Māṇḍūkyopaniṣad with Māṇḍūkyamūlamantrabhāṣya, Māṇḍūkyopaniṣatkārikā, and Āgamaśāstrabhāṣya (with commentary) · Chapter 3
MandUpKC_2.38
bāhyaṃ pṛthivyāditatvaṃ ādhyātmikaṃ ca dehādilakṣaṇaṃ rajjusarpādivatsvapnamāyādivacca asat"vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam" (chā.u.6 / 1 / 4) ityādiśruteḥ /
ātmā ca sabāhyābhyantaro hyajo 'pūrvo 'nantaro 'bāhyaḥ kṛtsna ākāśavatsarvagataḥ sūkṣmo 'calo nirguṇo niṣkalo niṣkriyaḥ"tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi"(chā.u.6 / 8 / 16) iti śruteḥ /
ityevaṃ tattvaṃ dṛṣṭvā tattvībhūtastadārāmo na bāhyaramaṇo yathātattvadarśī kaściccittamātmatvena pratipannaścittacalanamanucalitamātmānaṃ manyamānastatattvāccalitaṃ dehādibhūtamātmānaṃ kadācinmanyate pracyuto 'hamātmatattvādidānīmiti; samāhite cu manasi kadācittattvabhūtaṃ prasannātmānaṃ manyata idānīmasmi tattvībhūta iti; na tadātmavidbhavet /
ātmana ekarūpattvātsvarūpapracyavanāsambhavācca /
sadaiva brahmāsmītyapracyuto bhavettattvātsadāpracyutātmatattvadarśano bhavedityabhiprāyaḥ"śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ"(gītā 12 / 18) "samaṃ sarveṣu bhūteṣu"(gītā 13 / 17) ityādi smṛteḥ //38//
Advaitaprakaraṇa
START MandUpK 3.1
oṃkāranirṇaya uktaḥ prapañcopaśamaḥ śivodvaita ātmeti pratijñāmātreṇa /
jñāte dvaitaṃ na vidyata iti ca /
tatra dvaitābhāvastu vaitathyaprakaraṇena svapnamāyāgandharvanagarādidṛṣṭāntairdṛśyatvādyantavattvādihetubhistarkeṇa ca pratipāditā /
advaitaṃ kimāgamamātreṇa pratipattavyamāhosvittarkeṇāpītyata āha- śakyate tarkeṇāpi jñātum; tatkathamityadvaitaprakaraṇamārabhyata upāsyopāsānādibhedajātaṃ sarvaṃ vitathaṃ kevalaścātmādvayaḥ paramārtha iti sthitamatīte prakaraṇe; yataḥ-
upāsanāśrito dharmo jāte brahmaṇi vartate /
prāgutpatter ajaṃ sarvaṃ tenāsau kṛpaṇaḥ smṛtaḥ
MandUpKC_3.1
upāsanāśrita upāsanāmātmano mokṣasādhanatvena gata upāsako 'haṃ mamopāsyaṃ brahma /
tadupāsanaṃ kṛtvā jāte brahmaṇīdānīṃ vartamāno 'jaṃ brahma śarīrapātādūrdhvaṃ pratapatsye prāgutpatteścājamidaṃ sarvamahaṃ ca /
yadātmako 'haṃ prāgutpatteridānīṃ jāto jāte brahmaṇi ca vartamāna upāsanayā punastadeva pratipatsya ityevamupāsanāśrito dharmaḥ sādhako yenaivaṃ kṣudrabrahmavittenāsau kāraṇena kṛpaṇo dīno 'lpakaḥ smṛto nityājabrahmadarśibhirityabhiprāyaḥ /
"yadvācānabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate /
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate"(ke.u.1 / 4) ityādiśrutestalavakāraṇām //1//
START MandUpK 3.2
sabāhyābhyantaramajamātmānaṃ pratipattumaśaknuvannavidyayā dīnamātmānaṃ manyamāno jāto 'haṃ jāte brahmaṇi varte tadupāsanāśritaḥ sanbrahma pratipatsya ityevaṃ pratipannaḥ kṛpaṇo bhavati yasmāt-
ato vakṣyāmy akārpaṇyam ajāti samatāṃ gatam /
yathā na jāyate kiñcij jāyamānaṃ samantataḥ
MandUpKC_3.2
ato vakṣyāmyakārpaṇyakṛpaṇabhāvamajaṃ brahma /
taddhi kārpaṇyāspadam"yatrānyo 'nyatpaśyatyanyacchṛṇotyanyadvijānāti tadalpaṃ martyamasat"(chā.u.7 / 24 / 1) ityādiśrutibhyaḥ /
tadviparītaṃ sabāhyābhyantaramajakārpaṇyaṃ bhūmākhyaṃ brahma /
yatprāpyāvidyākṛtasarvakārpaṇyanivṛttistatkārpaṇyaṃ vakṣyāmītyarthaḥ /
tadajāti, avidyamānā jātirasya samatāṃ gataṃ sarvasāmyaṃ gatam /
kasmāt? avayavavaiṣamyābhāvāt /
yaddhi sāvayavaṃ vastu tadavayavavaiṣamyaṃ gacchajjāyata ityucyate /
idaṃ tu niravayavatvātsamatāṃ gatamiti na kaiścidavayavaiḥ sphuṭatyatojātyakārpaṇyam /
samantataḥ samantādyathā na jāyate kiñcidalpamapi na sphuṭati rajjusarpavadavidyākṛtadṛṣṭyā jāyamānaṃ yena prakāreṇa na jāyate sarvato 'jameva brahma bhavati tathā taṃ prakāraṃ śṛṇvityarthaḥ //2//
START MandUpK 3.3
ajāti brahmakārpaṇyaṃ vakṣyāmīti pratijñātam /
tatsiddhyarthaṃ hetuṃ dṛṣṭāntaṃ ca vakṣyāmītyāha-
ātmā hy ākāśavajjīvair ghaṭākāśair ivoditaḥ /
ghaṭādivac ca saṃghātair jātāv etan nidarśanam
MandUpKC_3.3
ātmā paro hi yasmādākāśavatsūkṣmo niravayavaḥ sarvagata ākāśavadukto jīvaiḥ kṣetrajñairghaṭākāśairiva ghaṭākāśatulya udita uktaḥ sa evākāśasamaḥ para ātmā /
atha vā ghaṭākāśairyathākāśa udita utpannastathā paro jīvātmabhirutpannaḥ /
jīvātmanāṃ parasmādātmana utpattiryā śrūyate vedānteṣu sā mahākāśādghaṭākāśotpattisamā na paramārtha ityabhiprāyaḥ /
tasmādevākāśādghaṭādayaḥ saṃghātā yathetpadyanta evamākāśasthānīyātparamātmanaḥ pṛthivyādibhūtasaṃghātā ādhyātmikāśca kāryakaraṇalakṣaṇā rajjusarpavadvikalpitā jāyante /
ata ucyate ghaṭādivacca saṃghātairudita iti /
yadā mandabuddhipratipādayiṣayā śrutyātmano jātirucyate jīvādīnāṃ tadā jātāvupagamyamānāyāmetannidarśanaṃ dṛṣṭānto yathoditākāśavadityādiḥ //3//
START MandUpK 3.4
ghaṭādiṣu pralīneṣu ghaṭākāśādayo yathā /
ākāśe saṃpralīyante tadvaj jīvā ihātmani
MandUpKC_3.4
yathā ghaṭādyutpattyā ghaṭākāśādyutpattiḥ; yathā vā ghaṭādipralaye ghaṭākāśādipralayastadvaddehādisaṃghātotpattyā jīvotpattistatpralaye ca jīvānāmihātmani pralayo na svata ityarthaḥ //4//
START MandUpK 3.5
sarvadeheṣvātmaikatva ekasmiñjananamaraṇasukhādimatyātmani sarvātmanāṃ tatsambandhaḥ kriyāphalasāṅkaryaṃ ca syāditi ya āhurdvaitinastānpratīdamucyate-
yathaikasmin ghāṭākāśe rajodhūmādibhir yute /
na sarve saṃprayujyante tadvaj jīvāḥ sukhādibhiḥ
MandUpKC_3.5
yathaikasminghaṭākāśe rajodhūmādibhiryute saṃyukte na sarve ghaṭākāśādayastadrajodhūmādibhiḥ saṃyujyante tadvajjīvāḥ sukhādibhiḥ /
nanveka evātmā?
bāḍham; nanu na śrutaṃ tvayākāśavatsarvasaṃghāteṣveka evātmeti?
yadyeka evātmā tarhi sarvatra sukhī duḥkhī ca syāt?
na cedaṃ sākhyacodyaṃ sambhavati /
na hi sāṃkhya ātmanaḥ sukhaduḥkhādimattvamicchati buddhisamavāyābhyupagamātsukhaduḥkhādīnām /
na copalabdhisvarūpasyātmano bhedakalpanāyāṃ pramāṇamasti /
bhedābhāve pradhānasya pārārthyānupapattiriti cet; na pradhānakṛtasyārthasyātmanyasamavāyāt /
yadi hi pradhākṛto bandho mokṣo vārthaḥ puruṣeṣu bhedena samavaiti tataḥ pradhānasya pārārthyamātmaikatve nopapadyata iti yuktā puruṣabhedakalpanā /
na ca sākhyairbandho mokṣo vārthaḥ puruṣasamaveto 'bhyupagamyate /
nirviśeṣāśca cetanamātrā ātmāno 'bhyupagamyante /
ataḥ puruṣasattāmātraprayuktameva pradhānasya pārārthyaṃ siddhaṃ na tu puruṣabhedaprayuktamiti /
ataḥ puruṣabhedakalpanāyāṃ na pradhānasya pārārthyaṃ hetuḥ /
na cānyatpuruṣabhedakalpanāyāṃ pramāṇamasti sākhyānām /
parasattāmātrameva caitannimittīkṛtya svayaṃ badhyate mucyate ca pradhānam /
paraścopalabdhimātrasattāsvarūpeṇa pradhānapravṛttau heturnakenacidviśeṣeṇeti kevalamūḍhatayaiva puruṣabhedakalpanā vedārthaparityāgaśca /
ye tvāhurvaiśeṣikādaya icchādaya ātmasamavāyina iti, tadapyasat /
smṛtihetūnāṃ saṃskārāṇāmapradeśavatyātmanyasamavāyāt /
ātmamanaḥ saṃyogācca smṛtyutpatteḥ smṛtiniyamānupapatti /
yugapadvā sarvasmṛtyutpattiprasaṅgaḥ /
na ca bhinnajātīyānāṃ sparśādihīnānāmātmanāṃ mana ādibhiḥ saṃbandho yuktaḥ /
na ca dravyādrūpādayo guṇāḥ karmasāmānyaviśeṣasamavāyā vā bhinnāḥ santi pareṣām /
yadi hyatyantabhinnā eva dravyātsyuricchādayaścātmanastathā ca sati dravyeṇa teṣāṃ sambandānupapattiḥ /
ayutasiddhānāṃ samavāyalakṣaṇaḥ sambandho na virudhyata iti cet, na /
icchādibhyo 'nityebhya ātmano nityasya pūrvasiddhatvānnāyutasiddhatvopapattiḥ /
ātmanāyutasiddhatve cecchādīnāmātmagatamahatvavannityatvaprasaṅgaḥ /
sa cāniṣṭaḥ /
ātmano 'nirmokṣaprasaṅgāt /
samavāyasya ca dravyādanyatve sati dravyeṇa sambandhāntaraṃ vācyaṃ yathā dravyaguṇayoḥ /
samavāyo nityasambandha eveti na vācyamiti cettathā ca samavāyasambandhavatāṃ nityasambandhaprasaṅgātpṛthaktvānupapatti /
atyantapṛthaktve ca dravyādīnāṃ sparśavadasparśadravyayoriva ṣaṣṭyarthānupapattiḥ /
icchādyupajanāpāyavadguṇatve cātmano 'nityatvaprasaṅgaḥ /
dehaphalādivatsāvayavatvaṃ vikriyāvatvaṃ ca dehādivadeveti doṣāvaparihāryau /
yathā tvākāśasyāvidyādhyāropitarajodhūmamalavatvādidoṣavatvaṃ tathātmano 'vidyādhyāropitabuddhyādyupādhikṛtasukhaduḥkhādidoṣavatve bandhamokṣādayo vyavahārikā na virudhyante /
sarvavādibhiravidyākṛtavyavahārābhyupagamātparamārthānabhyupagamācca /
tasmādātmabhedaparikalpanā vṛthaiva tārkikaiḥ kriyata iti //5//
START MandUpK 3.6
kathaṃ punarātmabhedanimitta iva vyavahāra ekasminnātmanyavidyākṛta upapadyata iti, ucyate-
rūpakāryasamākhyāś ca bhidyante tatra tatra vai /
ākāśasya na bhedo 'sti tadvaj jīveṣu nirṇayaḥ
MandUpKC_3.6
yathehākāśa ekasminghaṭakarakāpavarakādyākāśānāmalpatvamahatvādirūpāṇi bhidyante tathā kāryamudakāharaṇadhāraṇaśayanādisamākhyāśca ghaṭākāśakarakākāśa ityādyāstatkṛtāśca bhinnā dṛśyante /
tatra tatra vai vyavahāraviṣaya ityarthaḥ /
sarvo 'yamākāśo rūpādibhedakṛto vyavahāro na paramārtha eva /
paramārthatastvākāśasya na bhedosti /
na cākāśabhedanimitto vyavahāro 'styantareṇa paropādhikṛtaṃ dvāram /
yathaitattadveddahopādhibhedakṛteṣu jīveṣu ghaṭākāśasthānīyeṣvātmasu nirūpaṇātkṛto buddhimadbhirnirṇayo niścaya ityarthaḥ //6//
START MandUpK 3.7
nanu tatra paramārthakṛta eva ghaṭākāśādiṣu rūpakāryādibhedavyavahāra iti? naitadasti, yasmāt
nākāśasya ghaṭākāśo vikārāvayavau yathā /
naivātmanaḥ sadā jīvo vikārāvayavau tathā
MandUpKC_3.7
paramārthākāśasya ghaṭākāśo na vikāraḥ; yathā suvarṇasya rucakādiryathā vāpāṃ phenabudbudahimādiḥ; nāpyavayavo yathā vṛkṣasya śākhādiḥ /
na tathā0kāśasya ghaṭākāśo vikārāvayavau yathā tathā naivātmanaḥ parasya paramārthasato mahākāśasthānīyasya ghaṭākāśasthānīyo jīvaḥ sadā sarvadā yathoktadṛṣṭāntavanna vikāro nāpyavayavaḥ /
ata ātmabhedakṛto vyavahāro mṛṣaivetyarthaḥ //7//
START MandUpK 3.8
yasmādyathā ghaṭākāśādibhedabuddhinibandhano rūpakāryādibhedavyavahārastathā dehobādhijīvabhedakṛto janmamaraṇādivyavahāraḥ /
tasmāttatkṛtameva kleśakarmaphalamalavatvamātmano na paramārthata ityetamarthaṃ dṛṣṭāntena pratipipādayiṣannāha-
yathā bhavati bālānāṃ gaganaṃ malinaṃ malaiḥ /
tathā bhavaty abuddhānām ātmāpi malino malaiḥ
MandUpKC_3.8
yathā bhavati loke bālānāmavivekināṃ gaganamākāśaṃ ghanarajodhūmādimalārmalinaṃ malavanna gaganaṃ malavadyāthātmyavivekinām, tathā bhavatyātmā paro 'pi yo vijñātā pratyakkleśakarmaphalamalairmalino 'buddhānāṃ pratyagātmavivakerahitānāṃ nātmavivekavatām /
nahyūṣaradeśastṛḍvatprāṇyadhyāropitodakaphenataraṅgādimāṃstathā nātmābudhāropitakleśādimalairmalino bhavatītyarthaḥ //8//
START MandUpK 3.9
punarapyuktamevārthaṃ prapañcayati-
maraṇe saṃbhave caiva gatyāgamanayor api /
sthitau sarvaśarīreṣu ākāśenāvilakṣaṇaḥ
MandUpKC_3.9
ghaṭākāśajanmanāśagamanāgamanasthitivatsarvaśarīreṣvātmano janmamaraṇādirākāśenāvilakṣaṇaḥ pratyetavya ityarthaḥ //9//
START MandUpK 3.10
saṃghātāḥ svapnavat sarve ātmamāyāvisarjitāḥ /
ādhikye sarvasāmye vā nopapattir hi vidyate
MandUpKC_3.10
ghaṭādisthānīyāstu dehādisaṃghātāḥ svapnadṛśyadehādivanmāyāvikṛtadehādivaccātmamāyāvisarjitāḥ; ātmano māyāvidyā tayā pratyupasthāpitā na paramārthataḥ santītyarthaḥ /
yadyādhikyamadhikabhāvastirgdehādyapekṣayā devādikāryakaraṇasaṃghātānāṃ yadi vā sarveṣāṃ samataiva naiṣāmupapattiḥ sambhavaḥ sadbhāpratipādako heturvidyate nāsti, hi yasmāttasmādavidyākṛtā eva na paramārthataḥ santītyarthaḥ //10//
START MandUpK 3.11
utpattyādivarjitasyādvayasyātmatatvasya śrutipramāṇakatvapradarśanārthaṃ vākyānyupanyasyante-
rasādayo hi ye kośā vyākhyātās taittirīyake /
teṣām ātmā paro jīvaḥ khaṃ yathā saṃprakāśitaḥ
MandUpKC_3.11
rasādayo 'nnarasamayaḥ prāṇamaya ityevamādayaḥ kośā iva kośā asyāderivottarottarasyāpekṣayā bahirbhāvātpūrvapūrvasya vyākhyātā vispaṣṭamākhyātāstaittirīyake taittirīyakaśākhopaniṣadvallyāṃ teṣāṃ kośānāmātmā yenātmanā pañcāpi kośā ātmavanto 'ntaratamena, sa hi sarveṣāṃ jīvananimittatvājjīvaḥ /
ko 'sāvityāha-para evātmā yaḥ pūrvam"satyaṃ jñānamanantaṃ brahma"(tai.u.2 / 1) iti prakṛtaḥ /
yasmādātmanaḥ spapnamāyādivadākāśādikrameṇa rasādayaḥ kośalakṣaṇāḥ saṃghātā ātmamāyāvisarjitā ityuktam /
sa ātmāsmābhiryathā khaṃ tatheti saṃprakāśitaḥ"ātmā hyākāśavat"(advaita.3) ityādiślaukaiḥ /
na tārkikaparikalpitātmavatpuruṣabuddhipramāṇagamya ityabhiprāyaḥ //11//
START MandUpK 3.12
dvayor dvayor madhujñāne paraṃ brahma prakāśitam /
pṛthivyāmudare caiva yathākāśaḥ prakāśitaḥ
MandUpKC_3.12
kiṃ cādhidaivamadhyātmaṃ ca tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣaḥ pṛthivyādyantargato yo vijñātā para evātmā brahma sarvamiti dvayordvayorādvaitakṣayātparaṃ brahma prakāśitam /
kvetyāha- brahmavidyākhyaṃ madhvamṛtamamṛtatvaṃ modanahetutvādvijñāyate yasminniti madhujñānaṃ madhubrāhmaṇaṃ tasminnityarthaḥ /
kimivetyāha-pṛthivyāmudare caiva yathaika ākāśo 'numānena prakāśito loke tadvadityarthaḥ //12//
START MandUpK 3.13
jīvātmanor ananyatvam abhedena praśasyate /
nānātvaṃ nindyate yac ca tad evaṃ hi samañjasam
MandUpKC_3.13
yadyuktitaḥ śrutitaśca nirdhāritaṃ jīvasya parasya cātmano jīvātmanoranyatvamabhedena praśasyate stūyateśāstreṇa vyāsādibhiśca /
yacca sarvaprāṇisādhāraṇaṃ svābāvikaṃ śāstrabahiṣkṛtaiḥ kutārkikairviracitaṃ nānātvadarśanaṃ nindyate"na tu taddvītīyamasti"(bṛ.u.4 / 3 / 23) "dvitīyādvai bhayaṃ bhavati"(bṛ.u.1 / 4 / 2) "udaramantaraṃ kurute, ata tasya bhayaṃ bhavati"(tai.u.2 / 7 / 1) "idaṃ sarvaṃ yadayamātmā"(bṛ.u.2 / 4 / 6, 4 / 5 / 7) "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati"(ka.u.2 / 1 / 10) ityādivākyaiścānyaiśca brahmavidbhiḥ /
yaccaitattadevaṃ hi samañjasamṛjvavabodhaṃ nyāyyamityarthaḥ /
yāstu tārkikaparikalpitāḥ kudṛṣṭayastā anṛjvyo nirūpyamāṇā na ghaṭanāṃ prāñcantītyabhiprāyaḥ //13//
START MandUpK 3.14
jīvātmanoḥ pṛthaktvaṃ yat prāgutpatteḥ prakīrtitam /
bhaviṣyadvṛtyā gauṇaṃ tan mukhyatvaṃ hi na yujyate
MandUpKC_3.14
nanu śrutyāpi jīvaparamātmanoḥ pṛthaktvaṃ yatprāgutpatterutpatyarthopaniṣadvākyebhyaḥ pūrvaṃ prakīrtitaṃ karmakāṇḍe 'nekaśaḥ kāmabhedata idaṅkāmo 'daḥkāma iti; paraśca"sa dādhāra pṛthivīṃ dyām"(ṛ.saṃ.10 / 12 / 1) ityādimantravarṇaiḥ; tatra kathaṃ karmajñānakāṇḍavākyavirodhe jñānakāṇḍavākyārthasyaivaikatvasya sāmañjasyamavadhāryata iti?
atrocyate-"yato ve9māni bhūtāni jāyante"(tai.u.3 / 1) "yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgāḥ"(bṛ.u.2 / 1 / 10) "tasmādvai9tasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ"(tai.u.2 / 1 / 2) "tadaikṣata"(chā.u.6 / 2 / 3) "tattejosṛjata"(chā.u.6 / 2 / 3) ityādyutpattyarthopaniṣadvākyebhyaḥ prākpṛthaktvaṃ karmakāṇḍe prakīrtitiṃ yattanna paramārtham /
kiṃ tarhi? gauṇaṃ mahākāśaghaṭākāśādibhedavat /
yathaudanaṃ pacatīti bhaviṣyadvṛttyā yadvat /
na hi bhedavākyānāṃ kadācidapi mukhyabhedārthatvamupapadyate /
svābhāvikāvidyāvatprāṇibhedadṛṣṭyanuvāditvādātmabhedavākyānām /
iva copāniṣatsūtpattipralayādivākyairjīvaparamātmanorekatvameva pratipipādayiṣitam"tattvamasi" (chā.u.6 / 8 -16)"anyo 'sāvanyo 'hamasmīti na sa veda"(bṛ.u.1 / 4 / 10) ityādibhiḥ /
ata upaniṣatsv ekatvaṃ śrutyā pratipādayiṣitaṃ bhaviṣyatīti bhāvinīmekavṛttimāśritya loke bhedadṛṣṭyanuvādo gauṇa evetyabhiprāyaḥ /
atha vā"tadaikṣata" (chā.u.6 / 2 / 3) "tattojo 'sṛjata"(chā.u.6 / 2 / 3) ityādyutpatteḥ prāk"ekamevādvitīyam"(chā.u.6 / 2 / 2) ityekatvaṃ prakīrtitam /
tadeva ca"tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi"(chā.u.6 / 8 -16) ityekatvaṃ bhaviṣyatīti tāṃ bhaviṣyadvṛttipekṣya yajjīvātmanoḥ pṛthaktvaṃ yatra kvacidvākye gamyamānaṃ tadgauṇam, yathodanaṃ pacatīti tadvat //14//
START MandUpK 3.15
nanu yadyutpatteḥ prāgajaṃ sarvamekamevādvitīyaṃ tathāpyutpatterūrdhvaṃ jātamidaṃ sarvaṃ jīvāśca bhinnā iti, maivam; anyārthatvādutpattiśrutīnām /
pūrvamapi parihṛtya evāyaṃ doṣaḥ svapnavadātmamāyāvisarjitāḥ saṃghātā ghaṭākāśotpattibhedādivajjīvānāmutpattibhedādiriti /
ita evotpattibhedādiśrutibhya ākṛṣye7ha punarutpattiśrutīnāmaidaṃparyapratipipādayiṣayopanyāsaḥ-
mṛllohavisphuliṅgādyaiḥ sṛṣṭir yā coditānyathā /
upāyaḥ so 'vatārāya nāsti bhedaḥ kathañcana
MandUpKC_3.15
mṛllokavisphuliṅgādidṛṣṭāntopanyāsaiḥ sṛṣṭiryā coditā prakāśitānyathānyathā ca sa sarvaḥ sṛṣṭiprakāro jīvaparamātmaikatvabuddhyavatārayopāyo 'smākam /
yathā prāṇasaṃvāde vāgādyāsurapāpmavedhādyākhyāyikā kalpitā prāṇavaiśiṣṭyabodhāvatārāya /
tadapyasiddhamiti cet /
na; śākhābhedeṣvanyathānyathā ca prāṇādisaṃvādaśravaṇāt /
yadi hi saṃvādaḥ paramārtha evābhūdekarūpa eva saṃvādaḥ sarvaśākhāsvaśroṣyata viruddhānekaprakāreṇa nāśroṣyata /
śrūyate tu; tasmānna tādarthyaṃ saṃvādaśrutīnām /
tathotpattivākyāni pratyetavyāni /
kalpasargabhedātsaṃvādaśrutīnāmutpattiśrutīnāṃ ca pratisargamanyathātvamiti cet?
na; niṣprayojanatvādyathoktabuddhyavatāraprayojanavyatirekeṇa /
na hyanyaprayojanavattvaṃ saṃvādotpattiśrutīnāṃ śakyaṃ kalpayitum /
tathātvapratipattaye dhyānārthamiti cenna; kalahotpattipralayānāṃ pratipatteraniṣṭatvāt /
tasmādutpattyādiśrutaya ātmaikatvabuddhyavatārāyaiva nānyārthāḥ kalpayituṃ yuktāḥ /
ato nāstyutpattyādikṛto bhedaḥ kathañcana //15//
START MandUpK 3.16
yadi para evātmā nityaśuddhabuddhamuktasvabhāva ekaḥ paramārthaḥ san"ekamevādvitīyam" (chā.u.6 / 2 / 2) ityādiśrutibhyo 'sadanyatkimartheyamupāsanopadiṣṭā"ātmā vā9re draṣṭavyaḥ"(bṛ.u.2 / 4 / 5) "ya ātmāpahatapāpmā"(chā.u.8 / 7 / 1,3) "sa kratuṃ kurvīta"(chā.u.3 / 14 / 1) "ātmetyevopāsīta"(bṛ.u.1 / 4 / 7) ityādiśrutibhyaḥ, karmāṇi cāgnihotrādīni?
śṛṇu tatra kāraṇam-
āśramāstrividhā hīnamadhyamotkṛṣṭadṛṣṭayaḥ /
upāsanopadiṣṭeyaṃ tadartham anukampayā
MandUpKC_3.16
upāsanopadiṣṭeyaṃ tadarthaṃ mandamadhyamadṛṣṭyāśramādyarthaṃ karmāṇi ca, na cātmaika evādvitīya iti niścitottamadṛṣṭyarthaṃ dayālunā vedenānukampayā sanmārgagāḥ santaḥ kathamimāmuttamāmekatvadṛṣṭiṃ prāpnuyuriti /
"yanmanasā na manute yenāhurmano matam /
tadeva brhama tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate"(ke.u.1 / 4) "tattvamasi"(chā.u.6 / 8 -16)"ātmaivedaṃ sarvam"(chā.u.7 / 25 / 3) ityādiśrutibhyaḥ //16//
START MandUpK 3.17
śāstropapattibhyāmavadhāritatvādadvayātmadarśanaṃ samyagdarśanaṃ tadbāhyatvānmithyādarśanamanyat /
itaśca mithyādarthanaṃ dvaitīnāṃ rāgadveṣādidoṣāspadatvāt /
katham?
svasiddhāntavyavasthāsu dvaitino niścitā dṛḍham /
parasparaṃ virudhyante tairayaṃ na virudhyate
MandUpKC_3.17
svasiddhāntavyavasthāsu svasiddhāntaracanāniyameṣu kapilakaṇādabuddharhatādidṛṣṭyanusāriṇo dvaitino niścitāḥ /
evamevaiṣa paramārtho nānyatheti tatra tatrānuraktāḥ pratipakṣaṃ cātmanaḥ paśyantastaṃ dviṣanta ityevaṃ rāgadveṣopetāḥ svasiddhāntadarśananimittam eva parasparamanyonyaṃ virudhyante /
tairanyonyavirodhibhirasmadīyo 'yaṃ vaidikaḥ sarvānanyatvādātmaikatvadarśanapakṣo na virudhyate yathā svahastapādādibhiḥ /
evaṃ rāgadveṣādidoṣānāspadātmaikatvabuddhireva samyagdarśanamityabhiprāyaḥ //17//
START MandUpK 3.18
kena hetunā tairna virudhyata ityucyate-
advaitaṃ paramārtho hi dvaitaṃ tadbheda ucyate /
teṣām ubhayathā dvaitaṃ tenāyaṃ na viruddhyate
MandUpKC_3.18
advaitaṃ paramārtho hi yasmādadvaitaṃ nānātvaṃ tasyādvaitasya bhedastadbhedastasya kāryamityarthaḥ /
"ekamevādvitīyam"(chā.u.6 / 2 / 2) "tattejo 'sṛjata"(chā.u.6 / 2 / 3) iti śruterūpapatteśca svacittaspandanābhāve samādhau mūrchāyāṃ suṣuptau cābhāvāt /
atastadbheda ucyate dvaitam /
dvaitināṃ tu teṣāṃ paramārthataścāparamārthataścobhayathāpi dvaitameva /
yadi ca teṣāṃ bhrāntānāṃ dvaitadṛṣṭirasmākamadvaitadṛṣṭirabhrāntānām, tenāyaṃ hetunāsmatpakṣe na virudhyate taiḥ /
"indro māyābhiḥ ṣururūpa īyate" (bṛ.u.2 / 5 / 11) "na tu taddvitīyamasti"(bṛ.u.4 / 3 / 23) iti śruteḥ /
yathā mattagajārūḍha unmattaṃ bhūmiṣṭhaṃ prati gajārūḍhohaṃ gajaṃ vāhaya māṃ pratīti bruvāṇamapi taṃ prati na vāhayatyavirodhabuddhyā tadvat /
tataḥ paramārthato brahmavidātmaiva dvaitinām /
tenāyaṃ hetunāsmatpakṣo na viruddhyate taiḥ //28//
START MandUpK 3.19
dvaitamadvaitabheda ityukte dvaitamapyadvaitavatparamārthasaditi syāt kasyacidāśaṅketyata āha-
māyayā bhidyate hy etan nānyathājaṃ kathañcana /
tattvato bhidyamāne hi martyatām amṛtaṃ vrajet
MandUpKC_3.19
yatparamārthasadadvaitaṃ māyayā bhidyate hyetacaimirikānekacandravadrajjuḥ sarpadhārādibhirbhedairiva na paramārthato niravayavatvādātmanaḥ /
sāvayavaṃ hyavayavānyathātvena bhidyate /
yathā mṛd ghaṭādibhedaiḥ /
tasmānniravayavamajaṃ nānpathā kathañcana kenacidapi prakāreṇa na bhidyata ityabhiprāyaḥ /
tattvato bhidyamāne hyamṛtamajamadvayaṃ svabhāvataḥ sanmartyatāṃ vrajet; yathāgniḥ śītatām /
taccāniṣṭaṃ svabhāvavaiparītyagamanam, sarvapramāṇavirodhāt /
ajamavyayamātmatattvaṃ māyayaiva bhidyate na paramārthataḥ /
tasmānna paramārthasadadvaitam //19//
START MandUpK 3.20
ajātasyaiva bhāvasya jātim icchanti vādinaḥ /
ajāto hy amṛto bhāvo martyatāṃ katham eṣyati
MandUpKC_3.20
ye tu punaḥ kecidupaniṣadvyākhyātāro brahmavādino vāvadūkā ajātasyaivātmatattvasya amṛtasya svabhāvato jātim utpattimicchanti paramārthata eva teṣāṃ jātaṃ cettadeva martyatāmeṣyatyavaśyam /
sa cājāto hyamṛto bhāvaḥ svabhāvataḥ sannātmā kathaṃ martyatāmeṣyati? na kathañcana martyatvaṃ svabhāvavaiparītyameṣyatītyarthaḥ //20//
START MandUpK 3.21
yasmāt-
na bhavaty amṛtaṃ martyaṃ na martyam amṛtaṃ tathā /
prakṛter anyathābhāvo na kathañcid bhaviṣyati
MandUpKC_3.21
na bhavatyamṛtaṃ lokenāpi martyamamṛtaṃ tathā /
tataḥ prakṛteḥ svabhāvasyānyathābhāvaḥ svataḥ pracyutirna kathañcidbhaviṣyati, agnerivauṣṇyasya //21//
START MandUpK 3.22
svabhāvenāmṛto yasya bhāvo gacchati martyatām /
kṛtakenāmṛtas tasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ
MandUpKC_3.22
yasya punarvādinaḥ svabhāvenāmṛto bhāvo martyatāṃ gacchati paramārthato jāyate tasya prāgutpatteḥ sa bhāvaḥ svabhāvato 'mṛta iti pratijñā mṛṣaiva /
kathaṃ tarhi kṛtakenāmṛtastasya bhāvaḥ? kṛtakenāmṛtaḥ sa kathaṃ sthāsyati niścalo 'mṛtasvabhāvastathā na kathañcitsthāsyatyātmajātivādinaḥ sarvadājaṃ nāma nāstyeva; sarvametanmartyam /
ato 'nirmokṣaprasaṅga ityabhiprāyaḥ //22//
START MandUpK 3.23
nanvajātivādinaḥ sṛṣṭipratipādikā śrutirna saṃgacchate prāmāṇyam?
bāḍhaṃ vidyate sṛṣṭipratipādikā śrutiḥ; sā tvanyaparā /
upāyaḥ sa avatārāyetyavocāma /
idānīmukte 'pi parihāre punaścodyaparihārau vivakṣitārthaṃ prati sṛṣṭiśrutyakṣarāṇāmānulomyavirodhāśaṅkāmātraparihārārthau-
bhūtato 'bhūtato vāpi sṛjyamāne samā śrutiḥ /
niścitaṃ yuktiyuktaṃ ca yat tad bhavati netarat
MandUpKC_3.23
bhūtataḥ paramārthataḥ sṛjyamāne vastunyabhūtato māyayā vā māyāvineva sṛjyamāne vastuni samā tulyā sṛṣṭiśrutiḥ /
nanu gauṇamukhyayormukhye śabdārthapratapattiryuktā /
na, anyathā sṛṣṭeraprasiddhatvānniṣprayojanatvāccetyavocāma /
avidyāsṛṣṭaviṣayaiva sarvā gauṇī mukhyā ca sṛṣṭirna paramārthataḥ"sabāhyābhyantaro hyajaḥ"(mu.u.2 / 1 / 2) iti śruteḥ /
tasmācchrutyā niścitaṃ yadekamevādvitīyamajamamṛtamiti yuktiyuktaṃ ca yuktyā ca sampannaṃ tadevetyavocāma pūrvairgranthaiḥ /
tadeva śrutyartho bhavati netaratkadācidapi //23//
START MandUpK 3.24
kathaṃ śrutuniścayaḥ? ityāha-
neha nāneti cāmnāyād indro māyābhir ity api /
ajāyamāno bahudhā māyayā jāyate tu saḥ
MandUpKC_3.24
yadi hi bhūtata eva sṛṣṭiḥ syāttataḥ satyameva nānā vastviti tadabhāvapradarśanārthamāmnāyo na syāt /
asti ca"neha nānāsti kiñcana"(ka.u.2 / 1 / 11) ityādirāmnāyo dvaitabhāvapratiṣedhārthaḥ /
tasmādātmaikatvapratipatyarthā kalpitā sṛṣṭirabhūtaiva prāṇasaṃvādavat /
"indro māyābhiḥ" (bṛ.u.3 / 5 / 19) ityabhūtārthapratipādakena māyāśabdena vyapadeśāt /
nanu prajñāvacano māyāśabdaḥ /
satyam; indriyaprajñāyā avadyāmayatvena māyātvabhyupagamādadoṣaḥ /
māyābhirindriyaprajñābhir avidyārūpābhirityarthaḥ"ajāyamāno bahudhā vijāyate"iti śruteḥ, tasmānmāyayaiva jāyate tu sa /
tu śabdo 'vadhāraṇārthaḥ- māyayaiveti /
na hyajāyamānatvaṃ bahudhā janmacaikatra sambhavati, agnāviva śaityamoṣṇyaṃ ca /
phalavatvāccātmaikatvadarśanameva śrutiniścitor'thaḥ"tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ"(ī.u.7) ityādimantravarṇāt;"mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti"(ka.u.2 / 1 / 10) iti ninditatvācca sṛṣṭyādibhedadṛṣṭeḥ //24//
START MandUpK 3.25
saṃbhūter apavādāc ca saṃbhavaḥ pratiṣidhyate /
ko nv enaṃ janayed iti kāraṇaṃ pratiṣidhyate
MandUpKC_3.25
"andhaṃ tamaḥ praviśati ye sambhūtimupāsate"(ī.u.12) iti saṃbhūterupāsyatvāpavādātsaṃbhavaḥ pratiṣidhyate /
na hi paramārthataḥ saṃbhūtāyāṃ saṃbhūtau tadapavāda upapadyate /
nanu vināśena saṃbhūteḥ samuccayavidhyarthaḥ saṃbhūtyapavādaḥ /
yathā"andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsate"(ī.u.9) iti /
satyameva devatādarśanasya saṃbhūtiviṣayasya vināśaśabdavācyasya karmaṇaḥ samuccayavidhānārthaḥ saṃbhūtyapavādaḥ /
tathāpi vināśākhyasya karmaṇaḥ svābhāvikājñānapravṛttirūpasya mṛtyoratitaraṇārthatvam /
evaṃ hyeṣaṇādvayarūpānmṛtyoraśuddherviyuktaḥ puruṣaḥ saṃskṛtaḥ syādato mṛtyoratitaraṇārthādevatādarśanakarmasamuccayalakṣaṇā hyavidyā /
evameva eṣaṇālakṣaṇāvidyāyā mṛtyoratitīrṇasya viraktasyopaniṣacchāstrārthālocanaparasya nāntarīyakī paramātmaikatvavidyotpattiriti pūrvabhāvinīmavidyāmapekṣya paścādbhāvinī brahmavidyāmṛtatvasādhanaikena puruṣeṇa sambadhyamānāvidyayā samuccīyata ityucyate /
ato 'nyārthatvādamṛtatvasādhanaṃ brahmavidyāmapokṣya nindārthaṃ eva bhavati saṃbhūtyapavādaḥ /
yadyapyaśuddhiviyogahetur atanniṣṭhatvāt /
ata eva saṃbhūter apavādātsaṃbhūterāpekṣikameva sattvamiti paramārthasadātmaikatvamapekṣya amṛtākhyaḥ saṃbhavaḥ pratiṣidhyate /
evaṃ māyānirmitasyaiva jīvasyāvidyayā pratyupasthāpitasyāvidyānāśe svabhāvarūpatvātparamārthataḥ ko nvenaṃ janayet /
na hi rajjvāmavidyāropitaṃ sarpaṃ punarvivekato naṣṭaṃ janayetkaścit /
tathā na kaścidenaṃ janayediti ko nvityākṣepārthatvātkāraṇaṃ pritaṣidhyate /
avidyodbhūtasya naṣṭasya janayitṛkāraṇaṃ na kiñcidastītyabhiprāyaḥ"nāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit"(ka.u.1 / 2 / 18) iti śruteḥ //25//
START MandUpK 3.26
sa eṣa neti netīti vyākhyātaṃ nihnute yataḥ /
sarvam agrāhyabhāvena hetunājaṃ prakāśate
MandUpKC_3.26
sarvaviśeṣapratiṣedhena"athāta ādeśo neti neti"(bṛ.u.2 / 3 / 6) iti pratipāditasyātmano durbodhyatvaṃ manyamānā śrutiḥ punaḥ punarupāyāntaratvena tasyaiva pratipipādayiṣayā yadvyākhyātaṃ tatsarvaṃ nihnate, grāhyaṃ janimadbuddhiviṣayamapalapati /
arthāt"sa eṣa neti neti"(bṛ.u.3 / 1 / 26) ityātmano 'dṛśyatāṃ darśayantī śrutiḥ
upāyasyopeyaniṣṭhatāmajānata upāyatvena vyākhyātasyopeyavadgrāhyatā mā bhūdityagrāhyabhāvena hetunā kāraṇena nihnuta ityarthaḥ /
tataścaivamupāyasyopeyaniṣṭhatāmeva jānata upeyasya ca nityaikarūpatvamiti tasyasabāhyābhyantaramajamātmatattvaṃ prakāśate svayameva //26//
START MandUpK 3.27
evaṃ hi śrutivākyaśataiḥ sabāhyābhyantaramajamātmatattvamadvayaṃ na tato 'nyadastīti niścitametat /
yuktyā cā7dhunaitadeva punarnirdhāryata ityāha-
sato hi māyayā janma yujyate na tu tattvataḥ /
tattvato jāyate yasya jātaṃ tasya hi jāyate
MandUpKC_3.27
tatraitatsyātsadāgrāhyameva cedasadevātmatattvamiti /
tanna, kāryagrahaṇāt /
yathā sato māyāvino māyayā janma kāryam /
evaṃ jagato janma kāryaṃ gṛhyamāṇaṃ māyāvinamiva paramārthasantam ātmānaṃ jagajjanmamāyāspadam avagamayati /
yasmātsato hi vidyamānātkāraṇānmāyānirmitasya hastyādikāryasyeva jagajjanma yujyate nāsataḥ kāraṇāt /
na tu tattvata evātmano janma yujyate /
atha vā sato vidyamānasya vastuno rajjvādeḥ sarpādivan māyayā janma yujyate na tu tattvato yathā tathāgrāhyasyāpi sata evātmano rajjusarpavajjagadrūpeṇa māyayā janma yujyate /
na tu tattvata evājasyātmano janma /
yasya punaḥ paramārthasadajamātmatattvaṃ jagadrūpeṇa jāyate vādino nahi tasyājaṃ jāyata iti śakyaṃ vaktuṃ virodhāt /
tatastasyārthājjātaṃ jāyata ityāpannaṃ tataścānavasthā jātājjāyamānatvena /
tasmādajamekamevātmatattvamiti siddham //27//
START MandUpK 3.28
asato māyayā janma tattvato naiva yujyate /
vandhyāputro na tattvena māyayā vāpi jāyate
MandUpKC_3.28
asadvādināmasato bhāvasya māyayā tattvato vā na kathañcana janma yujyate, adṛṣṭatvāt /
na hi vandhyāputro māyayā tattvato vā jāyate tasmādatrāsadvādo dūrata evānupapanne7tyarthaḥ //28//
START MandUpK 3.29
kathaṃ punaḥ sato māyayaiva janmetyucyate-
yathā svapne dvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ /
tathā jāgraddvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ
MandUpKC_3.29
yathā rajjvāṃ vikalpitaḥ sarpo rajjurūpeṇāvekṣyamāṇaḥ sannevaṃ manaḥ paramārthavijñaptyātmarūpeṇāvekṣyamāṇaṃ sad grāhyagrāhakarūpeṇa dvayābhāsaṃ spandate svapne māyayā, rajjvāmiva sarpaḥ /
tathā tadvadeva jāgrajjāgarite spandate māyayā manaḥ spandata ivetyarthaḥ //29//
START MandUpK 3.30
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ manaḥ svapne na saṃśayaḥ /
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgran na saṃśayaḥ
MandUpKC_3.30
rajjurūpeṇa sarpa iva paramārthata ātmarūpeṇādvayaṃ saddvayābhāsaṃ manaḥ svapne na saṃśayaḥ /
na hi svapne hastyādi grāhyaṃ tadgrāhakaṃ vā cakṣurādidvayaṃ vijñānavyatirekeṇāsti /
jāgradapi tathaivetyarthaḥ /
paramārthasadvijñānamātrāviśeṣāt //30//
START MandUpK 3.31
rajjusarpavadvikalpanārūpaṃ dvaitarūpeṇa mana evetyuktam /
tatra kiṃ pramāṇamityanvayavyatirekalakṣaṇamanumānamāha /
katham-
manodṛśyam idaṃ dvaitaṃ yat kiñcit sacarācaram /
manaso hy amanībhāve dvaitaṃ naivopalabhyate
MandUpKC_3.31
tena hi manasā vikalpyamānena dṛśyaṃ manodṛśyamidaṃ dvaitaṃ sarvaṃ mana iti pratijñā /
tadbhāve bhāvāttadabhāve 'bhāvāt /
manaso hyamanībhāve nirodhe vivekadarśanābhyāsavairāgyābhyāṃ rajjvāmiva sarpe layaṃ gate vā suṣupte dvaitaṃ naivopalabhyata ityabhāvātsiddhaṃ dvaitasyāsatvamityarthaḥ //31//
START MandUpK 3.32
kathaṃ punaramanībhāvaḥ? ity ucyate-
ātmasatyānubodhena na saṃkalpayate yadā /
amanastāṃ tadā yāti grāhyābhāve tadagraham
MandUpKC_3.32
ātmaiva satyamātmasatyaṃ mṛttikāvat"vācāraṃbhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam"(chā.u.6 / 1 / 4) iti śrutes tasya śāstrācāryopadeśamanvavabodha ātmasatyānubodhaḥ /
tena saṃkalpyābhāvatayā na saṃkalpyate, dāhyābhāve jvalanamivāgneḥ, yadā yasminkāle tadā tasminkāle 'manastāmamanobhāvaṃ yāti; grāhyābhāve tanmano 'grahaṃ grahaṇavikalpanāvarjitamityarthaḥ //32//
START MandUpK 3.33
yadyasadidaṃ dvaitaṃ kena svamajamātmatattvaṃ vibudhyate? ity ucyate-
akalpamajaṃ jñānaṃ jñeyābhinnaṃ pracakṣate /
brahma jñeyam ajaṃ nityam ajenājaṃ vibudhyate
MandUpKC_3.33
akalpakaṃ sarvakalpanāvarjitamata evājaṃ jñānaṃ jñaptimātraṃ jñeyena paramārthasatā brahmaṇābhinnaṃ pracakṣate kathayanti brahmavidaḥ /
na hi vijñāturvijñāterviparilopo vidyate 'gnyuṣṇavat"vijñānamānandaṃ brahma"(bṛ.u.3 / 9 / 28) "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma"(tai.u.2 / 1) ityādiśrutibhyaḥ /
tasyaiva viśeṣaṇaṃ brahma jñeyaṃ yasya svasya tadidaṃ brahmajñeyamauṣṇyasyevāgnivadabhinnam /
tenātmasvarūpeṇājena jñānenājaṃ jñeyamātmatattvaṃ svayameva vibudhyate 'vagacchati /
nityaprakāśasvarūpa iva savitā nityavijñānaikarasaghanatvānna jñānāntaramapekṣata ityarthaḥ //33//
START MandUpK 3.34
ātmasatyānubodhena saṅkalpamakurvadbāhyaviṣayābhāve nirindhanāgnivatpraśāntaṃ nigṛhītaṃ niruddhaṃ mano bhavatītyuktam /
evaṃ ca manaso hyamanībhāve dvaitābhāvaścoktaḥ /
tasyaivam-
nigṛhītasya manaso nirvikalpasya dhīmataḥ /
pracāraḥ sa tu vijñeyaḥ suṣupte 'nyo na tatsamaḥ
MandUpKC_3.34
nigṛhītasya niruddhasya manaso nirvikalpasya sarvakalpanāvarjitasya dhīmato vivekavataḥ pracāro yaḥ sa tu pracāro viśeṣeṇa jñeyo yogibhiḥ /
nanu sarvapratyayābhāve yādṛśaḥ suṣuptasthasya manasaḥ pracārastādṛśa eva niruddhasyāpi pratyayābhāvāviśeṣātkiṃ tatra vijñeyamiti /
atrocyate- naivam; yasmātsuṣupte 'nyaḥ pracāro 'vidyāmohatamograstasyāntarlīnānekānarthapravṛttibījavāsanāvato manasa ātmasatyānubodhahutāśavipluṣṭāvidyānarthapravṛttibījasya niruddhasyānya eva praśāntasarvakleśarajasaḥ svatantraḥ pracāraḥ /
ato na tatsamaḥ /
tasmādyuktaḥ sa vijñātumityabhiprāyaḥ //34//
START MandUpK 3.35
pracārabhede hetumāha-
līyate hi suṣupte tan nigṛhītaṃ na līyate /
tad eva nirbhayaṃ brahma jñānalokaṃ samantataḥ
MandUpKC_3.35
līyate suṣupto hi yasmātsarvābhiravidyādipratyayabījavāsanābhiḥ saha tamorūpamaviśeṣarūpaṃ bījabhāvamāpadyate tadvivekavijñānapūrvakaṃ niruddhaṃ nigṛhītaṃ sanna līyate tamobījabhāvaṃ nāpadyate /
tasmādyuktaḥ pracārabhedaḥ suṣuptasya samāhitasya manasaḥ /
yathā grāhyagrāhakāvidyākṛtamaladvayavarjitaṃ tadā paramadvayaṃ brahmaiva tatsaṃvṛttamityatastadeva nirbhayaṃ dvaitagrahaṇasya bhayanimittasyābhāvat /
śāntamabhayaṃ brahma, yadvidvānna bibheti kutaścana /
tadeva viśeṣyate jñāptirjñānamātmasvabhāvacaitanyaṃ tadeva jñānamālokaḥ prākāśo yasya tadbrahma jñānālokaṃ vijñānaikarasaghanamityarthaḥ /
samantataḥ samantāsarvato vyomavannairantaryeṇa vyāpakamityarthaḥ //35//
START MandUpK 3.36
ajam anindram asvapnam anāmakam arūpakam /
sakṛdvibhātaṃ sarvajñaṃ nopacāraḥ kathañcana
MandUpKC_3.36
janmanimittābhāvātsabāhyābhyantaramajam /
avidyānimittaṃ hi janma rajjusarpavadityavocāma /
sā cāvidyātmasatyānubodhena niruddhā yato 'jamata evānidram /
avidyālakṣaṇānādirmāyā nidrā /
svāpātprabuddhau'dvaiyasvarūpeṇātmanāto 'svapnam /
aprabodhakṛte hyasyanāmarūpe /
prabodhācca te rajjusarpavadvinaṣṭha iti na nāmnābhidhīyate brahma rūpyate vā na kenacitprakāreṇetyanāmakarūpakaṃ ca tat /
"yato vāco nivartante"(tai.u.2 / 4 / 1) ityādiśruteḥ /
kiṃ ca sakṛdvibhātaṃ sadaiva vibhātaṃ sadā bhārūpamagrahaṇānyathāgrahaṇāvirbhāvatirobhāvavarjitatvāt /
grahaṇāgrahaṇe hi rātryahanī tamaścāvidyālakṣaṇaṃ sadāprabhātatve kāraṇam /
tadabhāvānnityacaitanyabhārūpatvācca yuktaṃ sakṛdvibhātamiti /
ata eva sarvaṃ ca tajjñasvarūpaṃ ceti sarvajñam /
neha brahmaṇyevaṃvidha upacaraṇamupacāraḥ kartavyaḥ /
yathānyeṣāmātmasvarūpavyatirekeṇa samādhānādyupacāraḥ /
nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvatvādbrahmaṇaḥ kathañcana na kathañcidapi kartavyasaṃbhavo 'vidyānāśa ityarthaḥ //36//
START MandUpK 3.37
anāmakatvādyuktārthasiddhaye hetumāha-
sarvābhilāpavigataḥ sarvacintāsamutthitaḥ /
supraśāntaḥ sakṛjjyotiḥ samādhir acalo 'bhayaḥ
MandUpKC_3.37
abhilapyate 'nenetyabhilāpo vākkaraṇaṃ sarvaprakārasyābhidhānasya, tasmādvigataḥ /
vāgatropalakṣaṇārthā sarvabrahmakaraṇavarjita ityetat /
tathā sarvacintāsamutthitaḥ /
cintyate 'nayeti cintā buddhistasyāḥ samutthito 'ntaḥ karaṇavarjita ityarthaḥ"aprāṇo hyamanāḥ śubhro hyakṣarātparataḥ paraḥ" (mu.u.2 / 1 / 2) ityādiśruteḥ /
yasmātsarvaviṣayavarjito 'taḥ supraśāntaḥ, sakṛjjyotiḥ sadaiva jyotirātmacainyasvarūpeṇa, samādhiḥ samādhinimittaprajñāvagamyatvāt, samādhīyate 'sminniti vā samādhiḥ, acalo 'vikriyaḥ, ata evābhayo vikriyābhāvāt //37//
START MandUpK 3.38
yasmādbrahmaiva samādhiracalo 'bhaya ityuktaḥ-
graho na tatra notsargaś cintā yatra na vidyate /
ātmasaṃsthaṃ tadā jñānam ajāti samatāṃ gatam
MandUpKC_3.38
na tatra tasminbrahmaṇi graho grahaṇamupādānam, notsarga utsarjanaṃ hānaṃ vā vidyate /
yatra hi vikriyā tadviṣayatvaṃ vā tatra hānopādāne syātāṃ na taddvayamiha brahmaṇi saṃbhavati /
vikārahetoranyasyābhāvānniravayavatvācca /
ato na tatra hānopādāna ityarthaḥ /
cintā yatra na vidyate /
sarvaprakāraiva cintā na saṃbhavati yatrāmanastvātkutastatra hānopādāna ityarthaḥ /
yadaivātmasatyānubodho jātastadaivātmasaṃsthaṃ viṣayābhāvādagnyuṣṇavadātmanyeva sthitaṃ jñānam, ajāti jātivarjitam, samatāṃ gataṃ paraṃ sāmyamāpannaṃ bhavati /
yadādau pratijñātamato vakṣyāmyakārpaṇyamajāti samatāṃ gatamitīdaṃ tadupapattitaḥ śāstrataścoktamupasaṃhriyate, ajāti samatāṃ gatamiti /
etasmādātmasatyānubodhātkārpaṇyaviṣayamanyat"yo vai9tadakṣaraṃ gārgyaviditvāsmāllaukātpraiti sa kṛpaṇaḥ"(bṛ.u.3 / 8 / 10) iti śruteḥ /
prāpyaitatsarvaḥ kṛtakṛtyo brāhmaṇo bhavatītyabhiprāyaḥ //38//
START MandUpK 3.39
yadyapīdamitthaṃ paramārthatattvam-
asparśayogo vai nāma durdarśaḥ sarvayogibhiḥ /
yogino bibhyati hy asmād abhaye bhayadarśinaḥ
MandUpKC_3.39
asparśayogo nāmāyaṃ sarvasaṃbandhākhyasparśavarjitatvādasparśayogo nāma vai smaryate prasiddhamupaniṣatsu /
duḥkhena dṛśyata iti durdarśaḥ sarvairyogibhir vedāntavihitavijñānarahitaiḥ sarvayogibhiḥ /
ātmasatyānubodhāyāsalabhya evetyarthaḥ /
yogino bibhyati hyasmātsarvabhayavarjitādapyātmanāśarūpamimaṃ yogaṃ manyamānā bhayaṃ kurvanty abhaye 'sminbhayadarśino bhayanimittātmanāśadarśanaśīlā avivekina ityarthaḥ //39//
START MandUpK 3.40
yeṣāṃ punarbrahmasvarūpavyatirekeṇa rajjusarpavat kalpitameva mana indriyādi ca na paramārthato vidyate teṣāṃ brahmasvarūpāṇāmabhayaṃ mokṣākhyā cākṣayā śāntiḥ svabhāvata eva siddhā nānyāyattā nopacāraḥ kathañcanetyavocāma /
ye tvato 'nye yogino mārgagā hīnamadhyamadṛṣṭayo mano 'nyadātmavyatiriktamātsaṃbandhi paśyanti teṣāmātmasatyānubodharahitānām-
manaso nigrahāyattam abhayaṃ sarvayoginām /
duḥkhakṣayaḥ prabodhaś cāpy akṣayā śāntir eva ca
MandUpKC_3.40
manaso nigrahāyattamabhayaṃ sarveṣāṃ yoginām /
kiṃ ca duḥkhakṣayo 'pi, na hyātmasaṃbandhini manasi pracalite duḥkhakṣayo 'sty avivekinām /
kiṃ cātmaprabodho 'pi manonigrahāyatta eva /
tathākṣayāpi mokṣākhyā śāntis teṣāṃ manonigrahāyattaiva //40//
START MandUpK 3.41
utseka udadher yadvat kuśāgreṇaikabindunā /
manaso nigrahas tadvad bhaved aparikhedataḥ
MandUpKC_3.41
manonigraho 'pi teṣāmudadheḥ kuśāgreṇaikabinduno9tsecanena śoṣaṇavyavasāyavadvyavasāyavatāmanavasannāntaḥ karaṇānāmanirvedādaparikhedato bhavatītyarthaḥ //41//
START MandUpK 3.42
kimaparikhinnavyavasāyamātrameva manonigraha upāyaḥ? na, ityucyate /
upāyena nigṛhṇīyād vikṣiptaṃ kāmabhogayoḥ /
suprasannaṃ laye caiva yathā kāmo layas tathā
MandUpKC_3.42
aparikhinnavyavasāyavānsan vakṣyamāṇenopāyena kāmabhogaviṣayeṣu vikṣiptaṃ mano nigṛhṇīyānnirundhyādātmanyevetyarthaḥ /
kiṃ ca līyate 'sminniti suṣupto layastasmiṃllaye ca suprasannam āyāsavarjitaṃ apī7tyetat, nigṛhṇīyādityanuvartate /
suprasannaṃ cetkasmānnigṛhyata ityucyate /
yasmādyathā kāmo 'narthahetustathā layo 'pi /
ataḥ kāmaviṣayasya manaso nigrahavallayādapi niroddhavyamityarthaḥ //42//
START MandUpK 3.43
kaḥ sa upāyaḥ? ityucyate-
duḥkhaṃ sarvam anusmṛtya kāmabhogān nivartayet /
ajaṃ sarvamanusmṛtya jātaṃ naiva tu paśyati
MandUpKC_3.43
sarvaṃ dvaitamavidyāvijṛmbhitaṃ duḥkhamevetyanusmṛtya kāmabhogātkāmanimitto bhoga icchāviṣayastasmādviprasṛtaṃ mano nivartayedvairāgyabhāvanayetyarthaḥ /
ajaṃ brahmasarvamityetacchāstrācāryopadeśato 'nusmṛtya tadviparītaṃ dvaitajātaṃ naiva tu paśyati, abhāvāt //43//
START MandUpK 3.44
laye saṃbodhayec cittaṃ vikṣiptaṃ śamayet punaḥ /
sakaṣāyaṃ vijānīyāt samaprāptaṃ na cālayet
MandUpKC_3.44
evamanena jñānābhyāsavairāgyadvayopāyena laye suṣupte līnaṃ saṃbodhayenmana ātmavivekadarśanena yojayet /
cittaṃ mana ityanarthāntaram /
vikṣiptaṃ ca kāmabhogeṣu śamayetpunaḥ /
eva punaḥ punarabhyasyato layātsaṃbodhitaṃ viṣayebhyaśca vyāvartitaṃ nāpi sāmyāpannamantarālāvasthaṃ sakaṣāyaṃ sarāgaṃ bījasaṃyuktaṃ mana iti vijānīyāt /
tato 'pi yatnataḥ sāmyamāpādayet /
yadā tu samaprāptaṃ bhavati samaprāptyabhimukhībhavatītyarthaḥ, tatastanna vicālayedviṣayābhimukhaṃ na kuryādityarthaḥ //44//
START MandUpK 3.45
nāsvādayet sukhaṃ tatra niḥsaṅgaḥ prajñayā bhavet /
niścalaṃ niścarac cittam ekīkuryāt prayatnataḥ
MandUpKC_3.45
samādhitsato yogino yatsukhaṃ jāyate tannākhādayet, tatra na rajyetetyarthaḥ /
kathaṃ tarhi? niḥsaṅgo niḥspṛhaḥ prajñayā vivekabuddhyā yadupalabhyate sukhaṃ tadavidyāparikalpitaṃ mṛṣaiveti vibhāvayet /
tato 'pi sukharāgānnigṛhṇīyādityarthaḥ /
yathā punaḥ sukharāgānnivṛttaṃ niścalasvabhāvaṃ sanniścaradbahirnirgacchadbhavati cittaṃ tatastato niyamyoktopāyenātmanyevaikīkuryātprayatnataḥ /
cittasvarūpasattāmātramevāpādayedityarthaḥ //45//
START MandUpK 3.46
yadā na līyate cittaṃ na ca vikṣipyate punaḥ /
aniṅganam anābhāsaṃ niṣpannaṃ brahma tat tadā
MandUpKC_3.46
yathoktopāyena nigṛhītaṃ cittaṃ yadā suṣuöe na Öīyatena ca punarviṣayeṣuvikṣipyate, aniṅganamacalaṃ nivātapradīpakalpam, anābhāsaṃ na kenacitkalpitena viṣayabhāvenāvabhāsata iti, yadaivaṃlakṣaṇaṃ cittaṃ tadā niṣpannaṃ brahma bahmasvarūpeṇa niṣpannaṃ cittaṃ bhavatītyarthaḥ //46//
START MandUpK 3.47
svasthaṃ śāntaṃ sanirvāṇam akathyaṃ sukham uttamam /
ajam ajena jñeyena sarvajñaṃ paricakṣate
MandUpKC_3.47
yathoktaṃ paramārthasukhamātmasatyānubodhalakṣaṇaṃ svasthaṃ svātmani sthitam, śāntaṃ sarvānarthopaśamarūpam, sanirvāṇaṃ nirvṛtinirmāṇaṃ kaivalyaṃ saha nirvāṇena vartate, taccākathyaṃ na śakyate kathayitum, atyantāsādhāraṇaviṣayatvāt, sukhamuttamaṃ niratiśayaṃ hi tadyogipratyakṣameva /
na jātamityajaṃ yathā viṣayaviṣayam /
ajenānutpannena jñeyenāvyatiriktaṃ satsvena sarvajñarūpeṇa sarvajñaṃ brahmaiva sukhaṃ paricakṣate kathayanti brahmavidaḥ //47//
START MandUpK 3.48
sarvo 'pyayaṃ manonigrahādirmṛllohādivatsṛṣṭirupāsanā coktā paramārthasvarūpapratipatyupāyatvena na paramārthasatyeti /
paramārthasatyaṃ tu
na kaścij jāyate jīvaḥ saṃbhavo 'sya na vidyate /
etat tad uttamaṃ satyaṃ yatra kiñcin na jāyate
Original text: Māṇḍūkyopaniṣad with Māṇḍūkyamūlamantrabhāṣya, Māṇḍūkyopaniṣatkārikā, and Āgamaśāstrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0