતવાપો વસેદ્ ગોષ્ઠે ચર્મણા તેન સંવૃતઃ ॥
ચતુર્થકાલમ્ અશ્નીયાદ્ અક્ષારલવણં મિતમ્
ગોમૂત્રેણાચરેત્ સ્નાનં દ્વૌ માસૌ નિયતેન્દ્રિયઃ ॥
દિવાનુગચ્છેદ્ ગાસ્ તાસ્ તુ તિષ્ઠન્ન્ ઊર્ધ્વં રજઃ પિબેત્
શુશ્રૂષિત્વા નમસ્કૃત્ય રાત્રૌ વીરાસનં વીરાસનો વસેત્ ॥
તિષ્ઠન્તીષ્વ્ અનુતિષ્ઠેત્ તુ વ્રજન્તીષ્વ્ અપ્ય્ અનુવ્રજેત્
આસીનાસુ તથાસીનો નિયતો વીતમત્સરઃ ॥
આતુરામ્ અભિશસ્તાં વા ચૌરવ્યાઘ્રાદિભિર્ ભયૈઃ
પતિતાં પઙ્કલગ્નં વા સર્વોપાયૈર્ સર્વપ્રાણૈર્ વિમોચયેત્ ॥
ઉષ્ણે વર્ષતિ શીતે વા મારુતે વાતિ વા ભૃશમ્
ન કુર્વીતાત્મનસ્ ત્રાણં ગોર્ અકૃત્વા તુ શક્તિતઃ ॥
આત્મનો યદિ વાન્યેષાં ગૃહે ક્ષેત્રે ઽથ વા ખલે
ભક્ષયન્તીં ન કથયેત્ પિબન્તં ચૈવ વત્સકમ્ ॥
અનેન વિધિના યસ્ તુ ગોઘ્નો ગામ્ અનુગચ્છતિ
સ ગોહત્યાકૃતં પાપં ત્રિભિર્ માસૈર્ વ્યપોહતિ ॥
વૃષભૈકાદશા ગાશ્ ચ દદ્યાત્ સુચરિતવ્રતઃ
અવિદ્યમાને સર્વસ્વં વેદવિદ્ભ્યો નિવેદયેત્ ॥
એતદ્ એવ વ્રતં કુર્યુર્ ઉપપાતકિનો દ્વિજાઃ
અવકીર્ણિવર્જ્યં અવકીર્ણિવર્જં શુદ્ધ્યર્થં ચાન્દ્રાયણમ્ અથાપિ વા ॥
અવકીર્ણી તુ કાણેન ગર્દભેન ચતુષ્પથે
પાકયજ્ઞવિધાનેન યજેત નિરૃતિં નિશિ ॥
હુત્વાગ્નૌ વિધિવદ્ ધોમાન્ અન્તતશ્ ચ સમેત્ય્ ઋચા
વાતેન્દ્રગુરુવહ્નીનાં જુહુયાત્ સર્પિષાહુતીઃ ॥
કામતો રેતસઃ સેકં વ્રતસ્થસ્ય દ્વિજન્મનઃ
અતિક્રમં વ્રતસ્યાહુર્ ધર્મજ્ઞા બ્રહ્મવાદિનઃ ॥
મારુતં પુરુહૂતં ચ ગુરું પાવકમ્ એવ ચ
ચતુરો વ્રતિનો ઽભ્યેતિ બ્રાહ્મં તેજો ઽવકીર્ણિનઃ ॥
એતસ્મિન્ન્ એનસિ પ્રાપ્તે વસિત્વા ગર્દભાજિનમ્
સપ્તાગારાંશ્ ચરેદ્ ભૈક્ષં સ્વકર્મ પરિકીર્તયન્ ॥
તેભ્યો લબ્ધેન ભૈક્ષેણ વર્તયન્ન્ એકકાલિકમ્
ઉપસ્પૃશંસ્ ત્રિષવણં ત્વ્ ત્રિષવણમ્ અબ્દેન સ વિશુધ્યતિ ॥
જાતિભ્રંશકરં કર્મ કૃત્વાન્યતમમ્ ઇચ્છયા
ચરેત્ સાંતપનં કૃચ્છ્રં પ્રાજાપત્યમ્ અનિચ્છયા ॥
સંકરાપાત્રકૃત્યાસુ માસં શોધનમ્ ઐન્દવમ્ ઐન્દવઃ
મલિનીકરણીયેષુ તપ્તઃ સ્યાદ્ યાવકૈસ્ ત્ર્યહમ્ ॥
તુરીયો બ્રહ્મહત્યાયાઃ ક્ષત્રિયસ્ય વધે સ્મૃતઃ
વૈશ્યે ઽષ્ટમાંશો વૃત્તસ્થે શૂદ્રે જ્ઞેયસ્ તુ ષોડશઃ ॥
અકામતસ્ તુ રાજન્યં વિનિપાત્ય દ્વિજોત્તમઃ
વૃષભૈકસહસ્રા ગા દદ્યાત્ સુચરિતવ્રતઃ ॥
ત્ર્યબ્દં ચરેદ્ વા નિયતો જટી બ્રહ્મહણો વ્રતમ્
વસન્ દૂરતરે ગ્રામાદ્ વૃક્ષમૂલનિકેતનઃ ॥
એતદ્ એવ ચરેદ્ અબ્દં પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિજોત્તમઃ
પ્રમાપ્ય વૈશ્યં વૃત્તસ્થં દદ્યાચ્ ચૈકશતં દદ્યાદ્ વૈકશતં ગવામ્ ॥
એતદ્ એવ વ્રતં કૃત્સ્નં ષણ્માસાઞ્ શૂદ્રહા ચરેત્
વૃષભૈકાદશા વાપિ દદ્યાદ્ વિપ્રાય ગાઃ સિતાઃ ॥
માર્જારનકુલૌ હત્વા ચાષં મણ્ડૂકમ્ એવ ચ
શ્વગોધોલૂકકાકાંશ્ ચ શૂદ્રહત્યાવ્રતં ચરેત્ ॥
પયઃ પિબેત્ ત્રિરાત્રં વા યોજનં વાધ્વનો વ્રજેત્
ઉપસ્પૃશેત્ સ્રવન્ત્યાં વા સૂક્તં વાબ્દૈવતં જપેત્ ॥
અભ્રિં કાર્ષ્ણાયસીં દદ્યાત્ સર્પં હત્વા દ્વિજોત્તમઃ
પલાલભારકં ષણ્ઢે સૈસકં ચૈકમાષકમ્ ॥
ઘૃતકુમ્ભં વરાહે તુ તિલદ્રોણં તુ તિત્તિરૌ
શુકે દ્વિહાયનં વત્સં ક્રૌઞ્ચં હત્વા ત્રિહાયનમ્ ॥
હત્વા હંસં બલાકાં ચ બકં બર્હિણમ્ એવ ચ
વાનરં શ્યેનભાસૌ ચ સ્પર્શયેદ્ બ્રાહ્મણાય ગામ્ ॥
વાસો દદ્યાદ્ ધયં હત્વા પઞ્ચ નીલાન્ વૃષાન્ ગજમ્
અજમેષાવ્ અનડ્વાહં ખરં હત્વૈકહાયનમ્ ॥
ક્રવ્યાદાંસ્ તુ મૃગાન્ હત્વા ધેનું દદ્યાત્ પયસ્વિનીમ્
અક્રવ્યાદાન્ વત્સતરીમ્ ઉષ્ટ્રં હત્વા તુ કૃષ્ણલમ્ ॥
જીનકાર્મુકબસ્તાવીન્ પૃથગ્ દદ્યાદ્ વિશુદ્ધયે
ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનાં નારીર્ હત્વાનવસ્થિતાઃ ॥
દાનેન વધનિર્ણેકં સર્પાદીનામ્ અશક્નુવન્
એકૈકશશ્ ચરેત્ કૃચ્છ્રં દ્વિજઃ પાપાપનુત્તયે ॥
અસ્થિમતાં તુ સત્ત્વાનાં સહસ્રસ્ય પ્રમાપણે
પૂર્ણે ચાનસ્ય્ અનસ્થ્નાં તુ શૂદ્રહત્યાવ્રતં ચરેત્ ॥
કિં ચિદ્ એવ તુ વિપ્રાય દદ્યાદ્ અસ્થિમતાં વધે
અનસ્થ્નાં ચૈવ હિંસાયાં પ્રાણાયામેન શુધ્યતિ ॥
ફલદાનાં તુ વૃક્ષાણાં છેદને જપ્યમ્ ઋક્શતમ્
ગુલ્મવલ્લીલતાનાં ચ પુષ્પિતાનાં ચ વીરુધામ્ ॥
અન્નાદ્યજાનાં સત્ત્વાનાં રસજાનાં ચ સર્વશઃ
ફલપુષ્પોદ્ભવાનાં ચ ઘૃતપ્રાશો વિશોધનમ્ ॥
કૃષ્ટજાનામ્ ઓષધીનાં જાતાનાં ચ સ્વયં વને
વૃથાલમ્ભે ઽનુગચ્છેદ્ ગાં દિનમ્ એકં પયોવ્રતઃ ॥
એતૈર્ વ્રતૈર્ અપોહ્યં સ્યાદ્ એનો હિંસાસમુદ્ભવમ્
જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતં કૃત્સ્નં શૃણુતાનાદ્યભક્ષણે ॥
અજ્ઞાનાદ્ વારુણીં પીત્વા સંસ્કારેણૈવ શુધ્યતિ
મતિપૂર્વમ્ અનિર્દેશ્યં પ્રાણાન્તિકમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥
અપઃ સુરાભાજનસ્થા મદ્યભાણ્ડસ્થિતાસ્ તથા
પઞ્ચરાત્રં પિબેત્ પીત્વા શઙ્ખપુષ્પીશૃતં પયઃ ॥
સ્પૃષ્ટ્વ દત્ત્વા ચ મદિરાં વિધિવત્ પ્રતિગૃહ્ય ચ
શૂદ્રોચ્છિષ્ટાશ્ ચ પીત્વાપઃ કુશવારિ પિબેત્ ત્ર્યહમ્ ॥
બ્રાહ્મણસ્ તુ સુરાપસ્ય ગન્ધમ્ આઘ્રાય સોમપઃ
પ્રાણાન્ અપ્સુ ત્રિર્ આયમ્ય ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુધ્યતિ ॥
અજ્ઞાનાત્ પ્રાશ્ય વિણ્મૂત્રં સુરાસંસ્પૃષ્ટમ્ એવ ચ
પુનઃ સંસ્કારમ્ અર્હન્તિ ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ॥
વપનં મેખલા દણ્ડો ભૈક્ષચર્યા ભૈક્ષ્યચર્યા વ્રતાનિ ચ
નિવર્તન્તે દ્વિજાતીનાં પુનઃસંસ્કારકર્મણિ ॥
અભોજ્યાનાં તુ ભુક્ત્વાન્નં સ્ત્રીશૂદ્રોચ્છિષ્ટમ્ એવ ચ
જગ્ધ્વા માંસમ્ અભક્ષ્યં ચ સપ્તરાત્રં યવાન્ પિબેત્ ॥
શુક્તાનિ ચ કષાયાંશ્ ચ પીત્વા મેધ્યાન્ય્ અપિ દ્વિજઃ
તાવદ્ ભવત્ય્ અપ્રયતો યાવત્ તન્ ન વ્રજત્ય્ અધઃ ॥
વિડ્વરાહખરોષ્ટ્રાણાં ગોમાયોઃ કપિકાકયોઃ
પ્રાશ્ય મૂત્રપુરીષાણિ દ્વિજશ્ ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥
શુષ્કાણિ ભુક્ત્વા માંસાનિ ભૌમાનિ કવકાનિ ચ
અજ્ઞાતં ચૈવ સૂનાસ્થમ્ એતદ્ એવ વ્રતં ચરેત્ ॥
ક્રવ્યાદસૂકરોષ્ટ્રાણાં કુક્કુટાનાં ચ ભક્ષણે
નરકાકખરાણાં ચ તપ્તકૃચ્છ્રં વિશોધનમ્ ॥
માસિકાન્નં તુ યો ઽશ્નીયાદ્ અસમાવર્તકો દ્વિજઃ
સ ત્રીણ્ય્ અહાન્ય્ ઉપવસેદ્ એકાહં ચોદકે વસેત્ ॥
બ્રહ્મચારી વ્રતચારી તુ યો ઽશ્નીયાન્ મધુ માંસં કથં ચન
સ કૃત્વા પ્રાકૃતં કૃચ્છ્રં વ્રતશેષં સમાપયેત્ ॥
બિડાલકાકાખૂચ્છિષ્ટં જગ્ધ્વા શ્વનકુલસ્ય ચ
કેશકીટાવપન્નં ચ પિબેદ્ બ્રહ્મસુવર્ચલામ્ ॥
અભોજ્યમ્ અન્નં નાત્તવ્યમ્ આત્મનઃ શુદ્ધિમ્ ઇચ્છતા
અજ્ઞાનભુક્તં તૂત્તાર્યં શોધ્યં વાપ્ય્ આશુ શોધનૈઃ ॥
એષો ઽનાદ્યાદનસ્યોક્તો વ્રતાનાં વિવિધો વિધિઃ
સ્તેયદોષાપહર્તૄણાં વ્રતાનાં શ્રૂયતાં વિધિઃ ॥
ધાન્યાન્નધનચૌર્યાણિ કૃત્વા કામાદ્ દ્વિજોત્તમઃ
સ્વજાતીયગૃહાદ્ એવ કૃચ્છ્રાબ્દેન વિશુધ્યતિ ॥
મનુષ્યાણાં તુ હરણે સ્ત્રીણાં ક્ષેત્રગૃહસ્ય ચ
કૂપવાપીજલાનાં ચ શુદ્ધિશ્ ચાન્દ્રાયણં સ્મૃતમ્ ॥
દ્રવ્યાણામ્ અલ્પસારાણાં સ્તેયં કૃત્વાન્યવેશ્મતઃ કૃત્વાન્યવેશ્મનિ
ચરેત્ સાંતપનં કૃચ્છ્રં તન્ નિર્યાત્ય્ આત્મશુદ્ધયે ॥
ભક્ષ્યભોજ્યાપહરણે યાનશય્યાસનસ્ય ચ
પુષ્પમૂલફલાનાં ચ પઞ્ચગવ્યં વિશોધનમ્ ॥
તૃણકાષ્ઠદ્રુમાણાં ચ શુષ્કાન્નસ્ય ગુડસ્ય ચ
ચેલ ચૈલ ચર્મામિષાણાં ચ ત્રિરાત્રં સ્યાદ્ અભોજનમ્ ॥
મણિમુક્તાપ્રવાલાનાં તામ્રસ્ય રજતસ્ય ચ
અયઃકાંસ્યોપલાનાં ચ દ્વાદશાહં કણાન્નતા ॥
કાર્પાસકીટજોર્ણાનાં દ્વિશફૈકશફસ્ય દ્વેશફૈકખુરસ્ય ચ
પક્ષિગન્ધૌષધીનાં ચ રજ્જ્વાશ્ ચૈવ ત્ર્યહં પયઃ ॥
એતૈર્ વ્રતૈર્ અપોહેત પાપં સ્તેયકૃતં દ્વિજઃ
અગમ્યાગમનીયં તુ વ્રતૈર્ એભિર્ અપાનુદેત્ ॥
ગુરુતલ્પવ્રતં કુર્યાદ્ રેતઃ સિક્ત્વા સ્વયોનિષુ
સખ્યુઃ પુત્રસ્ય ચ સ્ત્રીષુ કુમારીષ્વ્ અન્ત્યજાસુ ચ ॥
પૈતૃસ્વસેયીં ભગિનીં સ્વસ્રીયાં માતુર્ એવ ચ
માતુશ્ ચ ભ્રાતુસ્ તનયાં ભ્રાતુર્ આપ્તસ્ય ગત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥
એતાસ્ તિસ્રસ્ તુ ભાર્યાર્થે નોપયચ્છેત્ તુ બુદ્ધિમાન્
જ્ઞાતિત્વેનાનુપેયાસ્ તાઃ પતતિ હ્ય્ ઉપયન્ન્ અધઃ ॥
અમાનુષીષૂ પુરુષ ઉદક્યાયામ્ અયોનિષુ
રેતઃ સિક્ત્વા જલે ચૈવ કૃચ્છ્રં સાંતપનં ચરેત્ ॥
મૈથુનં તુ સમાસેવ્ય પુંસિ યોષિતિ વા દ્વિજઃ
ગોયાને ઽપ્સુ દિવા ચૈવ સવાસાઃ સ્નાનમ્ આચરેત્ ॥
ચણ્ડાલાન્ત્યસ્ત્રિયો ગત્વા ભુક્ત્વા ચ પ્રતિગૃહ્ય ચ
પતત્ય્ અજ્ઞાનતો વિપ્રો જ્ઞાનાત્ સામ્યં તુ ગચ્છતિ ॥
વિપ્રદુષ્ટાં સ્ત્રિયં ભર્તા નિરુન્ધ્યાદ્ એકવેશ્મનિ
યત્ પુંસઃ પરદારેષુ તચ્ ચૈનાં ચારયેદ્ વ્રતમ્ ॥
સા ચેત્ પુનઃ પ્રદુષ્યેત્ તુ સદૃશેનોપમન્ત્રિતા સદૃશેનોપયન્ત્રિતા
કૃચ્છ્રં ચાન્દ્રાયણં ચૈવ તદ્ અસ્યાઃ પાવનં સ્મૃતમ્ ॥
યત્ કરોત્ય્ એકરાત્રેણ વૃષલીસેવનાદ્ દ્વિજઃ
તદ્ ભૈક્ષભુગ્ જપન્ નિત્યં ત્રિભિર્ વર્ષૈર્ વ્યપોહતિ ॥
એષા પાપકૃતામ્ ઉક્તા ચતુર્ણામ્ અપિ નિષ્કૃતિઃ
પતિતૈઃ સંપ્રયુક્તાનામ્ ઇમાઃ શૃણુત નિષ્કૃતીઃ ॥
સંવત્સરેણ પતતિ પતિતેન સહાચરન્
યાજનાધ્યાપનાદ્ યૌનાન્ ન તુ યાનાસનાશનાત્ ॥
યો યેન પતિતેનૈષાં સંસર્ગં યાતિ માનવઃ
સ તસ્યૈવ વ્રતં કુર્યાત્ તત્સંસર્ગવિશુદ્ધયે ॥
પતિતસ્યોદકં કાર્યં સપિણ્ડૈર્ બાન્ધવૈર્ બહિઃ
નિન્દિતે ઽહનિ સાયાહ્ને જ્ઞાતિર્ત્વિગ્ગુરુસંનિધૌ ॥
દાસી ઘટમ્ અપાં પૂર્ણં પર્યસ્યેત્ પ્રેતવત્ પદા
અહોરાત્રમ્ ઉપાસીરન્ન્ અશૌચં બાન્ધવૈઃ સહ ॥
નિવર્તેરંશ્ ચ તસ્માત્ તુ સંભાષણસહાસને
દાયાદ્યસ્ય પ્રદાનં ચ યાત્રા ચૈવ હિ લૌકિકી ॥
જ્યેષ્ઠતા ચ નિવર્તેત જ્યેષ્ઠાવાપ્યં ચ યદ્ ધનમ્ વસુ
જ્યેષ્ઠાંશં પ્રાપ્નુયાચ્ ચાસ્ય યવીયાન્ ગુણતો ઽધિકઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તે તુ ચરિતે પૂર્ણકુમ્ભમ્ અપાં નવમ્
તેનૈવ સાર્ધં પ્રાસ્યેયુઃ સ્નાત્વા પુણ્યે જલાશયે ॥
સ ત્વ્ અપ્સુ તં ઘટં પ્રાસ્ય પ્રવિશ્ય ભવનં સ્વકમ્
સર્વાણિ જ્ઞાતિકાર્યાણિ યથાપૂર્વં સમાચરેત્ ॥
એતદ્ એતમ્ એવ વિધિં કુર્યાદ્ યોષિત્સુ પતિતાસ્વ્ અપિ
વસ્ત્રાન્નપાનં દેયં તુ વસેયુશ્ ચ ગૃહાન્તિકે ॥
એનસ્વિભિર્ અનિર્ણિક્તૈર્ નાર્થં કિં ચિત્ સહાચરેત્
કૃતનિર્ણેજનાંશ્ ચૈવ ચૈતાન્ ન જુગુપ્સેત કર્હિ ચિત્ ॥
બાલઘ્નાંશ્ ચ કૃતઘ્નાંશ્ ચ વિશુદ્ધાન્ અપિ ધર્મતઃ
શરણાગતહન્તૄંશ્ ચ સ્ત્રીહન્તૄંશ્ ચ ન સંવસેત્ ॥
યેષાં દ્વિજાનાં સાવિત્રી નાનૂચ્યેત યથાવિધિ
તાંશ્ ચારયિત્વા ત્રીન્ કૃચ્છ્રાન્ યથાવિધ્ય્ ઉપનાયયેત્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં ચિકીર્ષન્તિ વિકર્મસ્થાસ્ તુ યે દ્વિજાઃ
બ્રહ્મણા ચ પરિત્યક્તાસ્ તેષામ્ અપ્ય્ એતદ્ આદિશેત્ ॥
યદ્ ગર્હિતેનાર્જયન્તિ કર્મણા બ્રાહ્મણા ધનમ્
તસ્યોત્સર્ગેણ શુધ્યન્તિ જપ્યેન તપસૈવ ચ ॥
જપિત્વા ત્રીણિ સાવિત્ર્યાઃ સહસ્રાણિ સમાહિતઃ
માસં ગોષ્ઠે પયઃ પીત્વા મુચ્યતે ઽસત્પ્રતિગ્રહાત્ ॥
ઉપવાસકૃશં તં તુ ગોવ્રજાત્ પુનર્ આગતમ્
પ્રણતં પ્રતિ પૃચ્છેયુઃ સામ્યં સૌમ્યેચ્છસીતિ કિમ્ ॥
સત્યમ્ ઉક્ત્વા તુ વિપ્રેષુ વિકિરેદ્ યવસં ગવામ્
ગોભિઃ પ્રવર્તિતે તીર્થે કુર્યુસ્ તસ્ય પરિગ્રહમ્ ॥
વ્રાત્યાનાં યાજનં કૃત્વા પરેષામ્ અન્ત્યકર્મ ચ
અભિચારમ્ અહીનં ચ ત્રિભિઃ કૃચ્છ્રૈર્ વ્યપોહતિ ॥
શરણાગતં પરિત્યજ્ય વેદં વિપ્લાવ્ય ચ દ્વિજઃ
સંવત્સરં યવાહારસ્ તત્ પાપમ્ અપસેધતિ ॥
શ્વશૃગાલખરૈર્ દષ્ટો ગ્રામ્યૈઃ ક્રવ્યાદ્ભિર્ એવ ચ
નરાશ્વોષ્ટ્રવરાહૈશ્ ચ પ્રાણાયામેન શુધ્યતિ ॥
ષષ્ઠાન્નકાલતા માસં સંહિતાજપ એવ વા
હોમાશ્ ચ સકલા શાકલા નિત્યમ્ અપાઙ્ક્ત્યાનાં વિશોધનમ્ ॥
ઉષ્ટ્રયાનં સમારુહ્ય ખરયાનં તુ કામતઃ
સ્નાત્વા તુ વિપ્રો દિગ્વાસાઃ પ્રાણાયામેન શુધ્યતિ ॥
વિનાદ્ભિર્ અપ્સુ વાપ્ય્ આર્તઃ શારીરં સંનિષેવ્ય ચ
સચૈલો બહિર્ આપ્લુત્ય ગામ્ આલભ્ય વિશુધ્યતિ ॥
વેદોદિતાનાં નિત્યાનાં કર્મણાં સમતિક્રમે
સ્નાતકવ્રતલોપે ચ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અભોજનમ્ ॥
હુઙ્કારં બ્રાહ્મણસ્યોક્ત્વા ત્વમ્કારં ચ ગરીયસઃ
સ્નાત્વાનશ્નન્ન્ અહઃ શેષમ્ અભિવાદ્ય પ્રસાદયેત્ ॥
તાડયિત્વા તૃણેનાપિ કણ્ઠે વાબધ્ય વાસસા
વિવાદે વા વિનિર્જિત્ય પ્રણિપત્ય પ્રસાદયેત્ ॥
અવગૂર્ય ત્વ્ અબ્દશતં સહસ્રમ્ અભિહત્ય ચ
જિઘાંસયા બ્રાહ્મણસ્ય નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥
શોણિતં યાવતઃ પાંસૂન્ સંગૃહ્ણાતિ મહીતલે
તાવન્ત્ય્ અબ્દસહસ્રાણિ તત્કર્તા નરકે વસેત્ વ્રજેત્ ॥
અવગૂર્ય ચરેત્ કૃચ્છ્રમ્ અતિકૃચ્છ્રં નિપાતને
કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રૌ કુર્વીત વિપ્રસ્યોત્પાદ્ય શોણિતમ્ ॥
અનુક્તનિષ્કૃતીનાં તુ પાપાનામ્ અપનુત્તયે
શક્તિં ચાવેક્ષ્ય પાપં ચ પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રકલ્પયેત્ ॥
યૈર્ અભ્યુપાયૈર્ એનાંસિ માનવો વ્યપકર્ષતિ
તાન્ વો ઽભ્યુપાયાન્ વક્ષ્યામિ દેવર્ષિપિતૃસેવિતાન્ ॥
ત્ર્યહં પ્રાતસ્ ત્ર્યહં સાયં ત્ર્યહમ્ અદ્યાદ્ અયાચિતમ્
ત્ર્યહં પરં ચ નાશ્નીયાત્ પ્રાજાપત્યં ચરન્ દ્વિજઃ ॥
ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્
એકરાત્રોપવાસશ્ ચ કૃચ્છ્રં સાંતપનં સ્મૃતમ્ ॥
એકૈકં ગ્રાસમ્ અશ્નીયાત્ ત્ર્યહાણિ ત્રીણિ પૂર્વવત્
ત્ર્યહં ચોપવસેદ્ અન્ત્યમ્ અતિકૃચ્છ્રં ચરન્ દ્વિજઃ ॥
તપ્તકૃચ્છ્રં ચરન્ વિપ્રો જલક્ષીરઘૃતાનિલાન્
પ્રતિત્ર્યહં પિબેદ્ ઉષ્ણાન્ સકૃત્સ્નાયી સમાહિતઃ ॥
યતાત્મનો ઽપ્રમત્તસ્ય દ્વાદશાહમ્ અભોજનમ્
પરાકો નામ કૃચ્છ્રો ઽયં સર્વપાપાપનોદનઃ ॥
એકૈકં હ્રાસયેત્ પિણ્ડં કૃષ્ણે શુક્લે ચ વર્ધયેત્
ઉપસ્પૃશંસ્ ત્રિષવણમ્ એતચ્ ચાણ્દ્રાયણં સ્મૃતમ્ ॥
એતમ્ એવ વિધિં કૃત્સ્નમ્ આચરેદ્ યવમધ્યમે
શુક્લપક્ષાદિનિયતશ્ ચરંશ્ ચાન્દ્રાયણં વ્રતમ્ ॥
અષ્ટાવ્ અષ્ટૌ સમશ્નીયાત્ પિણ્ડાન્ મધ્યંદિને સ્થિતે
નિયતાત્મા હવિષ્યાશી યતિચાન્દ્રાયણં ચરન્ ॥
ચતુરઃ પ્રાતર્ અશ્નીયાત્ પિણ્ડાન્ વિપ્રઃ સમાહિતઃ
ચતુરો ઽસ્તમ્ ઇતે સૂર્યે શિશુચાન્દ્રાયણં સ્મૃતમ્ ॥
યથા કથં ચિત્ પિણ્ડાનાં તિસ્રો ઽશીતીઃ સમાહિતઃ
માસેનાશ્નન્ હવિષ્યસ્ય ચન્દ્રસ્યૈતિ સલોકતામ્ ॥
એતદ્ રુદ્રાસ્ તથાદિત્યા વસવશ્ ચાચરન્ વ્રતમ્
સર્વાકુશલમોક્ષાય મરુતશ્ ચ મહર્ષિભિઃ ॥
મહાવ્યાહૃતિભિર્ હોમઃ કર્તવ્યઃ સ્વયમ્ અન્વહમ્
અહિંસા સત્યમ્ અક્રોધમ્ આર્જવં ચ સમાચરેત્ ॥
ત્રિર્ અહ્નસ્ ત્રિર્ નિશાયાં ચ સવાસા જલમ્ આવિશેત્
સ્ત્રીશૂદ્રપતિતાંશ્ ચૈવ નાભિભાષેત કર્હિ ચિત્ ॥
સ્થાનાસનાભ્યાં વિહરેદ્ અશક્તો ઽધઃ શયીત વા
બ્રહ્મચારી વ્રતી ચ સ્યાદ્ ગુરુદેવદ્વિજાર્ચકઃ ॥
સાવિત્રીં ચ જપેન્ નિત્યં પવિત્રાણિ ચ શક્તિતઃ
સર્વેષ્વ્ એવ વ્રતેષ્વ્ એવં પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમ્ આદૃતઃ ॥
એતૈર્ દ્વિજાતયઃ શોધ્યા વ્રતૈર્ આવિષ્કૃતૈનસઃ
અનાવિષ્કૃતપાપાંસ્ તુ મન્ત્રૈર્ હોમૈશ્ ચ શોધયેત્ ॥
ખ્યાપનેનાનુતાપેન તપસાધ્યયનેન ચ
પાપકૃન્ મુચ્યતે પાપાત્ તથા દાનેન ચાપદિ ॥
યથા યથા નરો ઽધર્મં સ્વયં કૃત્વાનુભાષતે
તથા તથા ત્વચેવાહિસ્ તેનાધર્મેણ મુચ્યતે ॥
યથા યથા મનસ્ તસ્ય દુષ્કૃતં કર્મ ગર્હતિ
તથા તથા શરીરં તત્ તેનાધર્મેણ મુચ્યતે ॥
કૃત્વા પાપં હિ સંતપ્ય તસ્માત્ પાપાત્ પ્રમુચ્યતે
નૈવં કુર્યાં પુનર્ ઇતિ નિવૃત્ત્યા પૂયતે તુ સઃ ॥
એવં સંચિન્ત્ય મનસા પ્રેત્ય કર્મફલોદયમ્
મનોવાઙ્ગૂર્તિભિર્ નિત્યં શુભં કર્મ સમાચરેત્ ॥
અજ્ઞાનાદ્ યદિ વા જ્ઞાનાત્ કૃત્વા કર્મ વિગર્હિતમ્
તસ્માદ્ વિમુક્તિમ્ અન્વિચ્છન્ દ્વિતીયં ન સમાચરેત્ ॥
યસ્મિન્ કર્મણ્ય્ અસ્ય કૃતે મનસઃ સ્યાદ્ અલાઘવમ્
તસ્મિંસ્ તાવત્ તપઃ કુર્યાદ્ યાવત્ તુષ્ટિકરં ભવેત્ ॥
તપોમૂલમ્ ઇદં સર્વં દૈવમાનુષકં સુખમ્
તપોમધ્યં બુધૈઃ પ્રોક્તં તપોઽન્તં વેદદર્શિભિઃ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય તપો જ્ઞાનં તપઃ ક્ષત્રસ્ય રક્ષણમ્
વૈશ્યસ્ય તુ તપો વાર્તા તપઃ શૂદ્રસ્ય સેવનમ્ ॥
ઋષયઃ સંયતાત્માનઃ ફલમૂલાનિલાશનાઃ
તપસૈવ પ્રપશ્યન્તિ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
ઔષધાન્ય્ અગદો વિદ્યા દૈવી ચ વિવિધા સ્થિતિઃ
તપસૈવ પ્રસિધ્યન્તિ તપસ્ તેષાં હિ સાધનમ્ ॥
યદ્ દુસ્તરં યદ્ દુરાપં યદ્ દુર્ગં યચ્ ચ દુષ્કરમ્
સર્વં તુ તત્ તપસા સાધ્યં તપો હિ દુરતિક્રમમ્ ॥
મહાપાતકિનશ્ ચૈવ શેષાશ્ ચાકાર્યકારિણઃ
તપસૈવ સુતપ્તેન મુચ્યન્તે કિલ્બિષાત્ તતઃ ॥
કીતાશ્ ચાહિપતંગાશ્ ચ પશવશ્ ચ વયાંસિ ચ
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ દિવં યાન્તિ તપોબલાત્ ॥
યત્ કિં ચિદ્ એનઃ કુર્વન્તિ મનોવાઙ્ગૂર્તિભિર્ મનોવાક્કર્મભિર્ જનાઃ
તત્ સર્વં નિર્દહન્ત્ય્ આશુ તપસૈવ તપોધનાઃ ॥
તપસૈવ વિશુદ્ધસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય દિવૌકસઃ
ઇજ્યાશ્ ચ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ કામાન્ સંવર્ધયન્તિ ચ ॥
પ્રજાપતિર્ ઇદં શાસ્ત્રં તપસૈવાસૃજત્ પ્રભુઃ
તથૈવ વેદાન્ ઋષયસ્ તપસા પ્રતિપેદિરે ॥
ઇત્ય્ યદ્ એતત્ તપસો દેવા મહાભાગ્યં પ્રચક્ષતે
સર્વસ્યાસ્ય પ્રપશ્યન્તસ્ તપસઃ પુણ્યમ્ ઉત્તમમ્ ઉદ્ભવમ્ ॥
વેદાભ્યાસો ઽન્વહં શક્ત્યા મહાયજ્ઞક્રિયા ક્ષમા
નાશયન્ત્ય્ આશુ પાપાનિ મહાપાતકજાન્ય્ અપિ ॥
યથૈધસ્ તેજસા વહ્નિઃ પ્રાપ્તં નિર્દહતિ ક્ષણાત્
તથા જ્ઞાનાગ્નિના પાપં સર્વં દહતિ વેદવિત્ ॥
ઇત્ય્ એતદ્ એનસામ્ ઉક્તં પ્રાયશ્ચિત્તં યથાવિધિ
અત ઊર્ધ્વં રહસ્યાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં નિબોધત ॥
સવ્યાહૃતિપ્રણવકાઃ પ્રાણાયામાસ્ તુ ષોડશ
અપિ ભ્રૂણહનં માસાત્ પુનન્ત્ય્ અહર્ અહઃ કૃતાઃ ॥
કૌત્સં જપ્ત્વાપ ઇત્ય્ એતદ્ વસિષ્ઠં ચ પ્રતીત્ય્ ઋચમ્
માહિત્રં શુદ્ધવત્યશ્ ચ સુરાપો ઽપિ વિશુધ્યતિ ॥
સકૃજ્ જપ્ત્વાસ્યવામીયં શિવસંકલ્પમ્ એવ ચ
અપહૃત્ય સુવર્ણં તુ ક્ષણાદ્ ભવતિ નિર્મલઃ ॥
હવિષ્પાન્તીયમ્ અભ્યસ્ય ન તમં હ ઇતીતિ ચ
જપિત્વા પૌરુષં સૂક્તં મુચ્યતે ગુરુતલ્પગઃ ॥
એનસાં સ્થૂલસૂક્ષ્માણાં ચિકીર્ષન્ન્ અપનોદનમ્
અવેત્ય્ ઋચં જપેદ્ અબ્દં યત્ કિં ચેદમ્ ઇતીતિ વા ॥
પ્રતિગૃહ્યાપ્રતિગ્રાહ્યં ભુક્ત્વા ચાન્નં વિગર્હિતમ્
જપંસ્ તરત્સમન્દીયં પૂયતે માનવસ્ ત્ર્યહાત્ ॥
સોમારૌદ્રં તુ બહ્વેનાઃ માસમ્ સમામ્ અભ્યસ્ય શુધ્યતિ
સ્રવન્ત્યામ્ આચરન્ સ્નાનમ્ અર્યમ્ણામ્ ઇતિ ચ તૃચમ્ ॥
અબ્દાર્ધમ્ ઇન્દ્રમ્ ઇત્ય્ એતદ્ એનસ્વી સપ્તકં જપેત્
અપ્રશસ્તં તુ કૃત્વાપ્સુ માસમ્ આસીત ભૈક્ષભુક્ ॥
મન્ત્રૈઃ શાકલહોમીયૈર્ અબ્દં હુત્વા ઘૃતં દ્વિજઃ
સુગુર્વ્ અપ્ય્ અપહન્ત્ય્ એનો જપ્ત્વા વા નમ ઇત્ય્ ઋચમ્ ॥
મહાપાતકસંયુક્તો ઽનુગચ્છેદ્ ગાઃ સમાહિતઃ
અભ્યસ્યાબ્દં પાવમાનીર્ ભૈક્ષાહારો વિશુધ્યતિ ॥
અરણ્યે વા ત્રિર્ અભ્યસ્ય પ્રયતો વેદસંહિતામ્
મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈઃ પરાકૈઃ શોધિતસ્ ત્રિભિઃ ॥
ત્ર્યહં તૂપવસેદ્ યુક્તસ્ ત્રિર્ અહ્નો ઽભ્યુપયન્ન્ અપઃ
મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈસ્ ત્રિર્ જપિત્વાઘમર્ષણમ્ ॥
યથાશ્વમેધઃ ક્રતુરાટ્ સર્વપાપાપનોદનઃ
તથાઘમર્ષણં સૂક્તં સર્વપાપાપનોદનમ્ ॥
હત્વા લોકાન્ અપીમાંસ્ ત્રીન્ અશ્નન્ન્ અપિ યતસ્ તતઃ
ઋગ્વેદં ધારયન્ વિપ્રો નૈનઃ પ્રાપ્નોતિ કિં ચન ॥
ઋક્સંહિતાં ત્રિર્ અભ્યસ્ય યજુષાં વા સમાહિતઃ
સામ્નાં વા સરહસ્યાનાં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
યથા મહાહ્રદં પ્રાપ્ય ક્ષિપ્તં લોષ્ટં વિનશ્યતિ
તથા દુશ્ચરિતં સર્વં વેદે ત્રિવૃતિ મજ્જતિ ॥
ઋચો યજૂંષિ ચાન્યાનિ સામાનિ વિવિધાનિ ચ
એષ જ્ઞેયસ્ ત્રિવૃદ્વેદો યો વેદૈનં સ વેદવિત્ ॥
આદ્યં યત્ ત્ર્યક્ષરં બ્રહ્મ ત્રયી યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતા
સ ગુહ્યો ઽન્યસ્ ત્રિવૃદ્વેદો યસ્ તં વેદ સ વેદવિત્ ॥
મૂળ પાઠ: Manusmṛti · Edition: Manusmṛti with the commentary of Kullūka Bhaṭṭa, based on Shastri 1983 , compared with Śāstrī 1982 . Manusmṛti with the commentary of Medhātithi, based on the Calcutta Edition from 1967 and Jha 1992 . J.L. Shastri Manusmṛti with the Sanskrit commentary Manvartha-Muktāvalī of Kullūka Bhaṭṭa Delhi Motilal Banarsidass Haragovinda Śāstrī Gopāla Śāstrī Nene Manusmṛti with the Manvartha-Muktāvalī of Ku · Data entry Michio Yano Yasuke Ikari · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0