મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 10

અધીયીરંસ્ ત્રયો વર્ણાઃ સ્વકર્મસ્થા દ્વિજાતયઃ
પ્રબ્રૂયાદ્ બ્રાહ્મણસ્ ત્વ્ એષાં નેતરાવ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

સર્વેષાં બ્રાહ્મણો વિદ્યાદ્ વૃત્ત્યુપાયાન્ યથાવિધિ
પ્રબ્રૂયાદ્ ઇતરેભ્યશ્ ચ સ્વયં ચૈવ તથા ભવેત્ ॥

વૈશેષ્યાત્ પ્રકૃતિશ્રૈષ્ઠ્યાન્ નિયમસ્ય ચ ધારણાત્
સંસ્કારસ્ય વિશેષાચ્ ચ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણઃ પ્રભુઃ ॥

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યસ્ ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ
ચતુર્થ એકજાતિસ્ તુ શૂદ્રો નાસ્તિ તુ પઞ્ચમઃ ॥

સર્વવર્ણેષુ તુલ્યાસુ પત્નીષ્વ્ અક્ષતયોનિષુ
આનુલોમ્યેન સંભૂતા જાત્યા જ્ઞેયાસ્ ત એવ તે ॥

સ્ત્રીષ્વ્ અનન્તરજાતાસુ દ્વિજૈર્ ઉત્પાદિતાન્ સુતાન્
સદૃશાન્ એવ તાન્ આહુર્ માતૃદોષવિગર્હિતાન્ ॥

અનન્તરાસુ જાતાનાં વિધિર્ એષ સનાતનઃ
દ્વ્યેકાન્તરાસુ જાતાનાં ધર્મ્યં વિદ્યાદ્ ઇમં વિધિમ્ ॥

બ્રાહ્મણાદ્ વૈશ્યકન્યાયામ્ અમ્બષ્ઠો નામ જાયતે
નિષાદઃ શૂદ્રકન્યાયાં યઃ પારશવ ઉચ્યતે ॥

ક્ષત્રિયાચ્ છૂદ્રકન્યાયાં ક્રૂરાચારવિહારવાન્
ક્ષત્રશૂદ્રવપુર્ જન્તુર્ ઉગ્રો નામ પ્રજાયતે ॥

વિપ્રસ્ય ત્રિષુ વર્ણેષુ નૃપતેર્ વર્ણયોર્ દ્વયોઃ
વૈશ્યસ્ય વર્ણે ચૈકસ્મિન્ ષડ્ એતે ઽપસદાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ક્ષત્રિયાદ્ વિપ્રકન્યાયાં સૂતો ભવતિ જાતિતઃ
વૈશ્યાન્ માગધવૈદેહૌ રાજવિપ્રાઙ્ગનાસુતૌ ॥

શૂદ્રાદ્ આયોગવઃ ક્ષત્તા ચણ્ડાલશ્ ચાધમો નૃણામ્
વૈશ્યરાજન્યવિપ્રાસુ જાયન્તે વર્ણસંકરાઃ ॥

એકાન્તરે ત્વ્ આનુલોમ્યાદ્ અમ્બષ્ઠોગ્રૌ યથા સ્મૃતૌ
ક્ષત્તૃવૈદેહકૌ તદ્વત્ પ્રાતિલોમ્યે ઽપિ જન્મનિ ॥

પુત્રા યે ઽનન્તરસ્ત્રીજાઃ ક્રમેણોક્તા દ્વિજન્મનામ્
તાન્ અનન્તરનામ્નસ્ તુ માતૃદોષાત્ પ્રચક્ષતે ॥

બ્રાહ્મણાદ્ ઉગ્રકન્યાયામ્ આવૃતો નામ જાયતે
આભીરો ઽમ્બષ્ઠકન્યાયામ્ આયોગવ્યાં તુ ધિગ્વણઃ ॥

આયોગવશ્ ચ ક્ષત્તા ચ ચણ્ડાલશ્ ચાધમો નૃણામ્
પ્રાતિલોમ્યેન જાયન્તે શૂદ્રાદ્ અપસદાસ્ ત્રયઃ ॥

વૈશ્યાન્ માગધવૈદેહૌ ક્ષત્રિયાત્ સૂત એવ તુ
પ્રતીપમ્ એતે જાયન્તે પરે ઽપ્ય્ અપસદાસ્ ત્રયઃ ॥

જાતો નિષાદાચ્ છૂદ્રાયાં જાત્યા ભવતિ પુક્કસઃ
શૂદ્રાજ્ જાતો નિષાદ્યાં તુ સ વૈ કુક્કુટકઃ સ્મૃતઃ ॥

ક્ષત્તુર્ જાતસ્ તથોગ્રાયાં શ્વપાક ઇતિ કીર્ત્યતે
વૈદેહકેન ત્વ્ અમ્બષ્ઠ્યામ્ ઉત્પન્નો વેણ ઉચ્યતે ॥

દ્વિજાતયઃ સવર્ણાસુ જનયન્ત્ય્ અવ્રતાંસ્ તુ યાન્
તાન્ સાવિત્રીપરિભ્રષ્ટાન્ વ્રાત્યાન્ ઇતિ વિનિર્દિશેત્ ॥

વ્રાત્યાત્ તુ જાયતે વિપ્રાત્ પાપાત્મા ભૂર્જકણ્ટકઃ ભૃજ્જકણ્ટકઃ
આવન્ત્યવાટધાનૌ ચ પુષ્પધઃ શૈખ એવ ચ ॥

ઝલ્લો મલ્લશ્ ચ રાજન્યાદ્ વ્રાત્યાન્ નિચ્છિવિર્ વ્રાત્યાલ્ લિચ્છવિર્ એવ ચ
નટશ્ ચ કરણશ્ ચૈવ ખસો દ્રવિડ એવ ચ ॥

વૈશ્યાત્ તુ જાયતે વ્રાત્યાત્ સુધન્વાચાર્ય એવ ચ
કારુષશ્ ચ વિજન્મા ચ મૈત્રઃ સાત્વત એવ ચ ॥

વ્યભિચારેણ વર્ણાનામ્ અવેદ્યાવેદનેન ચ
સ્વકર્મણાં ચ ત્યાગેન જાયન્તે વર્ણસંકરાઃ ॥

સંકીર્ણયોનયો યે તુ પ્રતિલોમાનુલોમજાઃ
અન્યોન્યવ્યતિષક્તાશ્ ચ તાન્ પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ ॥

સૂતો વૈદેહકશ્ ચૈવ ચણ્ડાલશ્ ચ નરાધમઃ
માગધઃ તથાયોગવ એવ ચ ક્ષત્રજાતિશ્ ક્ષત્તૃજાતિશ્ ચ ॥

એતે ષટ્ સદૃશાન્ વર્ણાઞ્ જનયન્તિ સ્વયોનિષુ
માતૃજાત્યાં માતૃજાત્યાઃ પ્રસૂયન્તે પ્રવારાસુ ચ યોનિષુ ॥

યથા ત્રયાણાં વર્ણાનાં દ્વયોર્ આત્માસ્ય જાયતે
આનન્તર્યાત્ સ્વયોન્યાં તુ તથા બાહ્યેષ્વ્ અપિ ક્રમાત્ ક્રમઃ ॥

તે ચાપિ બાહ્યાન્ સુબહૂંસ્ તતો ઽપ્ય્ અધિકદૂષિતાન્
પરસ્પરસ્ય દારેષુ જનયન્તિ વિગર્હિતાન્ ॥

યથૈવ શૂદ્રો બ્રાહ્મણ્યાં બાહ્યં જન્તું પ્રસૂયતે
તથા બાહ્યતરં બાહ્યશ્ ચાતુર્વર્ણ્યે પ્રસૂયતે ॥

પ્રતિકૂલં વર્તમાના બાહ્યા બાહ્યતરાન્ પુનઃ
હીના હીનાન્ પ્રસૂયન્તે વર્ણાન્ પઞ્ચદશૈવ તુ ॥

પ્રસાધનોપચારજ્ઞમ્ અદાસં દાસજીવનમ્ દાસ્યજીવિનમ્
સૈરિન્ધ્રં સૈરન્ધ્રં વાગુરાવૃત્તિં સૂતે દસ્યુર્ અયોગવે ॥

મૈત્રેયકં તુ વૈદેહો માધૂકં સંપ્રસૂયતે
નૄન્ પ્રશંસત્ય્ અજસ્રં યો ઘણ્ટાતાડો ઽરુણોદયે ॥

નિષાદો માર્ગવં સૂતે દાસં નૌકર્મજીવિનમ્
કૈવર્તમ્ ઇતિ યં પ્રાહુર્ આર્યાવર્તનિવાસિનઃ ॥

મૃતવસ્ત્રભૃત્સ્વ્ અનારીષુ અનાર્યાષુ ગર્હિતાન્નાશનાસુ ચ
ભવન્ત્ય્ આયોગવીષ્વ્ એતે જાતિહીનાઃ પૃથક્ ત્રયઃ ॥

કારાવરો નિષાદાત્ તુ ચર્મકારઃ ચર્મકારં પ્રસૂયતે
વૈદેહિકાદ્ અન્ધ્રમેદૌ બહિર્ગ્રામપ્રતિશ્રયૌ ॥

ચણ્ડાલાત્ પાણ્ડુસોપાકસ્ ત્વક્સારવ્યવહારવાન્
આહિણ્ડિકો નિષાદેન વૈદેહ્યામ્ એવ જાયતે ॥

ચણ્ડાલેન તુ સોપાકો મૂલવ્યસનવૃત્તિમાન્
પુક્કસ્યાં પુલ્કસ્યાં જાયતે પાપઃ સદા સજ્જનગર્હિતઃ ॥

નિષાદસ્ત્રી તુ ચણ્ડાલાત્ પુત્રમ્ અન્ત્યાવસાયિનમ્
શ્મશાનગોચરં સૂતે બાહ્યાનામ્ અપિ ગર્હિતમ્ ॥

સંકરે જાતયસ્ ત્વ્ એતાઃ પિતૃમાતૃપ્રદર્શિતાઃ
પ્રછન્ના વા પ્રકાશા વા વેદિતવ્યાઃ સ્વકર્મભિઃ ॥

સ્વજાતિજાનન્તરજાઃ ષટ્ સુતા દ્વિજધર્મિણઃ
શૂદ્રાણાં તુ સધર્માણઃ સર્વે ઽપધ્વંસજાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તપોબીજપ્રભાવૈસ્ તુ તે ગચ્છન્તિ યુગે યુગે
ઉત્કર્ષં ચાપકર્ષં ચ મનુષ્યેષ્વ્ ઇહ જન્મતઃ ॥

શનકૈસ્ તુ ક્રિયાલોપાદ્ ઇમાઃ ક્ષત્રિયજાતયઃ
વૃષલત્વં ગતા લોકે બ્રાહ્મણાદર્શનેન બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥

પૌણ્ડ્રકાશ્ ચૌડ્રદ્રવિડાઃ પુણ્ડ્રકાશ્ ચોડદ્રવિડાઃ કામ્બોજા યવનાઃ શકાઃ
પારદાપહ્લવાશ્ ચીનાઃ કિરાતા દરદાઃ ખશાઃ ॥

મુખબાહૂરુપજ્જાનાં યા લોકે જાતયો બહિઃ
મ્લેચ્છવાચશ્ ચાર્યવાચઃ સર્વે તે દસ્યવઃ સ્મૃતાઃ ॥

યે દ્વિજાનામ્ અપસદા યે ચાપધ્વંસજાઃ સ્મૃતાઃ
તે નિન્દિતૈર્ વર્તયેયુર્ દ્વિજાનામ્ એવ કર્મભિઃ ॥

સૂતાનામ્ અશ્વસારથ્યમ્ અમ્બષ્ઠાનાં ચિકિત્સનમ્
વૈદેહકાનાં સ્ત્રીકાર્યં માગધાનાં વણિક્પથઃ ॥

મત્સ્યઘાતો નિષાદાનાં ત્વષ્ટિસ્ ત્વ્ આયોગવસ્ય ચ
મેદાન્ધ્રચુઞ્ચુમદ્ગૂનામ્ આરણ્યપશુહિંસનમ્ ॥

ક્ષત્ત્રુગ્રપુક્કસાનાં તુ બિલૌકોવધબન્ધનમ્
ધિગ્વણાનાં ચર્મકાર્યં વેણાનાં ભાણ્ડવાદનમ્ ॥

ચૈત્યદ્રુમશ્મશાનેષુ શૈલેષૂપવનેષુ ચ
વસેયુર્ એતે વિજ્ઞાતા વર્તયન્તઃ સ્વકર્મભિઃ ॥

ચણ્ડાલશ્વપચાનાં તુ બહિર્ ગ્રામાત્ પ્રતિશ્રયઃ
અપપાત્રાશ્ ચ કર્તવ્યા ધનમ્ એષાં શ્વગર્દભમ્ ॥

વાસાંસિ મૃતચૈલાનિ ભિન્નભાણ્ડેષુ ભોજનમ્
કાર્ષ્ણાયસમ્ અલઙ્કારઃ પરિવ્રજ્યા ચ નિત્યશઃ ॥

ન તૈઃ સમયમ્ અન્વિચ્છેત્ પુરુષો ધર્મમ્ આચરન્
વ્યવહારો મિથસ્ તેષાં વિવાહઃ સદૃશૈઃ સહ ॥

અન્નમ્ એષાં પરાધીનં દેયં સ્યાદ્ ભિન્નભાજને
રાત્રૌ ન વિચરેયુસ્ તે ગ્રામેષુ નગરેષુ ચ ॥

દિવા ચરેયુઃ કાર્યાર્થં ચિહ્નિતા રાજશાસનૈઃ
અબાન્ધવં શવં ચૈવ નિર્હરેયુર્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

વધ્યાંશ્ ચ હન્યુઃ સતતં યથાશાસ્ત્રં નૃપાજ્ઞયા
વધ્યવાસાંસિ ગૃહ્ણીયુઃ શય્યાશ્ ચાભરણાનિ ચ ॥

વર્ણાપેતમ્ અવિજ્ઞાતં નરં કલુષયોનિજમ્
આર્યરૂપમ્ ઇવાનાર્યં કર્મભિઃ સ્વૈર્ વિભાવયેત્ ॥

અનાર્યતા નિષ્ઠુરતા ક્રૂરતા નિષ્ક્રિયાત્મતા
પુરુષં વ્યઞ્જયન્તીહ લોકે કલુષયોનિજમ્ ॥

પિત્ર્યં વા ભજતે શીલં માતુર્ વોભયમ્ એવ વા
ન કથં ચન દુર્યોનિઃ પ્રકૃતિં સ્વાં નિયચ્છતિ ॥

કુલે મુખ્યે ઽપિ જાતસ્ય યસ્ય સ્યાદ્ યોનિસંકરઃ
સંશ્રયત્ય્ એવ તચ્છીલં નરો ઽલ્પમ્ અપિ વા બહુ ॥

યત્ર ત્વ્ એતે પરિધ્વંસાજ્ જાયન્તે વર્ણદૂષકાઃ
રાષ્ટ્રિકૈઃ રાષ્ટ્રિયૈઃ સહ તદ્ રાષ્ટ્રં ક્ષિપ્રમ્ એવ વિનશ્યતિ ॥

બ્રાહ્મણાર્થે ગવાર્થે વા દેહત્યાગો ઽનુપસ્કૃતઃ
સ્ત્રીબાલાભ્યુપપત્તૌ સ્ત્રીબાલાભ્યવપત્તૌ ચ બાહ્યાનાં સિદ્ધિકારણમ્ ॥

અહિંસા સત્યમ્ અસ્તેયં શૌચમ્ ઇન્દ્રિયનિગ્રહઃ
એતં સામાસિકં ધર્મં ચાતુર્વર્ણ્યે ઽબ્રવીન્ મનુઃ ॥

શૂદ્રાયાં બ્રાહ્મણાજ્ જાતઃ શ્રેયસા ચેત્ પ્રજાયતે
અશ્રેયાન્ શ્રેયસીં જાતિં ગચ્છત્ય્ આ સપ્તમાદ્ યુગાત્ ॥

શૂદ્રો બ્રાહ્મણતામ્ એતિ બ્રાહ્મણશ્ ચૈતિ શૂદ્રતામ્
ક્ષત્રિયાજ્ જાતમ્ એવં તુ વિદ્યાદ્ વૈશ્યાત્ તથૈવ ચ ॥

અનાર્યાયાં સમુત્પન્નો બ્રાહ્મણાત્ તુ યદૃચ્છયા
બ્રાહ્મણ્યામ્ અપ્ય્ અનાર્યાત્ તુ શ્રેયસ્ત્વં ક્વેતિ ચેદ્ ભવેત્ કસ્ય ચિદ્ ભવેત્ ॥

જાતો નાર્યામ્ અનાર્યાયામ્ આર્યાદ્ આર્યો ભવેદ્ ગુણૈઃ
જાતો ઽપ્ય્ અનાર્યાદ્ આર્યાયામ્ અનાર્ય ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

તાવ્ ઉભાવ્ અપ્ય્ અસંસ્કાર્યાવ્ ઇતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ
વૈગુણ્યાજ્ જન્મનઃ જન્મતઃ પૂર્વ ઉત્તરઃ પ્રતિલોમતઃ ॥

સુબીજં ચૈવ સુક્ષેત્રે જાતં સંપદ્યતે યથા
તથાર્યાજ્ જાત આર્યાયાં સર્વં સંસ્કારમ્ અર્હતિ ॥

બીજમ્ એકે પ્રશંસન્તિ ક્ષેત્રમ્ અન્યે મનીષિણઃ
બીજક્ષેત્રે તથૈવાન્યે તત્રેયં તુ વ્યવસ્થિતિઃ ॥

અક્ષેત્રે બીજમ્ ઉત્સૃષ્ટમ્ અન્તરૈવ વિનશ્યતિ
અબીજકમ્ અપિ ક્ષેત્રં કેવલં સ્થણ્ડિલં ભવેત્ ॥

યસ્માદ્ બીજપ્રભાવેણ તિર્યગ્જા ઋષયો ઽભવન્
પૂજિતાશ્ ચ પ્રશસ્તાશ્ ચ તસ્માદ્ બીજં પ્રશસ્યતે વિશિષ્યતે ॥

અનાર્યમ્ આર્યકર્માણમ્ આર્યં ચાનાર્યકર્મિણમ્
સંપ્રધાર્યાબ્રવીદ્ ધાતા ન સમૌ નાસમાવ્ ઇતિ ॥

બ્રાહ્મણા બ્રહ્મયોનિસ્થા યે સ્વકર્મણ્ય્ અવસ્થિતાઃ
તે સમ્યગ્ ઉપજીવેયુઃ ષટ્ કર્માણિ યથાક્રમમ્ ॥

અધ્યાપનમ્ અધ્યયનં યજનં યાજનં તથા
દાનં પ્રતિગ્રહશ્ ચૈવ ષટ્ કર્માણ્ય્ અગ્રજન્મનઃ ॥

ષણ્ણાં તુ કર્મણામ્ અસ્ય ત્રીણિ કર્માણિ જીવિકા
યાજનાધ્યાપને ચૈવ વિશુદ્ધાચ્ ચ પ્રતિગ્રહઃ ॥

ત્રયો ધર્મા નિવર્તન્તે બ્રાહ્મણાત્ ક્ષત્રિયં પ્રતિ
અધ્યાપનં યાજનં ચ તૃતીયશ્ ચ પ્રતિગ્રહઃ ॥

વૈશ્યં પ્રતિ તથૈવૈતે નિવર્તેરન્ન્ ઇતિ સ્થિતિઃ
ન તૌ પ્રતિ હિ તાન્ હિતાન્ ધર્માન્ મનુર્ આહ પ્રજાપતિઃ ॥

શસ્ત્રાસ્ત્રભૃત્ત્વં ક્ષત્રસ્ય વણિક્પશુકૃષિર્ વિષઃ
આજીવનાર્થં ધર્મસ્ તુ દાનમ્ અધ્યયનં યજિઃ ॥

વેદાભ્યાસો બ્રાહ્મણસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય ચ રક્ષણમ્
વાર્તાકર્મૈવ વૈશ્યસ્ય વિશિષ્ટાનિ સ્વકર્મસુ ॥

અજીવંસ્ તુ યથોક્તેન બ્રાહ્મણઃ સ્વેન કર્મણા
જીવેત્ ક્ષત્રિયધર્મેણ સ હ્ય્ અસ્ય પ્રત્ય્ અનન્તરઃ ॥

ઉભાભ્યામ્ અપ્ય્ અજીવંસ્ તુ કથં સ્યાદ્ ઇતિ ચેદ્ ભવેત્
કૃષિગોરક્ષમ્ આસ્થાય જીવેદ્ વૈશ્યસ્ય જીવિકામ્ ॥

વૈશ્યવૃત્ત્યાપિ જીવંસ્ તુ બ્રાહ્મણઃ ક્સત્રિયો ઽપિ વા
હિંસાપ્રાયાં પરાધીનાં કૃષિં યત્નેન વર્જયેત્ ॥

કૃષિં સાધ્વ્ ઇતિ મન્યન્તે સા વૃત્તિઃ સદ્વિગર્હિતાઃ
ભૂમિં ભૂમિશયાંશ્ ચૈવ હન્તિ કાષ્ઠમ્ અયોમુખમ્ ॥

ઇદં તુ વૃત્તિવૈકલ્યાત્ ત્યજતો ધર્મનૈપુણં
વિટ્પણ્યમ્ ઉદ્ધૃતોદ્ધારં વિક્રેયં વિત્તવર્ધનમ્ ॥

સર્વાન્ રસાન્ અપોહેત કૃતાન્નં ચ તિલૈઃ સહ
અશ્મનો લવણં ચૈવ પશવો યે ચ માનુષાઃ ॥

સર્વં ચ તાન્તવં રક્તં શાણક્ષૌમાવિકાનિ ચ
અપિ ચેત્ સ્યુર્ અરક્તાનિ ફલમૂલે તથૌષધીઃ ॥

અપઃ શસ્ત્રં વિષં માંસં સોમં ગન્ધાંશ્ ચ સર્વશઃ
ક્ષીરં ક્ષૌદ્રં દધિ ઘૃતં તૈલં મધુ ગુડં કુશાન્ ॥

આરણ્યાંશ્ ચ પશૂન્ સર્વાન્ દંષ્ટ્રિણશ્ ચ વયાંસિ ચ
મદ્યં નીલિં નીલીં ચ લાક્ષાં ચ સર્વાંશ્ ચૈકશફાંસ્ તથા ॥

કામમ્ ઉત્પાદ્ય કૃષ્યાં તુ સ્વયમ્ એવ કૃષીવલઃ
વિક્રીણીત તિલાઞ્ શૂદ્રાન્ શુદ્ધાન્ ધર્માર્થમ્ અચિરસ્થિતાન્ ॥

ભોજનાભ્યઞ્જનાદ્ દાનાદ્ યદ્ અન્યત્ કુરુતે તિલૈઃ
કૃમિભૂતઃ શ્વવિષ્ઠાયાં પિતૃભિઃ સહ મજ્જતિ ॥

સદ્યઃ પતતિ માંસેન લાક્ષયા લવણેન ચ
ત્ર્યહેણ શૂદ્રો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ ક્ષીરવિક્રયાત્ ॥

ઇતરેષાં તુ પણ્યાનાં વિક્રયાદ્ ઇહ કામતઃ
બ્રાહ્મણઃ સપ્તરાત્રેણ વૈશ્યભાવં નિયચ્છતિ ॥

રસા રસૈર્ નિમાતવ્યા ન ત્વ્ એવ લવણં રસૈઃ
કૃતાન્નં ચ કૃતાન્નેન તિલા ધાન્યેન તત્સમાઃ ॥

જીવેદ્ એતેન રાજન્યઃ સર્વેણાપ્ય્ અનયં ગતઃ
ન ત્વ્ એવ જ્યાયંસીં વૃત્તિમ્ અભિમન્યેત કર્હિ ચિત્ ॥

યો લોભાદ્ અધમો જાત્યા જીવેદ્ ઉત્કૃષ્ટકર્મભિઃ
તં રાજા નિર્ધનં કૃત્વા ક્ષિપ્રમ્ એવ પ્રવાસયેત્ ॥

વરં સ્વધર્મો વિગુણો વિગુણઃ ન પારક્યઃ સ્વનુષ્ઠિતઃ પરધર્માત્ સ્વધિષ્ઠિતાત્
પરધર્મેણ જીવન્ હિ સદ્યઃ પતતિ જાતિતઃ ॥

વૈશ્યો ઽજીવન્ સ્વધર્મેણ શૂદ્રવૃત્ત્યાપિ વર્તયેત્
અનાચરન્ન્ અકાર્યાણિ નિવર્તેત ચ શક્તિમાન્ ॥

અશક્નુવંસ્ તુ શુશ્રૂષાં શૂદ્રઃ કર્તું દ્વિજન્મનામ્
પુત્રદારાત્યયં પ્રાપ્તો જીવેત્ કારુકકર્મભિઃ ॥

યૈઃ કર્મભિઃ પ્રચરિતૈઃ શુશ્રૂષ્યન્તે દ્વિજાતયઃ
તાનિ કારુકકર્માણિ શિલ્પાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

વૈશ્યવૃત્તિમ્ અનાતિષ્ઠન્ બ્રાહ્મણઃ સ્વે પથિ સ્થિતઃ
અવૃત્તિકર્ષિતઃ સીદન્ન્ ઇમં ધર્મં સમાચરેત્ ॥

સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ બ્રાહ્મણસ્ ત્વ્ અનયં ગતઃ
પવિત્રં દુષ્યતીત્ય્ એતદ્ ધર્મતો નોપપદ્યતે ॥

નાધ્યાપનાદ્ યાજનાદ્ વા ગર્હિતાદ્ વા પ્રતિગ્રહાત્
દોષો ભવતિ વિપ્રાણાં જ્વલનામ્બુસમા હિ તે ॥

જીવિતાત્યયમ્ આપન્નો યો ઽન્નમ્ અત્તિ તતસ્ તતઃ
આકાશમ્ ઇવ પઙ્કેન ન સ પાપેન લિપ્યતે ॥

અજીગર્તઃ સુતં હન્તુમ્ ઉપાસર્પદ્ બુભુક્ષિતઃ
ન ચાલિપ્યત પાપેન ક્ષુત્પ્રતીકારમ્ આચરન્ ॥

શ્વમાંસમ્ ઇચ્છન્ આર્તો ઽત્તું ધર્માધર્મવિચક્ષણઃ
પ્રાણાનાં પરિરક્ષાર્થં વામદેવો ન લિપ્તવાન્ ॥

ભરદ્વાજઃ ક્ષુધાર્તસ્ તુ સપુત્રો વિજને વને
બહ્વીર્ ગાઃ પ્રતિજગ્રાહ વૃધોસ્ તક્ષ્ણો મહાતપાઃ ॥

ક્ષુધાર્તશ્ ચાત્તુમ્ અભ્યાગાદ્ વિશ્વામિત્રઃ શ્વજાઘનીમ્
ચણ્ડાલહસ્તાદ્ આદાય ધર્માધર્મવિચક્ષણઃ ॥

પ્રતિગ્રહાદ્ યાજનાદ્ વા તથૈવાધ્યાપનાદ્ અપિ
પ્રતિગ્રહઃ પ્રત્યવરઃ પ્રેત્ય વિપ્રસ્ય ગર્હિતઃ ॥

યાજનાધ્યાપને નિત્યં ક્રિયેતે સંસ્કૃતાત્મનામ્
પ્રતિગ્રહસ્ તુ ક્રિયતે શૂદ્રાદ્ અપ્ય્ અન્ત્યજન્મનઃ ॥

જપહોમૈર્ અપૈત્ય્ એનો યાજનાધ્યાપનૈઃ કૃતમ્
પ્રતિગ્રહનિમિત્તં તુ ત્યાગેન તપસૈવ ચ ॥

શિલોઞ્છમ્ અપ્ય્ આદદીત વિપ્રો ઽજીવન્ યતસ્ તતઃ
પ્રતિગ્રહાચ્ છિલઃ શ્રેયાંસ્ તતો ઽપ્ય્ ઉઞ્છઃ પ્રશસ્યતે ॥

સીદદ્ભિઃ કુપ્યમ્ ઇચ્છદ્ભિર્ ધને ધનં વા પૃથિવીપતિઃ
યાચ્યઃ સ્યાત્ સ્નાતકૈર્ વિપ્રૈર્ અદિત્સંસ્ ત્યાગમ્ અર્હતિ ॥

અકૃતં ચ કૃતાત્ ક્ષેત્રાદ્ ગૌર્ અજાવિકમ્ એવ ચ
હિરણ્યં ધાન્યમ્ અન્નં ચ પૂર્વં પૂર્વમ્ અદોષવત્ ॥

સપ્ત વિત્તાગમા ધર્મ્યા દાયો લાભઃ ક્રયો જયઃ
પ્રયોગઃ કર્મયોગશ્ ચ સત્પ્રતિગ્રહ એવ ચ ॥

વિદ્યા શિલ્પં ભૃતિઃ સેવા ગોરક્ષ્યં વિપણિઃ કૃષિઃ
ધૃતિર્ ભૈક્ષં કુસીદં ચ દશ જીવનહેતવઃ ॥

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ વૃદ્ધિં નૈવ પ્રયોજયેત્
કામં તુ ખલુ ધર્માર્થં દદ્યાત્ પાપીયસે ઽલ્પિકામ્ ॥

ચતુર્થમ્ આદદાનો ઽપિ ક્ષત્રિયો ભાગમ્ આપદિ
પ્રજા રક્ષન્ પરં શક્ત્યા કિલ્બિષાત્ પ્રતિમુચ્યતે ॥

સ્વધર્મો વિજયસ્ તસ્ય નાહવે સ્યાત્ પરાઙ્મુખઃ
શસ્ત્રેણ વૈશ્યાન્ વૈશ્યાદ્ રક્ષિત્વા ધર્મ્યમ્ આહારયેદ્ બલિમ્ ॥

ધાન્યે ઽષ્ટમં વિશાં શુલ્કં વિંશં કાર્ષાપણાવરમ્
કર્મોપકરણાઃ શૂદ્રાઃ કારવઃ શિલ્પિનસ્ તથા ॥

શૂદ્રસ્ તુ વૃત્તિમ્ આકાઙ્ક્ષન્ ક્ષત્રમ્ આરાધયેદ્ યદિ ઇતિ
ધનિનં વાપ્ય્ ઉપારાધ્ય વૈશ્યં શૂદ્રો જિજીવિષેત્ ॥

સ્વર્ગાર્થમ્ ઉભયાર્થં વા વિપ્રાન્ આરાધયેત્ તુ સઃ
જાતબ્રાહ્મણશબ્દસ્ય સા હ્ય્ અસ્ય કૃતકૃત્યતા ॥

વિપ્રસેવૈવ શૂદ્રસ્ય વિશિષ્ટં કર્મ કીર્ત્યતે
યદ્ અતો ઽન્યદ્ ધિ કુરુતે તદ્ ભવત્ય્ અસ્ય નિષ્ફલમ્ ॥

પ્રકલ્પ્યા તસ્ય તૈર્ વૃત્તિઃ સ્વકુટુમ્બાદ્ યથાર્હતઃ
શક્તિં ચાવેક્ષ્ય દાક્ષ્યં ચ ભૃત્યાનાં ચ પરિગ્રહમ્ ॥

ઉચ્છિષ્ટમ્ અન્નં દાતવ્યં જીર્ણાનિ વસનાનિ ચ
પુલાકાશ્ ચૈવ ધાન્યાનાં જીર્ણાશ્ ચૈવ પરિચ્છદાઃ ॥

ન શૂદ્રે પાતકં કિં ચિન્ ન ચ સંસ્કારમ્ અર્હતિ
નાસ્યાધિકારો ધર્મે ઽસ્તિ ન ધર્માત્ પ્રતિષેધનમ્ ॥

ધર્મેપ્સવસ્ તુ ધર્મજ્ઞાઃ સતાં વૃત્તમ્ ધર્મમ્ અનુષ્ઠિતાઃ
મન્ત્રવર્જ્યં મન્ત્રવર્જં ન દુષ્યન્તિ પ્રશંસાં પ્રાપ્નુવન્તિ ચ ॥

યથા યથા હિ સદ્વૃત્તમ્ આતિષ્ઠત્ય્ અનસૂયકઃ
તથા તથેમં ચામું ચ લોકં પ્રાપ્નોત્ય્ અનિન્દિતઃ ॥

શક્તેનાપિ હિ શૂદ્રેણ ન કાર્યો ધનસંચયઃ
શૂદ્રો હિ ધનમ્ આસાદ્ય બ્રાહ્મણાન્ એવ બાધતે ॥

એતે ચતુર્ણાં વર્ણાનામ્ આપદ્ધર્માઃ પ્રકીર્તિતાઃ
યાન્ સમ્યગ્ અનુતિષ્ઠન્તો વ્રજન્તિ પરમં ગતિમ્ ॥

એષ ધર્મવિધિઃ કૃત્સ્નશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય કીર્તિતઃ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિં શુભમ્ ॥