માણ્ડૂક્યોપનિષદ્ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

મન્દુપ્ક્ચ્_2.38
બાહ્યં પૃથિવ્યાદિતત્વં આધ્યાત્મિકં ચ દેહાદિલક્ષણં રજ્જુસર્પાદિવત્સ્વપ્નમાયાદિવચ્ચ અસત્"વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્" (છા.ઉ.6 । 1 । 4) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
આત્મા ચ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજો ઽપૂર્વો ઽનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્ન આકાશવત્સર્વગતઃ સૂક્ષ્મો ઽચલો નિર્ગુણો નિષ્કલો નિષ્ક્રિયઃ"તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.6 । 8 । 16) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઇત્યેવં તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વીભૂતસ્તદારામો ન બાહ્યરમણો યથાતત્ત્વદર્શી કશ્ચિચ્ચિત્તમાત્મત્વેન પ્રતિપન્નશ્ચિત્તચલનમનુચલિતમાત્માનં મન્યમાનસ્તતત્ત્વાચ્ચલિતં દેહાદિભૂતમાત્માનં કદાચિન્મન્યતે પ્રચ્યુતો ઽહમાત્મતત્ત્વાદિદાનીમિતિ; સમાહિતે ચુ મનસિ કદાચિત્તત્ત્વભૂતં પ્રસન્નાત્માનં મન્યત ઇદાનીમસ્મિ તત્ત્વીભૂત ઇતિ; ન તદાત્મવિદ્ભવેત્ ।
આત્મન એકરૂપત્ત્વાત્સ્વરૂપપ્રચ્યવનાસમ્ભવાચ્ચ ।
સદૈવ બ્રહ્માસ્મીત્યપ્રચ્યુતો ભવેત્તત્ત્વાત્સદાપ્રચ્યુતાત્મતત્ત્વદર્શનો ભવેદિત્યભિપ્રાયઃ"શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ"(ગીતા 12 । 18) "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ"(ગીતા 13 । 17) ઇત્યાદિ સ્મૃતેઃ ॥38॥
અદ્વૈતપ્રકરણ
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.1
ઓંકારનિર્ણય ઉક્તઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવોદ્વૈત આત્મેતિ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ ।
જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યત ઇતિ ચ ।
તત્ર દ્વૈતાભાવસ્તુ વૈતથ્યપ્રકરણેન સ્વપ્નમાયાગન્ધર્વનગરાદિદૃષ્ટાન્તૈર્દૃશ્યત્વાદ્યન્તવત્ત્વાદિહેતુભિસ્તર્કેણ ચ પ્રતિપાદિતા ।
અદ્વૈતં કિમાગમમાત્રેણ પ્રતિપત્તવ્યમાહોસ્વિત્તર્કેણાપીત્યત આહ- શક્યતે તર્કેણાપિ જ્ઞાતુમ્; તત્કથમિત્યદ્વૈતપ્રકરણમારભ્યત ઉપાસ્યોપાસાનાદિભેદજાતં સર્વં વિતથં કેવલશ્ચાત્માદ્વયઃ પરમાર્થ ઇતિ સ્થિતમતીતે પ્રકરણે; યતઃ-
ઉપાસનાશ્રિતો ધર્મો જાતે બ્રહ્મણિ વર્તતે ।
પ્રાગુત્પત્તેર્ અજં સર્વં તેનાસૌ કૃપણઃ સ્મૃતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.1
ઉપાસનાશ્રિત ઉપાસનામાત્મનો મોક્ષસાધનત્વેન ગત ઉપાસકો ઽહં મમોપાસ્યં બ્રહ્મ ।
તદુપાસનં કૃત્વા જાતે બ્રહ્મણીદાનીં વર્તમાનો ઽજં બ્રહ્મ શરીરપાતાદૂર્ધ્વં પ્રતપત્સ્યે પ્રાગુત્પત્તેશ્ચાજમિદં સર્વમહં ચ ।
યદાત્મકો ઽહં પ્રાગુત્પત્તેરિદાનીં જાતો જાતે બ્રહ્મણિ ચ વર્તમાન ઉપાસનયા પુનસ્તદેવ પ્રતિપત્સ્ય ઇત્યેવમુપાસનાશ્રિતો ધર્મઃ સાધકો યેનૈવં ક્ષુદ્રબ્રહ્મવિત્તેનાસૌ કારણેન કૃપણો દીનો ઽલ્પકઃ સ્મૃતો નિત્યાજબ્રહ્મદર્શિભિરિત્યભિપ્રાયઃ ।
"યદ્વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે"(કે.ઉ.1 । 4) ઇત્યાદિશ્રુતેસ્તલવકારણામ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.2
સબાહ્યાભ્યન્તરમજમાત્માનં પ્રતિપત્તુમશક્નુવન્નવિદ્યયા દીનમાત્માનં મન્યમાનો જાતો ઽહં જાતે બ્રહ્મણિ વર્તે તદુપાસનાશ્રિતઃ સન્બ્રહ્મ પ્રતિપત્સ્ય ઇત્યેવં પ્રતિપન્નઃ કૃપણો ભવતિ યસ્માત્-
અતો વક્ષ્યામ્ય્ અકાર્પણ્યમ્ અજાતિ સમતાં ગતમ્ ।
યથા ન જાયતે કિઞ્ચિજ્ જાયમાનં સમન્તતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.2
અતો વક્ષ્યામ્યકાર્પણ્યકૃપણભાવમજં બ્રહ્મ ।
તદ્ધિ કાર્પણ્યાસ્પદમ્"યત્રાન્યો ઽન્યત્પશ્યત્યન્યચ્છૃણોત્યન્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પં મર્ત્યમસત્"(છા.ઉ.7 । 24 । 1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તદ્વિપરીતં સબાહ્યાભ્યન્તરમજકાર્પણ્યં ભૂમાખ્યં બ્રહ્મ ।
યત્પ્રાપ્યાવિદ્યાકૃતસર્વકાર્પણ્યનિવૃત્તિસ્તત્કાર્પણ્યં વક્ષ્યામીત્યર્થઃ ।
તદજાતિ, અવિદ્યમાના જાતિરસ્ય સમતાં ગતં સર્વસામ્યં ગતમ્ ।
કસ્માત્? અવયવવૈષમ્યાભાવાત્ ।
યદ્ધિ સાવયવં વસ્તુ તદવયવવૈષમ્યં ગચ્છજ્જાયત ઇત્યુચ્યતે ।
ઇદં તુ નિરવયવત્વાત્સમતાં ગતમિતિ ન કૈશ્ચિદવયવૈઃ સ્ફુટત્યતોજાત્યકાર્પણ્યમ્ ।
સમન્તતઃ સમન્તાદ્યથા ન જાયતે કિઞ્ચિદલ્પમપિ ન સ્ફુટતિ રજ્જુસર્પવદવિદ્યાકૃતદૃષ્ટ્યા જાયમાનં યેન પ્રકારેણ ન જાયતે સર્વતો ઽજમેવ બ્રહ્મ ભવતિ તથા તં પ્રકારં શૃણ્વિત્યર્થઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.3
અજાતિ બ્રહ્મકાર્પણ્યં વક્ષ્યામીતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તત્સિદ્ધ્યર્થં હેતું દૃષ્ટાન્તં ચ વક્ષ્યામીત્યાહ-
આત્મા હ્ય્ આકાશવજ્જીવૈર્ ઘટાકાશૈર્ ઇવોદિતઃ ।
ઘટાદિવચ્ ચ સંઘાતૈર્ જાતાવ્ એતન્ નિદર્શનમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_3.3
આત્મા પરો હિ યસ્માદાકાશવત્સૂક્ષ્મો નિરવયવઃ સર્વગત આકાશવદુક્તો જીવૈઃ ક્ષેત્રજ્ઞૈર્ઘટાકાશૈરિવ ઘટાકાશતુલ્ય ઉદિત ઉક્તઃ સ એવાકાશસમઃ પર આત્મા ।
અથ વા ઘટાકાશૈર્યથાકાશ ઉદિત ઉત્પન્નસ્તથા પરો જીવાત્મભિરુત્પન્નઃ ।
જીવાત્મનાં પરસ્માદાત્મન ઉત્પત્તિર્યા શ્રૂયતે વેદાન્તેષુ સા મહાકાશાદ્ઘટાકાશોત્પત્તિસમા ન પરમાર્થ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તસ્માદેવાકાશાદ્ઘટાદયઃ સંઘાતા યથેત્પદ્યન્ત એવમાકાશસ્થાનીયાત્પરમાત્મનઃ પૃથિવ્યાદિભૂતસંઘાતા આધ્યાત્મિકાશ્ચ કાર્યકરણલક્ષણા રજ્જુસર્પવદ્વિકલ્પિતા જાયન્તે ।
અત ઉચ્યતે ઘટાદિવચ્ચ સંઘાતૈરુદિત ઇતિ ।
યદા મન્દબુદ્ધિપ્રતિપાદયિષયા શ્રુત્યાત્મનો જાતિરુચ્યતે જીવાદીનાં તદા જાતાવુપગમ્યમાનાયામેતન્નિદર્શનં દૃષ્ટાન્તો યથોદિતાકાશવદિત્યાદિઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.4
ઘટાદિષુ પ્રલીનેષુ ઘટાકાશાદયો યથા ।
આકાશે સંપ્રલીયન્તે તદ્વજ્ જીવા ઇહાત્મનિ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.4
યથા ઘટાદ્યુત્પત્ત્યા ઘટાકાશાદ્યુત્પત્તિઃ; યથા વા ઘટાદિપ્રલયે ઘટાકાશાદિપ્રલયસ્તદ્વદ્દેહાદિસંઘાતોત્પત્ત્યા જીવોત્પત્તિસ્તત્પ્રલયે ચ જીવાનામિહાત્મનિ પ્રલયો ન સ્વત ઇત્યર્થઃ ॥4॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.5
સર્વદેહેષ્વાત્મૈકત્વ એકસ્મિઞ્જનનમરણસુખાદિમત્યાત્મનિ સર્વાત્મનાં તત્સમ્બન્ધઃ ક્રિયાફલસાઙ્કર્યં ચ સ્યાદિતિ ય આહુર્દ્વૈતિનસ્તાન્પ્રતીદમુચ્યતે-
યથૈકસ્મિન્ ઘાટાકાશે રજોધૂમાદિભિર્ યુતે ।
ન સર્વે સંપ્રયુજ્યન્તે તદ્વજ્ જીવાઃ સુખાદિભિઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.5
યથૈકસ્મિન્ઘટાકાશે રજોધૂમાદિભિર્યુતે સંયુક્તે ન સર્વે ઘટાકાશાદયસ્તદ્રજોધૂમાદિભિઃ સંયુજ્યન્તે તદ્વજ્જીવાઃ સુખાદિભિઃ ।
નન્વેક એવાત્મા?
બાઢમ્; નનુ ન શ્રુતં ત્વયાકાશવત્સર્વસંઘાતેષ્વેક એવાત્મેતિ?
યદ્યેક એવાત્મા તર્હિ સર્વત્ર સુખી દુઃખી ચ સ્યાત્?
ન ચેદં સાખ્યચોદ્યં સમ્ભવતિ ।
ન હિ સાંખ્ય આત્મનઃ સુખદુઃખાદિમત્ત્વમિચ્છતિ બુદ્ધિસમવાયાભ્યુપગમાત્સુખદુઃખાદીનામ્ ।
ન ચોપલબ્ધિસ્વરૂપસ્યાત્મનો ભેદકલ્પનાયાં પ્રમાણમસ્તિ ।
ભેદાભાવે પ્રધાનસ્ય પારાર્થ્યાનુપપત્તિરિતિ ચેત્; ન પ્રધાનકૃતસ્યાર્થસ્યાત્મન્યસમવાયાત્ ।
યદિ હિ પ્રધાકૃતો બન્ધો મોક્ષો વાર્થઃ પુરુષેષુ ભેદેન સમવૈતિ તતઃ પ્રધાનસ્ય પારાર્થ્યમાત્મૈકત્વે નોપપદ્યત ઇતિ યુક્તા પુરુષભેદકલ્પના ।
ન ચ સાખ્યૈર્બન્ધો મોક્ષો વાર્થઃ પુરુષસમવેતો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
નિર્વિશેષાશ્ચ ચેતનમાત્રા આત્માનો ઽભ્યુપગમ્યન્તે ।
અતઃ પુરુષસત્તામાત્રપ્રયુક્તમેવ પ્રધાનસ્ય પારાર્થ્યં સિદ્ધં ન તુ પુરુષભેદપ્રયુક્તમિતિ ।
અતઃ પુરુષભેદકલ્પનાયાં ન પ્રધાનસ્ય પારાર્થ્યં હેતુઃ ।
ન ચાન્યત્પુરુષભેદકલ્પનાયાં પ્રમાણમસ્તિ સાખ્યાનામ્ ।
પરસત્તામાત્રમેવ ચૈતન્નિમિત્તીકૃત્ય સ્વયં બધ્યતે મુચ્યતે ચ પ્રધાનમ્ ।
પરશ્ચોપલબ્ધિમાત્રસત્તાસ્વરૂપેણ પ્રધાનપ્રવૃત્તૌ હેતુર્નકેનચિદ્વિશેષેણેતિ કેવલમૂઢતયૈવ પુરુષભેદકલ્પના વેદાર્થપરિત્યાગશ્ચ ।
યે ત્વાહુર્વૈશેષિકાદય ઇચ્છાદય આત્મસમવાયિન ઇતિ, તદપ્યસત્ ।
સ્મૃતિહેતૂનાં સંસ્કારાણામપ્રદેશવત્યાત્મન્યસમવાયાત્ ।
આત્મમનઃ સંયોગાચ્ચ સ્મૃત્યુત્પત્તેઃ સ્મૃતિનિયમાનુપપત્તિ ।
યુગપદ્વા સર્વસ્મૃત્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ ભિન્નજાતીયાનાં સ્પર્શાદિહીનાનામાત્મનાં મન આદિભિઃ સંબન્ધો યુક્તઃ ।
ન ચ દ્રવ્યાદ્રૂપાદયો ગુણાઃ કર્મસામાન્યવિશેષસમવાયા વા ભિન્નાઃ સન્તિ પરેષામ્ ।
યદિ હ્યત્યન્તભિન્ના એવ દ્રવ્યાત્સ્યુરિચ્છાદયશ્ચાત્મનસ્તથા ચ સતિ દ્રવ્યેણ તેષાં સમ્બન્દાનુપપત્તિઃ ।
અયુતસિદ્ધાનાં સમવાયલક્ષણઃ સમ્બન્ધો ન વિરુધ્યત ઇતિ ચેત્, ન ।
ઇચ્છાદિભ્યો ઽનિત્યેભ્ય આત્મનો નિત્યસ્ય પૂર્વસિદ્ધત્વાન્નાયુતસિદ્ધત્વોપપત્તિઃ ।
આત્મનાયુતસિદ્ધત્વે ચેચ્છાદીનામાત્મગતમહત્વવન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સ ચાનિષ્ટઃ ।
આત્મનો ઽનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
સમવાયસ્ય ચ દ્રવ્યાદન્યત્વે સતિ દ્રવ્યેણ સમ્બન્ધાન્તરં વાચ્યં યથા દ્રવ્યગુણયોઃ ।
સમવાયો નિત્યસમ્બન્ધ એવેતિ ન વાચ્યમિતિ ચેત્તથા ચ સમવાયસમ્બન્ધવતાં નિત્યસમ્બન્ધપ્રસઙ્ગાત્પૃથક્ત્વાનુપપત્તિ ।
અત્યન્તપૃથક્ત્વે ચ દ્રવ્યાદીનાં સ્પર્શવદસ્પર્શદ્રવ્યયોરિવ ષષ્ટ્યર્થાનુપપત્તિઃ ।
ઇચ્છાદ્યુપજનાપાયવદ્ગુણત્વે ચાત્મનો ઽનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
દેહફલાદિવત્સાવયવત્વં વિક્રિયાવત્વં ચ દેહાદિવદેવેતિ દોષાવપરિહાર્યૌ ।
યથા ત્વાકાશસ્યાવિદ્યાધ્યારોપિતરજોધૂમમલવત્વાદિદોષવત્વં તથાત્મનો ઽવિદ્યાધ્યારોપિતબુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતસુખદુઃખાદિદોષવત્વે બન્ધમોક્ષાદયો વ્યવહારિકા ન વિરુધ્યન્તે ।
સર્વવાદિભિરવિદ્યાકૃતવ્યવહારાભ્યુપગમાત્પરમાર્થાનભ્યુપગમાચ્ચ ।
તસ્માદાત્મભેદપરિકલ્પના વૃથૈવ તાર્કિકૈઃ ક્રિયત ઇતિ ॥5॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.6
કથં પુનરાત્મભેદનિમિત્ત ઇવ વ્યવહાર એકસ્મિન્નાત્મન્યવિદ્યાકૃત ઉપપદ્યત ઇતિ, ઉચ્યતે-
રૂપકાર્યસમાખ્યાશ્ ચ ભિદ્યન્તે તત્ર તત્ર વૈ ।
આકાશસ્ય ન ભેદો ઽસ્તિ તદ્વજ્ જીવેષુ નિર્ણયઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.6
યથેહાકાશ એકસ્મિન્ઘટકરકાપવરકાદ્યાકાશાનામલ્પત્વમહત્વાદિરૂપાણિ ભિદ્યન્તે તથા કાર્યમુદકાહરણધારણશયનાદિસમાખ્યાશ્ચ ઘટાકાશકરકાકાશ ઇત્યાદ્યાસ્તત્કૃતાશ્ચ ભિન્ના દૃશ્યન્તે ।
તત્ર તત્ર વૈ વ્યવહારવિષય ઇત્યર્થઃ ।
સર્વો ઽયમાકાશો રૂપાદિભેદકૃતો વ્યવહારો ન પરમાર્થ એવ ।
પરમાર્થતસ્ત્વાકાશસ્ય ન ભેદોસ્તિ ।
ન ચાકાશભેદનિમિત્તો વ્યવહારો ઽસ્ત્યન્તરેણ પરોપાધિકૃતં દ્વારમ્ ।
યથૈતત્તદ્વેદ્દહોપાધિભેદકૃતેષુ જીવેષુ ઘટાકાશસ્થાનીયેષ્વાત્મસુ નિરૂપણાત્કૃતો બુદ્ધિમદ્ભિર્નિર્ણયો નિશ્ચય ઇત્યર્થઃ ॥6॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.7
નનુ તત્ર પરમાર્થકૃત એવ ઘટાકાશાદિષુ રૂપકાર્યાદિભેદવ્યવહાર ઇતિ? નૈતદસ્તિ, યસ્માત્
નાકાશસ્ય ઘટાકાશો વિકારાવયવૌ યથા ।
નૈવાત્મનઃ સદા જીવો વિકારાવયવૌ તથા

મન્દુપ્ક્ચ્_3.7
પરમાર્થાકાશસ્ય ઘટાકાશો ન વિકારઃ; યથા સુવર્ણસ્ય રુચકાદિર્યથા વાપાં ફેનબુદ્બુદહિમાદિઃ; નાપ્યવયવો યથા વૃક્ષસ્ય શાખાદિઃ ।
ન તથા0કાશસ્ય ઘટાકાશો વિકારાવયવૌ યથા તથા નૈવાત્મનઃ પરસ્ય પરમાર્થસતો મહાકાશસ્થાનીયસ્ય ઘટાકાશસ્થાનીયો જીવઃ સદા સર્વદા યથોક્તદૃષ્ટાન્તવન્ન વિકારો નાપ્યવયવઃ ।
અત આત્મભેદકૃતો વ્યવહારો મૃષૈવેત્યર્થઃ ॥7॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.8
યસ્માદ્યથા ઘટાકાશાદિભેદબુદ્ધિનિબન્ધનો રૂપકાર્યાદિભેદવ્યવહારસ્તથા દેહોબાધિજીવભેદકૃતો જન્મમરણાદિવ્યવહારઃ ।
તસ્માત્તત્કૃતમેવ ક્લેશકર્મફલમલવત્વમાત્મનો ન પરમાર્થત ઇત્યેતમર્થં દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિપિપાદયિષન્નાહ-
યથા ભવતિ બાલાનાં ગગનં મલિનં મલૈઃ ।
તથા ભવત્ય્ અબુદ્ધાનામ્ આત્માપિ મલિનો મલૈઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.8
યથા ભવતિ લોકે બાલાનામવિવેકિનાં ગગનમાકાશં ઘનરજોધૂમાદિમલાર્મલિનં મલવન્ન ગગનં મલવદ્યાથાત્મ્યવિવેકિનામ્, તથા ભવત્યાત્મા પરો ઽપિ યો વિજ્ઞાતા પ્રત્યક્ક્લેશકર્મફલમલૈર્મલિનો ઽબુદ્ધાનાં પ્રત્યગાત્મવિવકેરહિતાનાં નાત્મવિવેકવતામ્ ।
નહ્યૂષરદેશસ્તૃડ્વત્પ્રાણ્યધ્યારોપિતોદકફેનતરઙ્ગાદિમાંસ્તથા નાત્માબુધારોપિતક્લેશાદિમલૈર્મલિનો ભવતીત્યર્થઃ ॥8॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.9
પુનરપ્યુક્તમેવાર્થં પ્રપઞ્ચયતિ-
મરણે સંભવે ચૈવ ગત્યાગમનયોર્ અપિ ।
સ્થિતૌ સર્વશરીરેષુ આકાશેનાવિલક્ષણઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.9
ઘટાકાશજન્મનાશગમનાગમનસ્થિતિવત્સર્વશરીરેષ્વાત્મનો જન્મમરણાદિરાકાશેનાવિલક્ષણઃ પ્રત્યેતવ્ય ઇત્યર્થઃ ॥9॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.10
સંઘાતાઃ સ્વપ્નવત્ સર્વે આત્મમાયાવિસર્જિતાઃ ।
આધિક્યે સર્વસામ્યે વા નોપપત્તિર્ હિ વિદ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.10
ઘટાદિસ્થાનીયાસ્તુ દેહાદિસંઘાતાઃ સ્વપ્નદૃશ્યદેહાદિવન્માયાવિકૃતદેહાદિવચ્ચાત્મમાયાવિસર્જિતાઃ; આત્મનો માયાવિદ્યા તયા પ્રત્યુપસ્થાપિતા ન પરમાર્થતઃ સન્તીત્યર્થઃ ।
યદ્યાધિક્યમધિકભાવસ્તિર્ગ્દેહાદ્યપેક્ષયા દેવાદિકાર્યકરણસંઘાતાનાં યદિ વા સર્વેષાં સમતૈવ નૈષામુપપત્તિઃ સમ્ભવઃ સદ્ભાપ્રતિપાદકો હેતુર્વિદ્યતે નાસ્તિ, હિ યસ્માત્તસ્માદવિદ્યાકૃતા એવ ન પરમાર્થતઃ સન્તીત્યર્થઃ ॥10॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.11
ઉત્પત્ત્યાદિવર્જિતસ્યાદ્વયસ્યાત્મતત્વસ્ય શ્રુતિપ્રમાણકત્વપ્રદર્શનાર્થં વાક્યાન્યુપન્યસ્યન્તે-
રસાદયો હિ યે કોશા વ્યાખ્યાતાસ્ તૈત્તિરીયકે ।
તેષામ્ આત્મા પરો જીવઃ ખં યથા સંપ્રકાશિતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.11
રસાદયો ઽન્નરસમયઃ પ્રાણમય ઇત્યેવમાદયઃ કોશા ઇવ કોશા અસ્યાદેરિવોત્તરોત્તરસ્યાપેક્ષયા બહિર્ભાવાત્પૂર્વપૂર્વસ્ય વ્યાખ્યાતા વિસ્પષ્ટમાખ્યાતાસ્તૈત્તિરીયકે તૈત્તિરીયકશાખોપનિષદ્વલ્લ્યાં તેષાં કોશાનામાત્મા યેનાત્મના પઞ્ચાપિ કોશા આત્મવન્તો ઽન્તરતમેન, સ હિ સર્વેષાં જીવનનિમિત્તત્વાજ્જીવઃ ।
કો ઽસાવિત્યાહ-પર એવાત્મા યઃ પૂર્વમ્"સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ"(તૈ.ઉ.2 । 1) ઇતિ પ્રકૃતઃ ।
યસ્માદાત્મનઃ સ્પપ્નમાયાદિવદાકાશાદિક્રમેણ રસાદયઃ કોશલક્ષણાઃ સંઘાતા આત્મમાયાવિસર્જિતા ઇત્યુક્તમ્ ।
સ આત્માસ્માભિર્યથા ખં તથેતિ સંપ્રકાશિતઃ"આત્મા હ્યાકાશવત્"(અદ્વૈત.3) ઇત્યાદિશ્લૌકૈઃ ।
ન તાર્કિકપરિકલ્પિતાત્મવત્પુરુષબુદ્ધિપ્રમાણગમ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥11॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.12
દ્વયોર્ દ્વયોર્ મધુજ્ઞાને પરં બ્રહ્મ પ્રકાશિતમ્ ।
પૃથિવ્યામુદરે ચૈવ યથાકાશઃ પ્રકાશિતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.12
કિં ચાધિદૈવમધ્યાત્મં ચ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષઃ પૃથિવ્યાદ્યન્તર્ગતો યો વિજ્ઞાતા પર એવાત્મા બ્રહ્મ સર્વમિતિ દ્વયોર્દ્વયોરાદ્વૈતક્ષયાત્પરં બ્રહ્મ પ્રકાશિતમ્ ।
ક્વેત્યાહ- બ્રહ્મવિદ્યાખ્યં મધ્વમૃતમમૃતત્વં મોદનહેતુત્વાદ્વિજ્ઞાયતે યસ્મિન્નિતિ મધુજ્ઞાનં મધુબ્રાહ્મણં તસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
કિમિવેત્યાહ-પૃથિવ્યામુદરે ચૈવ યથૈક આકાશો ઽનુમાનેન પ્રકાશિતો લોકે તદ્વદિત્યર્થઃ ॥12॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.13
જીવાત્મનોર્ અનન્યત્વમ્ અભેદેન પ્રશસ્યતે ।
નાનાત્વં નિન્દ્યતે યચ્ ચ તદ્ એવં હિ સમઞ્જસમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_3.13
યદ્યુક્તિતઃ શ્રુતિતશ્ચ નિર્ધારિતં જીવસ્ય પરસ્ય ચાત્મનો જીવાત્મનોરન્યત્વમભેદેન પ્રશસ્યતે સ્તૂયતેશાસ્ત્રેણ વ્યાસાદિભિશ્ચ ।
યચ્ચ સર્વપ્રાણિસાધારણં સ્વાબાવિકં શાસ્ત્રબહિષ્કૃતૈઃ કુતાર્કિકૈર્વિરચિતં નાનાત્વદર્શનં નિન્દ્યતે"ન તુ તદ્દ્વીતીયમસ્તિ"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 23) "દ્વિતીયાદ્વૈ ભયં ભવતિ"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 2) "ઉદરમન્તરં કુરુતે, અત તસ્ય ભયં ભવતિ"(તૈ.ઉ.2 । 7 । 1) "ઇદં સર્વં યદયમાત્મા"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 6, 4 । 5 । 7) "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ"(ક.ઉ.2 । 1 । 10) ઇત્યાદિવાક્યૈશ્ચાન્યૈશ્ચ બ્રહ્મવિદ્ભિઃ ।
યચ્ચૈતત્તદેવં હિ સમઞ્જસમૃજ્વવબોધં ન્યાય્યમિત્યર્થઃ ।
યાસ્તુ તાર્કિકપરિકલ્પિતાઃ કુદૃષ્ટયસ્તા અનૃજ્વ્યો નિરૂપ્યમાણા ન ઘટનાં પ્રાઞ્ચન્તીત્યભિપ્રાયઃ ॥13॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.14
જીવાત્મનોઃ પૃથક્ત્વં યત્ પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રકીર્તિતમ્ ।
ભવિષ્યદ્વૃત્યા ગૌણં તન્ મુખ્યત્વં હિ ન યુજ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.14
નનુ શ્રુત્યાપિ જીવપરમાત્મનોઃ પૃથક્ત્વં યત્પ્રાગુત્પત્તેરુત્પત્યર્થોપનિષદ્વાક્યેભ્યઃ પૂર્વં પ્રકીર્તિતં કર્મકાણ્ડે ઽનેકશઃ કામભેદત ઇદઙ્કામો ઽદઃકામ ઇતિ; પરશ્ચ"સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્"(ઋ.સં.10 । 12 । 1) ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણૈઃ; તત્ર કથં કર્મજ્ઞાનકાણ્ડવાક્યવિરોધે જ્ઞાનકાણ્ડવાક્યાર્થસ્યૈવૈકત્વસ્ય સામઞ્જસ્યમવધાર્યત ઇતિ?
અત્રોચ્યતે-"યતો વે9માનિ ભૂતાનિ જાયન્તે"(તૈ.ઉ.3 । 1) "યથાગ્નેઃ ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ"(બૃ.ઉ.2 । 1 । 10) "તસ્માદ્વૈ9તસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ"(તૈ.ઉ.2 । 1 । 2) "તદૈક્ષત"(છા.ઉ.6 । 2 । 3) "તત્તેજોસૃજત"(છા.ઉ.6 । 2 । 3) ઇત્યાદ્યુત્પત્ત્યર્થોપનિષદ્વાક્યેભ્યઃ પ્રાક્પૃથક્ત્વં કર્મકાણ્ડે પ્રકીર્તિતિં યત્તન્ન પરમાર્થમ્ ।
કિં તર્હિ? ગૌણં મહાકાશઘટાકાશાદિભેદવત્ ।
યથૌદનં પચતીતિ ભવિષ્યદ્વૃત્ત્યા યદ્વત્ ।
ન હિ ભેદવાક્યાનાં કદાચિદપિ મુખ્યભેદાર્થત્વમુપપદ્યતે ।
સ્વાભાવિકાવિદ્યાવત્પ્રાણિભેદદૃષ્ટ્યનુવાદિત્વાદાત્મભેદવાક્યાનામ્ ।
ઇવ ચોપાનિષત્સૂત્પત્તિપ્રલયાદિવાક્યૈર્જીવપરમાત્મનોરેકત્વમેવ પ્રતિપિપાદયિષિતમ્"તત્ત્વમસિ" (છા.ઉ.6 । 8 -16)"અન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 10) ઇત્યાદિભિઃ ।
અત ઉપનિષત્સ્વ્ એકત્વં શ્રુત્યા પ્રતિપાદયિષિતં ભવિષ્યતીતિ ભાવિનીમેકવૃત્તિમાશ્રિત્ય લોકે ભેદદૃષ્ટ્યનુવાદો ગૌણ એવેત્યભિપ્રાયઃ ।
અથ વા"તદૈક્ષત" (છા.ઉ.6 । 2 । 3) "તત્તોજો ઽસૃજત"(છા.ઉ.6 । 2 । 3) ઇત્યાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાક્"એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.6 । 2 । 2) ઇત્યેકત્વં પ્રકીર્તિતમ્ ।
તદેવ ચ"તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.6 । 8 -16) ઇત્યેકત્વં ભવિષ્યતીતિ તાં ભવિષ્યદ્વૃત્તિપેક્ષ્ય યજ્જીવાત્મનોઃ પૃથક્ત્વં યત્ર ક્વચિદ્વાક્યે ગમ્યમાનં તદ્ગૌણમ્, યથોદનં પચતીતિ તદ્વત્ ॥14॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.15
નનુ યદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાગજં સર્વમેકમેવાદ્વિતીયં તથાપ્યુત્પત્તેરૂર્ધ્વં જાતમિદં સર્વં જીવાશ્ચ ભિન્ના ઇતિ, મૈવમ્; અન્યાર્થત્વાદુત્પત્તિશ્રુતીનામ્ ।
પૂર્વમપિ પરિહૃત્ય એવાયં દોષઃ સ્વપ્નવદાત્મમાયાવિસર્જિતાઃ સંઘાતા ઘટાકાશોત્પત્તિભેદાદિવજ્જીવાનામુત્પત્તિભેદાદિરિતિ ।
ઇત એવોત્પત્તિભેદાદિશ્રુતિભ્ય આકૃષ્યે7હ પુનરુત્પત્તિશ્રુતીનામૈદંપર્યપ્રતિપિપાદયિષયોપન્યાસઃ-
મૃલ્લોહવિસ્ફુલિઙ્ગાદ્યૈઃ સૃષ્ટિર્ યા ચોદિતાન્યથા ।
ઉપાયઃ સો ઽવતારાય નાસ્તિ ભેદઃ કથઞ્ચન

મન્દુપ્ક્ચ્_3.15
મૃલ્લોકવિસ્ફુલિઙ્ગાદિદૃષ્ટાન્તોપન્યાસૈઃ સૃષ્ટિર્યા ચોદિતા પ્રકાશિતાન્યથાન્યથા ચ સ સર્વઃ સૃષ્ટિપ્રકારો જીવપરમાત્મૈકત્વબુદ્ધ્યવતારયોપાયો ઽસ્માકમ્ ।
યથા પ્રાણસંવાદે વાગાદ્યાસુરપાપ્મવેધાદ્યાખ્યાયિકા કલ્પિતા પ્રાણવૈશિષ્ટ્યબોધાવતારાય ।
તદપ્યસિદ્ધમિતિ ચેત્ ।
ન; શાખાભેદેષ્વન્યથાન્યથા ચ પ્રાણાદિસંવાદશ્રવણાત્ ।
યદિ હિ સંવાદઃ પરમાર્થ એવાભૂદેકરૂપ એવ સંવાદઃ સર્વશાખાસ્વશ્રોષ્યત વિરુદ્ધાનેકપ્રકારેણ નાશ્રોષ્યત ।
શ્રૂયતે તુ; તસ્માન્ન તાદર્થ્યં સંવાદશ્રુતીનામ્ ।
તથોત્પત્તિવાક્યાનિ પ્રત્યેતવ્યાનિ ।
કલ્પસર્ગભેદાત્સંવાદશ્રુતીનામુત્પત્તિશ્રુતીનાં ચ પ્રતિસર્ગમન્યથાત્વમિતિ ચેત્?
ન; નિષ્પ્રયોજનત્વાદ્યથોક્તબુદ્ધ્યવતારપ્રયોજનવ્યતિરેકેણ ।
ન હ્યન્યપ્રયોજનવત્ત્વં સંવાદોત્પત્તિશ્રુતીનાં શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
તથાત્વપ્રતિપત્તયે ધ્યાનાર્થમિતિ ચેન્ન; કલહોત્પત્તિપ્રલયાનાં પ્રતિપત્તેરનિષ્ટત્વાત્ ।
તસ્માદુત્પત્ત્યાદિશ્રુતય આત્મૈકત્વબુદ્ધ્યવતારાયૈવ નાન્યાર્થાઃ કલ્પયિતું યુક્તાઃ ।
અતો નાસ્ત્યુત્પત્ત્યાદિકૃતો ભેદઃ કથઞ્ચન ॥15॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.16
યદિ પર એવાત્મા નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવ એકઃ પરમાર્થઃ સન્"એકમેવાદ્વિતીયમ્" (છા.ઉ.6 । 2 । 2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો ઽસદન્યત્કિમર્થેયમુપાસનોપદિષ્ટા"આત્મા વા9રે દ્રષ્ટવ્યઃ"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 5) "ય આત્માપહતપાપ્મા"(છા.ઉ.8 । 7 । 1,3) "સ ક્રતું કુર્વીત"(છા.ઉ.3 । 14 । 1) "આત્મેત્યેવોપાસીત"(બૃ.ઉ.1 । 4 । 7) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ, કર્માણિ ચાગ્નિહોત્રાદીનિ?
શૃણુ તત્ર કારણમ્-
આશ્રમાસ્ત્રિવિધા હીનમધ્યમોત્કૃષ્ટદૃષ્ટયઃ ।
ઉપાસનોપદિષ્ટેયં તદર્થમ્ અનુકમ્પયા

મન્દુપ્ક્ચ્_3.16
ઉપાસનોપદિષ્ટેયં તદર્થં મન્દમધ્યમદૃષ્ટ્યાશ્રમાદ્યર્થં કર્માણિ ચ, ન ચાત્મૈક એવાદ્વિતીય ઇતિ નિશ્ચિતોત્તમદૃષ્ટ્યર્થં દયાલુના વેદેનાનુકમ્પયા સન્માર્ગગાઃ સન્તઃ કથમિમામુત્તમામેકત્વદૃષ્ટિં પ્રાપ્નુયુરિતિ ।
"યન્મનસા ન મનુતે યેનાહુર્મનો મતમ્ ।
તદેવ બ્ર્હમ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે"(કે.ઉ.1 । 4) "તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.6 । 8 -16)"આત્મૈવેદં સર્વમ્"(છા.ઉ.7 । 25 । 3) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ॥16॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.17
શાસ્ત્રોપપત્તિભ્યામવધારિતત્વાદદ્વયાત્મદર્શનં સમ્યગ્દર્શનં તદ્બાહ્યત્વાન્મિથ્યાદર્શનમન્યત્ ।
ઇતશ્ચ મિથ્યાદર્થનં દ્વૈતીનાં રાગદ્વેષાદિદોષાસ્પદત્વાત્ ।
કથમ્?
સ્વસિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાસુ દ્વૈતિનો નિશ્ચિતા દૃઢમ્ ।
પરસ્પરં વિરુધ્યન્તે તૈરયં ન વિરુધ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.17
સ્વસિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાસુ સ્વસિદ્ધાન્તરચનાનિયમેષુ કપિલકણાદબુદ્ધર્હતાદિદૃષ્ટ્યનુસારિણો દ્વૈતિનો નિશ્ચિતાઃ ।
એવમેવૈષ પરમાર્થો નાન્યથેતિ તત્ર તત્રાનુરક્તાઃ પ્રતિપક્ષં ચાત્મનઃ પશ્યન્તસ્તં દ્વિષન્ત ઇત્યેવં રાગદ્વેષોપેતાઃ સ્વસિદ્ધાન્તદર્શનનિમિત્તમ્ એવ પરસ્પરમન્યોન્યં વિરુધ્યન્તે ।
તૈરન્યોન્યવિરોધિભિરસ્મદીયો ઽયં વૈદિકઃ સર્વાનન્યત્વાદાત્મૈકત્વદર્શનપક્ષો ન વિરુધ્યતે યથા સ્વહસ્તપાદાદિભિઃ ।
એવં રાગદ્વેષાદિદોષાનાસ્પદાત્મૈકત્વબુદ્ધિરેવ સમ્યગ્દર્શનમિત્યભિપ્રાયઃ ॥17॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.18
કેન હેતુના તૈર્ન વિરુધ્યત ઇત્યુચ્યતે-
અદ્વૈતં પરમાર્થો હિ દ્વૈતં તદ્ભેદ ઉચ્યતે ।
તેષામ્ ઉભયથા દ્વૈતં તેનાયં ન વિરુદ્ધ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.18
અદ્વૈતં પરમાર્થો હિ યસ્માદદ્વૈતં નાનાત્વં તસ્યાદ્વૈતસ્ય ભેદસ્તદ્ભેદસ્તસ્ય કાર્યમિત્યર્થઃ ।
"એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.6 । 2 । 2) "તત્તેજો ઽસૃજત"(છા.ઉ.6 । 2 । 3) ઇતિ શ્રુતેરૂપપત્તેશ્ચ સ્વચિત્તસ્પન્દનાભાવે સમાધૌ મૂર્છાયાં સુષુપ્તૌ ચાભાવાત્ ।
અતસ્તદ્ભેદ ઉચ્યતે દ્વૈતમ્ ।
દ્વૈતિનાં તુ તેષાં પરમાર્થતશ્ચાપરમાર્થતશ્ચોભયથાપિ દ્વૈતમેવ ।
યદિ ચ તેષાં ભ્રાન્તાનાં દ્વૈતદૃષ્ટિરસ્માકમદ્વૈતદૃષ્ટિરભ્રાન્તાનામ્, તેનાયં હેતુનાસ્મત્પક્ષે ન વિરુધ્યતે તૈઃ ।
"ઇન્દ્રો માયાભિઃ ષુરુરૂપ ઈયતે" (બૃ.ઉ.2 । 5 । 11) "ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 23) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યથા મત્તગજારૂઢ ઉન્મત્તં ભૂમિષ્ઠં પ્રતિ ગજારૂઢોહં ગજં વાહય માં પ્રતીતિ બ્રુવાણમપિ તં પ્રતિ ન વાહયત્યવિરોધબુદ્ધ્યા તદ્વત્ ।
તતઃ પરમાર્થતો બ્રહ્મવિદાત્મૈવ દ્વૈતિનામ્ ।
તેનાયં હેતુનાસ્મત્પક્ષો ન વિરુદ્ધ્યતે તૈઃ ॥28॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.19
દ્વૈતમદ્વૈતભેદ ઇત્યુક્તે દ્વૈતમપ્યદ્વૈતવત્પરમાર્થસદિતિ સ્યાત્ કસ્યચિદાશઙ્કેત્યત આહ-
માયયા ભિદ્યતે હ્ય્ એતન્ નાન્યથાજં કથઞ્ચન ।
તત્ત્વતો ભિદ્યમાને હિ મર્ત્યતામ્ અમૃતં વ્રજેત્

મન્દુપ્ક્ચ્_3.19
યત્પરમાર્થસદદ્વૈતં માયયા ભિદ્યતે હ્યેતચૈમિરિકાનેકચન્દ્રવદ્રજ્જુઃ સર્પધારાદિભિર્ભેદૈરિવ ન પરમાર્થતો નિરવયવત્વાદાત્મનઃ ।
સાવયવં હ્યવયવાન્યથાત્વેન ભિદ્યતે ।
યથા મૃદ્ ઘટાદિભેદૈઃ ।
તસ્માન્નિરવયવમજં નાન્પથા કથઞ્ચન કેનચિદપિ પ્રકારેણ ન ભિદ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્ત્વતો ભિદ્યમાને હ્યમૃતમજમદ્વયં સ્વભાવતઃ સન્મર્ત્યતાં વ્રજેત્; યથાગ્નિઃ શીતતામ્ ।
તચ્ચાનિષ્ટં સ્વભાવવૈપરીત્યગમનમ્, સર્વપ્રમાણવિરોધાત્ ।
અજમવ્યયમાત્મતત્ત્વં માયયૈવ ભિદ્યતે ન પરમાર્થતઃ ।
તસ્માન્ન પરમાર્થસદદ્વૈતમ્ ॥19॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.20
અજાતસ્યૈવ ભાવસ્ય જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ ।
અજાતો હ્ય્ અમૃતો ભાવો મર્ત્યતાં કથમ્ એષ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.20
યે તુ પુનઃ કેચિદુપનિષદ્વ્યાખ્યાતારો બ્રહ્મવાદિનો વાવદૂકા અજાતસ્યૈવાત્મતત્ત્વસ્ય અમૃતસ્ય સ્વભાવતો જાતિમ્ ઉત્પત્તિમિચ્છન્તિ પરમાર્થત એવ તેષાં જાતં ચેત્તદેવ મર્ત્યતામેષ્યત્યવશ્યમ્ ।
સ ચાજાતો હ્યમૃતો ભાવઃ સ્વભાવતઃ સન્નાત્મા કથં મર્ત્યતામેષ્યતિ? ન કથઞ્ચન મર્ત્યત્વં સ્વભાવવૈપરીત્યમેષ્યતીત્યર્થઃ ॥20॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.21
યસ્માત્-
ન ભવત્ય્ અમૃતં મર્ત્યં ન મર્ત્યમ્ અમૃતં તથા ।
પ્રકૃતેર્ અન્યથાભાવો ન કથઞ્ચિદ્ ભવિષ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.21
ન ભવત્યમૃતં લોકેનાપિ મર્ત્યમમૃતં તથા ।
તતઃ પ્રકૃતેઃ સ્વભાવસ્યાન્યથાભાવઃ સ્વતઃ પ્રચ્યુતિર્ન કથઞ્ચિદ્ભવિષ્યતિ, અગ્નેરિવૌષ્ણ્યસ્ય ॥21॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.22
સ્વભાવેનામૃતો યસ્ય ભાવો ગચ્છતિ મર્ત્યતામ્ ।
કૃતકેનામૃતસ્ તસ્ય કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.22
યસ્ય પુનર્વાદિનઃ સ્વભાવેનામૃતો ભાવો મર્ત્યતાં ગચ્છતિ પરમાર્થતો જાયતે તસ્ય પ્રાગુત્પત્તેઃ સ ભાવઃ સ્વભાવતો ઽમૃત ઇતિ પ્રતિજ્ઞા મૃષૈવ ।
કથં તર્હિ કૃતકેનામૃતસ્તસ્ય ભાવઃ? કૃતકેનામૃતઃ સ કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલો ઽમૃતસ્વભાવસ્તથા ન કથઞ્ચિત્સ્થાસ્યત્યાત્મજાતિવાદિનઃ સર્વદાજં નામ નાસ્ત્યેવ; સર્વમેતન્મર્ત્યમ્ ।
અતો ઽનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગ ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥22॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.23
નન્વજાતિવાદિનઃ સૃષ્ટિપ્રતિપાદિકા શ્રુતિર્ન સંગચ્છતે પ્રામાણ્યમ્?
બાઢં વિદ્યતે સૃષ્ટિપ્રતિપાદિકા શ્રુતિઃ; સા ત્વન્યપરા ।
ઉપાયઃ સ અવતારાયેત્યવોચામ ।
ઇદાનીમુક્તે ઽપિ પરિહારે પુનશ્ચોદ્યપરિહારૌ વિવક્ષિતાર્થં પ્રતિ સૃષ્ટિશ્રુત્યક્ષરાણામાનુલોમ્યવિરોધાશઙ્કામાત્રપરિહારાર્થૌ-
ભૂતતો ઽભૂતતો વાપિ સૃજ્યમાને સમા શ્રુતિઃ ।
નિશ્ચિતં યુક્તિયુક્તં ચ યત્ તદ્ ભવતિ નેતરત્

મન્દુપ્ક્ચ્_3.23
ભૂતતઃ પરમાર્થતઃ સૃજ્યમાને વસ્તુન્યભૂતતો માયયા વા માયાવિનેવ સૃજ્યમાને વસ્તુનિ સમા તુલ્યા સૃષ્ટિશ્રુતિઃ ।
નનુ ગૌણમુખ્યયોર્મુખ્યે શબ્દાર્થપ્રતપત્તિર્યુક્તા ।
ન, અન્યથા સૃષ્ટેરપ્રસિદ્ધત્વાન્નિષ્પ્રયોજનત્વાચ્ચેત્યવોચામ ।
અવિદ્યાસૃષ્ટવિષયૈવ સર્વા ગૌણી મુખ્યા ચ સૃષ્ટિર્ન પરમાર્થતઃ"સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ"(મુ.ઉ.2 । 1 । 2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તસ્માચ્છ્રુત્યા નિશ્ચિતં યદેકમેવાદ્વિતીયમજમમૃતમિતિ યુક્તિયુક્તં ચ યુક્ત્યા ચ સમ્પન્નં તદેવેત્યવોચામ પૂર્વૈર્ગ્રન્થૈઃ ।
તદેવ શ્રુત્યર્થો ભવતિ નેતરત્કદાચિદપિ ॥23॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.24
કથં શ્રુતુનિશ્ચયઃ? ઇત્યાહ-
નેહ નાનેતિ ચામ્નાયાદ્ ઇન્દ્રો માયાભિર્ ઇત્ય્ અપિ ।
અજાયમાનો બહુધા માયયા જાયતે તુ સઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.24
યદિ હિ ભૂતત એવ સૃષ્ટિઃ સ્યાત્તતઃ સત્યમેવ નાના વસ્ત્વિતિ તદભાવપ્રદર્શનાર્થમામ્નાયો ન સ્યાત્ ।
અસ્તિ ચ"નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન"(ક.ઉ.2 । 1 । 11) ઇત્યાદિરામ્નાયો દ્વૈતભાવપ્રતિષેધાર્થઃ ।
તસ્માદાત્મૈકત્વપ્રતિપત્યર્થા કલ્પિતા સૃષ્ટિરભૂતૈવ પ્રાણસંવાદવત્ ।
"ઇન્દ્રો માયાભિઃ" (બૃ.ઉ.3 । 5 । 19) ઇત્યભૂતાર્થપ્રતિપાદકેન માયાશબ્દેન વ્યપદેશાત્ ।
નનુ પ્રજ્ઞાવચનો માયાશબ્દઃ ।
સત્યમ્; ઇન્દ્રિયપ્રજ્ઞાયા અવદ્યામયત્વેન માયાત્વભ્યુપગમાદદોષઃ ।
માયાભિરિન્દ્રિયપ્રજ્ઞાભિર્ અવિદ્યારૂપાભિરિત્યર્થઃ"અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે"ઇતિ શ્રુતેઃ, તસ્માન્માયયૈવ જાયતે તુ સ ।
તુ શબ્દો ઽવધારણાર્થઃ- માયયૈવેતિ ।
ન હ્યજાયમાનત્વં બહુધા જન્મચૈકત્ર સમ્ભવતિ, અગ્નાવિવ શૈત્યમોષ્ણ્યં ચ ।
ફલવત્વાચ્ચાત્મૈકત્વદર્શનમેવ શ્રુતિનિશ્ચિતોર્ઽથઃ"તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ"(ઈ.ઉ.7) ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્;"મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ"(ક.ઉ.2 । 1 । 10) ઇતિ નિન્દિતત્વાચ્ચ સૃષ્ટ્યાદિભેદદૃષ્ટેઃ ॥24॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.25
સંભૂતેર્ અપવાદાચ્ ચ સંભવઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
કો ન્વ્ એનં જનયેદ્ ઇતિ કારણં પ્રતિષિધ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.25
"અન્ધં તમઃ પ્રવિશતિ યે સમ્ભૂતિમુપાસતે"(ઈ.ઉ.12) ઇતિ સંભૂતેરુપાસ્યત્વાપવાદાત્સંભવઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
ન હિ પરમાર્થતઃ સંભૂતાયાં સંભૂતૌ તદપવાદ ઉપપદ્યતે ।
નનુ વિનાશેન સંભૂતેઃ સમુચ્ચયવિધ્યર્થઃ સંભૂત્યપવાદઃ ।
યથા"અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે ઽવિદ્યામુપાસતે"(ઈ.ઉ.9) ઇતિ ।
સત્યમેવ દેવતાદર્શનસ્ય સંભૂતિવિષયસ્ય વિનાશશબ્દવાચ્યસ્ય કર્મણઃ સમુચ્ચયવિધાનાર્થઃ સંભૂત્યપવાદઃ ।
તથાપિ વિનાશાખ્યસ્ય કર્મણઃ સ્વાભાવિકાજ્ઞાનપ્રવૃત્તિરૂપસ્ય મૃત્યોરતિતરણાર્થત્વમ્ ।
એવં હ્યેષણાદ્વયરૂપાન્મૃત્યોરશુદ્ધેર્વિયુક્તઃ પુરુષઃ સંસ્કૃતઃ સ્યાદતો મૃત્યોરતિતરણાર્થાદેવતાદર્શનકર્મસમુચ્ચયલક્ષણા હ્યવિદ્યા ।
એવમેવ એષણાલક્ષણાવિદ્યાયા મૃત્યોરતિતીર્ણસ્ય વિરક્તસ્યોપનિષચ્છાસ્ત્રાર્થાલોચનપરસ્ય નાન્તરીયકી પરમાત્મૈકત્વવિદ્યોત્પત્તિરિતિ પૂર્વભાવિનીમવિદ્યામપેક્ષ્ય પશ્ચાદ્ભાવિની બ્રહ્મવિદ્યામૃતત્વસાધનૈકેન પુરુષેણ સમ્બધ્યમાનાવિદ્યયા સમુચ્ચીયત ઇત્યુચ્યતે ।
અતો ઽન્યાર્થત્વાદમૃતત્વસાધનં બ્રહ્મવિદ્યામપોક્ષ્ય નિન્દાર્થં એવ ભવતિ સંભૂત્યપવાદઃ ।
યદ્યપ્યશુદ્ધિવિયોગહેતુર્ અતન્નિષ્ઠત્વાત્ ।
અત એવ સંભૂતેર્ અપવાદાત્સંભૂતેરાપેક્ષિકમેવ સત્ત્વમિતિ પરમાર્થસદાત્મૈકત્વમપેક્ષ્ય અમૃતાખ્યઃ સંભવઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
એવં માયાનિર્મિતસ્યૈવ જીવસ્યાવિદ્યયા પ્રત્યુપસ્થાપિતસ્યાવિદ્યાનાશે સ્વભાવરૂપત્વાત્પરમાર્થતઃ કો ન્વેનં જનયેત્ ।
ન હિ રજ્જ્વામવિદ્યારોપિતં સર્પં પુનર્વિવેકતો નષ્ટં જનયેત્કશ્ચિત્ ।
તથા ન કશ્ચિદેનં જનયેદિતિ કો ન્વિત્યાક્ષેપાર્થત્વાત્કારણં પ્રિતષિધ્યતે ।
અવિદ્યોદ્ભૂતસ્ય નષ્ટસ્ય જનયિતૃકારણં ન કિઞ્ચિદસ્તીત્યભિપ્રાયઃ"નાયં કુતશ્ચિન્ન બભૂવ કશ્ચિત્"(ક.ઉ.1 । 2 । 18) ઇતિ શ્રુતેઃ ॥25॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.26
સ એષ નેતિ નેતીતિ વ્યાખ્યાતં નિહ્નુતે યતઃ ।
સર્વમ્ અગ્રાહ્યભાવેન હેતુનાજં પ્રકાશતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.26
સર્વવિશેષપ્રતિષેધેન"અથાત આદેશો નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.2 । 3 । 6) ઇતિ પ્રતિપાદિતસ્યાત્મનો દુર્બોધ્યત્વં મન્યમાના શ્રુતિઃ પુનઃ પુનરુપાયાન્તરત્વેન તસ્યૈવ પ્રતિપિપાદયિષયા યદ્વ્યાખ્યાતં તત્સર્વં નિહ્નતે, ગ્રાહ્યં જનિમદ્બુદ્ધિવિષયમપલપતિ ।
અર્થાત્"સ એષ નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.3 । 1 । 26) ઇત્યાત્મનો ઽદૃશ્યતાં દર્શયન્તી શ્રુતિઃ
ઉપાયસ્યોપેયનિષ્ઠતામજાનત ઉપાયત્વેન વ્યાખ્યાતસ્યોપેયવદ્ગ્રાહ્યતા મા ભૂદિત્યગ્રાહ્યભાવેન હેતુના કારણેન નિહ્નુત ઇત્યર્થઃ ।
તતશ્ચૈવમુપાયસ્યોપેયનિષ્ઠતામેવ જાનત ઉપેયસ્ય ચ નિત્યૈકરૂપત્વમિતિ તસ્યસબાહ્યાભ્યન્તરમજમાત્મતત્ત્વં પ્રકાશતે સ્વયમેવ ॥26॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.27
એવં હિ શ્રુતિવાક્યશતૈઃ સબાહ્યાભ્યન્તરમજમાત્મતત્ત્વમદ્વયં ન તતો ઽન્યદસ્તીતિ નિશ્ચિતમેતત્ ।
યુક્ત્યા ચા7ધુનૈતદેવ પુનર્નિર્ધાર્યત ઇત્યાહ-
સતો હિ માયયા જન્મ યુજ્યતે ન તુ તત્ત્વતઃ ।
તત્ત્વતો જાયતે યસ્ય જાતં તસ્ય હિ જાયતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.27
તત્રૈતત્સ્યાત્સદાગ્રાહ્યમેવ ચેદસદેવાત્મતત્ત્વમિતિ ।
તન્ન, કાર્યગ્રહણાત્ ।
યથા સતો માયાવિનો માયયા જન્મ કાર્યમ્ ।
એવં જગતો જન્મ કાર્યં ગૃહ્યમાણં માયાવિનમિવ પરમાર્થસન્તમ્ આત્માનં જગજ્જન્મમાયાસ્પદમ્ અવગમયતિ ।
યસ્માત્સતો હિ વિદ્યમાનાત્કારણાન્માયાનિર્મિતસ્ય હસ્ત્યાદિકાર્યસ્યેવ જગજ્જન્મ યુજ્યતે નાસતઃ કારણાત્ ।
ન તુ તત્ત્વત એવાત્મનો જન્મ યુજ્યતે ।
અથ વા સતો વિદ્યમાનસ્ય વસ્તુનો રજ્જ્વાદેઃ સર્પાદિવન્ માયયા જન્મ યુજ્યતે ન તુ તત્ત્વતો યથા તથાગ્રાહ્યસ્યાપિ સત એવાત્મનો રજ્જુસર્પવજ્જગદ્રૂપેણ માયયા જન્મ યુજ્યતે ।
ન તુ તત્ત્વત એવાજસ્યાત્મનો જન્મ ।
યસ્ય પુનઃ પરમાર્થસદજમાત્મતત્ત્વં જગદ્રૂપેણ જાયતે વાદિનો નહિ તસ્યાજં જાયત ઇતિ શક્યં વક્તું વિરોધાત્ ।
તતસ્તસ્યાર્થાજ્જાતં જાયત ઇત્યાપન્નં તતશ્ચાનવસ્થા જાતાજ્જાયમાનત્વેન ।
તસ્માદજમેકમેવાત્મતત્ત્વમિતિ સિદ્ધમ્ ॥27॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.28
અસતો માયયા જન્મ તત્ત્વતો નૈવ યુજ્યતે ।
વન્ધ્યાપુત્રો ન તત્ત્વેન માયયા વાપિ જાયતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.28
અસદ્વાદિનામસતો ભાવસ્ય માયયા તત્ત્વતો વા ન કથઞ્ચન જન્મ યુજ્યતે, અદૃષ્ટત્વાત્ ।
ન હિ વન્ધ્યાપુત્રો માયયા તત્ત્વતો વા જાયતે તસ્માદત્રાસદ્વાદો દૂરત એવાનુપપન્ને7ત્યર્થઃ ॥28॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.29
કથં પુનઃ સતો માયયૈવ જન્મેત્યુચ્યતે-
યથા સ્વપ્ને દ્વયાભાસં સ્પન્દતે માયયા મનઃ ।
તથા જાગ્રદ્દ્વયાભાસં સ્પન્દતે માયયા મનઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.29
યથા રજ્જ્વાં વિકલ્પિતઃ સર્પો રજ્જુરૂપેણાવેક્ષ્યમાણઃ સન્નેવં મનઃ પરમાર્થવિજ્ઞપ્ત્યાત્મરૂપેણાવેક્ષ્યમાણં સદ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપેણ દ્વયાભાસં સ્પન્દતે સ્વપ્ને માયયા, રજ્જ્વામિવ સર્પઃ ।
તથા તદ્વદેવ જાગ્રજ્જાગરિતે સ્પન્દતે માયયા મનઃ સ્પન્દત ઇવેત્યર્થઃ ॥29॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.30
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં મનઃ સ્વપ્ને ન સંશયઃ ।
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં તથા જાગ્રન્ ન સંશયઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.30
રજ્જુરૂપેણ સર્પ ઇવ પરમાર્થત આત્મરૂપેણાદ્વયં સદ્દ્વયાભાસં મનઃ સ્વપ્ને ન સંશયઃ ।
ન હિ સ્વપ્ને હસ્ત્યાદિ ગ્રાહ્યં તદ્ગ્રાહકં વા ચક્ષુરાદિદ્વયં વિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાસ્તિ ।
જાગ્રદપિ તથૈવેત્યર્થઃ ।
પરમાર્થસદ્વિજ્ઞાનમાત્રાવિશેષાત્ ॥30॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.31
રજ્જુસર્પવદ્વિકલ્પનારૂપં દ્વૈતરૂપેણ મન એવેત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કિં પ્રમાણમિત્યન્વયવ્યતિરેકલક્ષણમનુમાનમાહ ।
કથમ્-
મનોદૃશ્યમ્ ઇદં દ્વૈતં યત્ કિઞ્ચિત્ સચરાચરમ્ ।
મનસો હ્ય્ અમનીભાવે દ્વૈતં નૈવોપલભ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.31
તેન હિ મનસા વિકલ્પ્યમાનેન દૃશ્યં મનોદૃશ્યમિદં દ્વૈતં સર્વં મન ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ।
તદ્ભાવે ભાવાત્તદભાવે ઽભાવાત્ ।
મનસો હ્યમનીભાવે નિરોધે વિવેકદર્શનાભ્યાસવૈરાગ્યાભ્યાં રજ્જ્વામિવ સર્પે લયં ગતે વા સુષુપ્તે દ્વૈતં નૈવોપલભ્યત ઇત્યભાવાત્સિદ્ધં દ્વૈતસ્યાસત્વમિત્યર્થઃ ॥31॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.32
કથં પુનરમનીભાવઃ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે-
આત્મસત્યાનુબોધેન ન સંકલ્પયતે યદા ।
અમનસ્તાં તદા યાતિ ગ્રાહ્યાભાવે તદગ્રહમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_3.32
આત્મૈવ સત્યમાત્મસત્યં મૃત્તિકાવત્"વાચારંભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્"(છા.ઉ.6 । 1 । 4) ઇતિ શ્રુતેસ્ તસ્ય શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશમન્વવબોધ આત્મસત્યાનુબોધઃ ।
તેન સંકલ્પ્યાભાવતયા ન સંકલ્પ્યતે, દાહ્યાભાવે જ્વલનમિવાગ્નેઃ, યદા યસ્મિન્કાલે તદા તસ્મિન્કાલે ઽમનસ્તામમનોભાવં યાતિ; ગ્રાહ્યાભાવે તન્મનો ઽગ્રહં ગ્રહણવિકલ્પનાવર્જિતમિત્યર્થઃ ॥32॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.33
યદ્યસદિદં દ્વૈતં કેન સ્વમજમાત્મતત્ત્વં વિબુધ્યતે? ઇત્ય્ ઉચ્યતે-
અકલ્પમજં જ્ઞાનં જ્ઞેયાભિન્નં પ્રચક્ષતે ।
બ્રહ્મ જ્ઞેયમ્ અજં નિત્યમ્ અજેનાજં વિબુધ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.33
અકલ્પકં સર્વકલ્પનાવર્જિતમત એવાજં જ્ઞાનં જ્ઞપ્તિમાત્રં જ્ઞેયેન પરમાર્થસતા બ્રહ્મણાભિન્નં પ્રચક્ષતે કથયન્તિ બ્રહ્મવિદઃ ।
ન હિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽગ્ન્યુષ્ણવત્"વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.3 । 9 । 28) "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ"(તૈ.ઉ.2 । 1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તસ્યૈવ વિશેષણં બ્રહ્મ જ્ઞેયં યસ્ય સ્વસ્ય તદિદં બ્રહ્મજ્ઞેયમૌષ્ણ્યસ્યેવાગ્નિવદભિન્નમ્ ।
તેનાત્મસ્વરૂપેણાજેન જ્ઞાનેનાજં જ્ઞેયમાત્મતત્ત્વં સ્વયમેવ વિબુધ્યતે ઽવગચ્છતિ ।
નિત્યપ્રકાશસ્વરૂપ ઇવ સવિતા નિત્યવિજ્ઞાનૈકરસઘનત્વાન્ન જ્ઞાનાન્તરમપેક્ષત ઇત્યર્થઃ ॥33॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.34
આત્મસત્યાનુબોધેન સઙ્કલ્પમકુર્વદ્બાહ્યવિષયાભાવે નિરિન્ધનાગ્નિવત્પ્રશાન્તં નિગૃહીતં નિરુદ્ધં મનો ભવતીત્યુક્તમ્ ।
એવં ચ મનસો હ્યમનીભાવે દ્વૈતાભાવશ્ચોક્તઃ ।
તસ્યૈવમ્-
નિગૃહીતસ્ય મનસો નિર્વિકલ્પસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રચારઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સુષુપ્તે ઽન્યો ન તત્સમઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.34
નિગૃહીતસ્ય નિરુદ્ધસ્ય મનસો નિર્વિકલ્પસ્ય સર્વકલ્પનાવર્જિતસ્ય ધીમતો વિવેકવતઃ પ્રચારો યઃ સ તુ પ્રચારો વિશેષેણ જ્ઞેયો યોગિભિઃ ।
નનુ સર્વપ્રત્યયાભાવે યાદૃશઃ સુષુપ્તસ્થસ્ય મનસઃ પ્રચારસ્તાદૃશ એવ નિરુદ્ધસ્યાપિ પ્રત્યયાભાવાવિશેષાત્કિં તત્ર વિજ્ઞેયમિતિ ।
અત્રોચ્યતે- નૈવમ્; યસ્માત્સુષુપ્તે ઽન્યઃ પ્રચારો ઽવિદ્યામોહતમોગ્રસ્તસ્યાન્તર્લીનાનેકાનર્થપ્રવૃત્તિબીજવાસનાવતો મનસ આત્મસત્યાનુબોધહુતાશવિપ્લુષ્ટાવિદ્યાનર્થપ્રવૃત્તિબીજસ્ય નિરુદ્ધસ્યાન્ય એવ પ્રશાન્તસર્વક્લેશરજસઃ સ્વતન્ત્રઃ પ્રચારઃ ।
અતો ન તત્સમઃ ।
તસ્માદ્યુક્તઃ સ વિજ્ઞાતુમિત્યભિપ્રાયઃ ॥34॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.35
પ્રચારભેદે હેતુમાહ-
લીયતે હિ સુષુપ્તે તન્ નિગૃહીતં ન લીયતે ।
તદ્ એવ નિર્ભયં બ્રહ્મ જ્ઞાનલોકં સમન્તતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.35
લીયતે સુષુપ્તો હિ યસ્માત્સર્વાભિરવિદ્યાદિપ્રત્યયબીજવાસનાભિઃ સહ તમોરૂપમવિશેષરૂપં બીજભાવમાપદ્યતે તદ્વિવેકવિજ્ઞાનપૂર્વકં નિરુદ્ધં નિગૃહીતં સન્ન લીયતે તમોબીજભાવં નાપદ્યતે ।
તસ્માદ્યુક્તઃ પ્રચારભેદઃ સુષુપ્તસ્ય સમાહિતસ્ય મનસઃ ।
યથા ગ્રાહ્યગ્રાહકાવિદ્યાકૃતમલદ્વયવર્જિતં તદા પરમદ્વયં બ્રહ્મૈવ તત્સંવૃત્તમિત્યતસ્તદેવ નિર્ભયં દ્વૈતગ્રહણસ્ય ભયનિમિત્તસ્યાભાવત્ ।
શાન્તમભયં બ્રહ્મ, યદ્વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન ।
તદેવ વિશેષ્યતે જ્ઞાપ્તિર્જ્ઞાનમાત્મસ્વભાવચૈતન્યં તદેવ જ્ઞાનમાલોકઃ પ્રાકાશો યસ્ય તદ્બ્રહ્મ જ્ઞાનાલોકં વિજ્ઞાનૈકરસઘનમિત્યર્થઃ ।
સમન્તતઃ સમન્તાસર્વતો વ્યોમવન્નૈરન્તર્યેણ વ્યાપકમિત્યર્થઃ ॥35॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.36
અજમ્ અનિન્દ્રમ્ અસ્વપ્નમ્ અનામકમ્ અરૂપકમ્ ।
સકૃદ્વિભાતં સર્વજ્ઞં નોપચારઃ કથઞ્ચન

મન્દુપ્ક્ચ્_3.36
જન્મનિમિત્તાભાવાત્સબાહ્યાભ્યન્તરમજમ્ ।
અવિદ્યાનિમિત્તં હિ જન્મ રજ્જુસર્પવદિત્યવોચામ ।
સા ચાવિદ્યાત્મસત્યાનુબોધેન નિરુદ્ધા યતો ઽજમત એવાનિદ્રમ્ ।
અવિદ્યાલક્ષણાનાદિર્માયા નિદ્રા ।
સ્વાપાત્પ્રબુદ્ધૌઽદ્વૈયસ્વરૂપેણાત્મનાતો ઽસ્વપ્નમ્ ।
અપ્રબોધકૃતે હ્યસ્યનામરૂપે ।
પ્રબોધાચ્ચ તે રજ્જુસર્પવદ્વિનષ્ઠ ઇતિ ન નામ્નાભિધીયતે બ્રહ્મ રૂપ્યતે વા ન કેનચિત્પ્રકારેણેત્યનામકરૂપકં ચ તત્ ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.2 । 4 । 1) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
કિં ચ સકૃદ્વિભાતં સદૈવ વિભાતં સદા ભારૂપમગ્રહણાન્યથાગ્રહણાવિર્ભાવતિરોભાવવર્જિતત્વાત્ ।
ગ્રહણાગ્રહણે હિ રાત્ર્યહની તમશ્ચાવિદ્યાલક્ષણં સદાપ્રભાતત્વે કારણમ્ ।
તદભાવાન્નિત્યચૈતન્યભારૂપત્વાચ્ચ યુક્તં સકૃદ્વિભાતમિતિ ।
અત એવ સર્વં ચ તજ્જ્ઞસ્વરૂપં ચેતિ સર્વજ્ઞમ્ ।
નેહ બ્રહ્મણ્યેવંવિધ ઉપચરણમુપચારઃ કર્તવ્યઃ ।
યથાન્યેષામાત્મસ્વરૂપવ્યતિરેકેણ સમાધાનાદ્યુપચારઃ ।
નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવત્વાદ્બ્રહ્મણઃ કથઞ્ચન ન કથઞ્ચિદપિ કર્તવ્યસંભવો ઽવિદ્યાનાશ ઇત્યર્થઃ ॥36॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.37
અનામકત્વાદ્યુક્તાર્થસિદ્ધયે હેતુમાહ-
સર્વાભિલાપવિગતઃ સર્વચિન્તાસમુત્થિતઃ ।
સુપ્રશાન્તઃ સકૃજ્જ્યોતિઃ સમાધિર્ અચલો ઽભયઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.37
અભિલપ્યતે ઽનેનેત્યભિલાપો વાક્કરણં સર્વપ્રકારસ્યાભિધાનસ્ય, તસ્માદ્વિગતઃ ।
વાગત્રોપલક્ષણાર્થા સર્વબ્રહ્મકરણવર્જિત ઇત્યેતત્ ।
તથા સર્વચિન્તાસમુત્થિતઃ ।
ચિન્ત્યતે ઽનયેતિ ચિન્તા બુદ્ધિસ્તસ્યાઃ સમુત્થિતો ઽન્તઃ કરણવર્જિત ઇત્યર્થઃ"અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો હ્યક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" (મુ.ઉ.2 । 1 । 2) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
યસ્માત્સર્વવિષયવર્જિતો ઽતઃ સુપ્રશાન્તઃ, સકૃજ્જ્યોતિઃ સદૈવ જ્યોતિરાત્મચૈન્યસ્વરૂપેણ, સમાધિઃ સમાધિનિમિત્તપ્રજ્ઞાવગમ્યત્વાત્, સમાધીયતે ઽસ્મિન્નિતિ વા સમાધિઃ, અચલો ઽવિક્રિયઃ, અત એવાભયો વિક્રિયાભાવાત્ ॥37॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.38
યસ્માદ્બ્રહ્મૈવ સમાધિરચલો ઽભય ઇત્યુક્તઃ-
ગ્રહો ન તત્ર નોત્સર્ગશ્ ચિન્તા યત્ર ન વિદ્યતે ।
આત્મસંસ્થં તદા જ્ઞાનમ્ અજાતિ સમતાં ગતમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_3.38
ન તત્ર તસ્મિન્બ્રહ્મણિ ગ્રહો ગ્રહણમુપાદાનમ્, નોત્સર્ગ ઉત્સર્જનં હાનં વા વિદ્યતે ।
યત્ર હિ વિક્રિયા તદ્વિષયત્વં વા તત્ર હાનોપાદાને સ્યાતાં ન તદ્દ્વયમિહ બ્રહ્મણિ સંભવતિ ।
વિકારહેતોરન્યસ્યાભાવાન્નિરવયવત્વાચ્ચ ।
અતો ન તત્ર હાનોપાદાન ઇત્યર્થઃ ।
ચિન્તા યત્ર ન વિદ્યતે ।
સર્વપ્રકારૈવ ચિન્તા ન સંભવતિ યત્રામનસ્ત્વાત્કુતસ્તત્ર હાનોપાદાન ઇત્યર્થઃ ।
યદૈવાત્મસત્યાનુબોધો જાતસ્તદૈવાત્મસંસ્થં વિષયાભાવાદગ્ન્યુષ્ણવદાત્મન્યેવ સ્થિતં જ્ઞાનમ્, અજાતિ જાતિવર્જિતમ્, સમતાં ગતં પરં સામ્યમાપન્નં ભવતિ ।
યદાદૌ પ્રતિજ્ઞાતમતો વક્ષ્યામ્યકાર્પણ્યમજાતિ સમતાં ગતમિતીદં તદુપપત્તિતઃ શાસ્ત્રતશ્ચોક્તમુપસંહ્રિયતે, અજાતિ સમતાં ગતમિતિ ।
એતસ્માદાત્મસત્યાનુબોધાત્કાર્પણ્યવિષયમન્યત્"યો વૈ9તદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વાસ્માલ્લૌકાત્પ્રૈતિ સ કૃપણઃ"(બૃ.ઉ.3 । 8 । 10) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રાપ્યૈતત્સર્વઃ કૃતકૃત્યો બ્રાહ્મણો ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ॥38॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.39
યદ્યપીદમિત્થં પરમાર્થતત્ત્વમ્-
અસ્પર્શયોગો વૈ નામ દુર્દર્શઃ સર્વયોગિભિઃ ।
યોગિનો બિભ્યતિ હ્ય્ અસ્માદ્ અભયે ભયદર્શિનઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.39
અસ્પર્શયોગો નામાયં સર્વસંબન્ધાખ્યસ્પર્શવર્જિતત્વાદસ્પર્શયોગો નામ વૈ સ્મર્યતે પ્રસિદ્ધમુપનિષત્સુ ।
દુઃખેન દૃશ્યત ઇતિ દુર્દર્શઃ સર્વૈર્યોગિભિર્ વેદાન્તવિહિતવિજ્ઞાનરહિતૈઃ સર્વયોગિભિઃ ।
આત્મસત્યાનુબોધાયાસલભ્ય એવેત્યર્થઃ ।
યોગિનો બિભ્યતિ હ્યસ્માત્સર્વભયવર્જિતાદપ્યાત્મનાશરૂપમિમં યોગં મન્યમાના ભયં કુર્વન્ત્ય્ અભયે ઽસ્મિન્ભયદર્શિનો ભયનિમિત્તાત્મનાશદર્શનશીલા અવિવેકિન ઇત્યર્થઃ ॥39॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.40
યેષાં પુનર્બ્રહ્મસ્વરૂપવ્યતિરેકેણ રજ્જુસર્પવત્ કલ્પિતમેવ મન ઇન્દ્રિયાદિ ચ ન પરમાર્થતો વિદ્યતે તેષાં બ્રહ્મસ્વરૂપાણામભયં મોક્ષાખ્યા ચાક્ષયા શાન્તિઃ સ્વભાવત એવ સિદ્ધા નાન્યાયત્તા નોપચારઃ કથઞ્ચનેત્યવોચામ ।
યે ત્વતો ઽન્યે યોગિનો માર્ગગા હીનમધ્યમદૃષ્ટયો મનો ઽન્યદાત્મવ્યતિરિક્તમાત્સંબન્ધિ પશ્યન્તિ તેષામાત્મસત્યાનુબોધરહિતાનામ્-
મનસો નિગ્રહાયત્તમ્ અભયં સર્વયોગિનામ્ ।
દુઃખક્ષયઃ પ્રબોધશ્ ચાપ્ય્ અક્ષયા શાન્તિર્ એવ ચ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.40
મનસો નિગ્રહાયત્તમભયં સર્વેષાં યોગિનામ્ ।
કિં ચ દુઃખક્ષયો ઽપિ, ન હ્યાત્મસંબન્ધિનિ મનસિ પ્રચલિતે દુઃખક્ષયો ઽસ્ત્ય્ અવિવેકિનામ્ ।
કિં ચાત્મપ્રબોધો ઽપિ મનોનિગ્રહાયત્ત એવ ।
તથાક્ષયાપિ મોક્ષાખ્યા શાન્તિસ્ તેષાં મનોનિગ્રહાયત્તૈવ ॥40॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.41
ઉત્સેક ઉદધેર્ યદ્વત્ કુશાગ્રેણૈકબિન્દુના ।
મનસો નિગ્રહસ્ તદ્વદ્ ભવેદ્ અપરિખેદતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.41
મનોનિગ્રહો ઽપિ તેષામુદધેઃ કુશાગ્રેણૈકબિન્દુનો9ત્સેચનેન શોષણવ્યવસાયવદ્વ્યવસાયવતામનવસન્નાન્તઃ કરણાનામનિર્વેદાદપરિખેદતો ભવતીત્યર્થઃ ॥41॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.42
કિમપરિખિન્નવ્યવસાયમાત્રમેવ મનોનિગ્રહ ઉપાયઃ? ન, ઇત્યુચ્યતે ।
ઉપાયેન નિગૃહ્ણીયાદ્ વિક્ષિપ્તં કામભોગયોઃ ।
સુપ્રસન્નં લયે ચૈવ યથા કામો લયસ્ તથા

મન્દુપ્ક્ચ્_3.42
અપરિખિન્નવ્યવસાયવાન્સન્ વક્ષ્યમાણેનોપાયેન કામભોગવિષયેષુ વિક્ષિપ્તં મનો નિગૃહ્ણીયાન્નિરુન્ધ્યાદાત્મન્યેવેત્યર્થઃ ।
કિં ચ લીયતે ઽસ્મિન્નિતિ સુષુપ્તો લયસ્તસ્મિંલ્લયે ચ સુપ્રસન્નમ્ આયાસવર્જિતં અપી7ત્યેતત્, નિગૃહ્ણીયાદિત્યનુવર્તતે ।
સુપ્રસન્નં ચેત્કસ્માન્નિગૃહ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
યસ્માદ્યથા કામો ઽનર્થહેતુસ્તથા લયો ઽપિ ।
અતઃ કામવિષયસ્ય મનસો નિગ્રહવલ્લયાદપિ નિરોદ્ધવ્યમિત્યર્થઃ ॥42॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.43
કઃ સ ઉપાયઃ? ઇત્યુચ્યતે-
દુઃખં સર્વમ્ અનુસ્મૃત્ય કામભોગાન્ નિવર્તયેત્ ।
અજં સર્વમનુસ્મૃત્ય જાતં નૈવ તુ પશ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.43
સર્વં દ્વૈતમવિદ્યાવિજૃમ્ભિતં દુઃખમેવેત્યનુસ્મૃત્ય કામભોગાત્કામનિમિત્તો ભોગ ઇચ્છાવિષયસ્તસ્માદ્વિપ્રસૃતં મનો નિવર્તયેદ્વૈરાગ્યભાવનયેત્યર્થઃ ।
અજં બ્રહ્મસર્વમિત્યેતચ્છાસ્ત્રાચાર્યોપદેશતો ઽનુસ્મૃત્ય તદ્વિપરીતં દ્વૈતજાતં નૈવ તુ પશ્યતિ, અભાવાત્ ॥43॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.44
લયે સંબોધયેચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્તં શમયેત્ પુનઃ ।
સકષાયં વિજાનીયાત્ સમપ્રાપ્તં ન ચાલયેત્

મન્દુપ્ક્ચ્_3.44
એવમનેન જ્ઞાનાભ્યાસવૈરાગ્યદ્વયોપાયેન લયે સુષુપ્તે લીનં સંબોધયેન્મન આત્મવિવેકદર્શનેન યોજયેત્ ।
ચિત્તં મન ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
વિક્ષિપ્તં ચ કામભોગેષુ શમયેત્પુનઃ ।
એવ પુનઃ પુનરભ્યસ્યતો લયાત્સંબોધિતં વિષયેભ્યશ્ચ વ્યાવર્તિતં નાપિ સામ્યાપન્નમન્તરાલાવસ્થં સકષાયં સરાગં બીજસંયુક્તં મન ઇતિ વિજાનીયાત્ ।
તતો ઽપિ યત્નતઃ સામ્યમાપાદયેત્ ।
યદા તુ સમપ્રાપ્તં ભવતિ સમપ્રાપ્ત્યભિમુખીભવતીત્યર્થઃ, તતસ્તન્ન વિચાલયેદ્વિષયાભિમુખં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥44॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.45
નાસ્વાદયેત્ સુખં તત્ર નિઃસઙ્ગઃ પ્રજ્ઞયા ભવેત્ ।
નિશ્ચલં નિશ્ચરચ્ ચિત્તમ્ એકીકુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_3.45
સમાધિત્સતો યોગિનો યત્સુખં જાયતે તન્નાખાદયેત્, તત્ર ન રજ્યેતેત્યર્થઃ ।
કથં તર્હિ? નિઃસઙ્ગો નિઃસ્પૃહઃ પ્રજ્ઞયા વિવેકબુદ્ધ્યા યદુપલભ્યતે સુખં તદવિદ્યાપરિકલ્પિતં મૃષૈવેતિ વિભાવયેત્ ।
તતો ઽપિ સુખરાગાન્નિગૃહ્ણીયાદિત્યર્થઃ ।
યથા પુનઃ સુખરાગાન્નિવૃત્તં નિશ્ચલસ્વભાવં સન્નિશ્ચરદ્બહિર્નિર્ગચ્છદ્ભવતિ ચિત્તં તતસ્તતો નિયમ્યોક્તોપાયેનાત્મન્યેવૈકીકુર્યાત્પ્રયત્નતઃ ।
ચિત્તસ્વરૂપસત્તામાત્રમેવાપાદયેદિત્યર્થઃ ॥45॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.46
યદા ન લીયતે ચિત્તં ન ચ વિક્ષિપ્યતે પુનઃ ।
અનિઙ્ગનમ્ અનાભાસં નિષ્પન્નં બ્રહ્મ તત્ તદા

મન્દુપ્ક્ચ્_3.46
યથોક્તોપાયેન નિગૃહીતં ચિત્તં યદા સુષુöએ ન öઈયતેન ચ પુનર્વિષયેષુવિક્ષિપ્યતે, અનિઙ્ગનમચલં નિવાતપ્રદીપકલ્પમ્, અનાભાસં ન કેનચિત્કલ્પિતેન વિષયભાવેનાવભાસત ઇતિ, યદૈવંલક્ષણં ચિત્તં તદા નિષ્પન્નં બ્રહ્મ બહ્મસ્વરૂપેણ નિષ્પન્નં ચિત્તં ભવતીત્યર્થઃ ॥46॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.47
સ્વસ્થં શાન્તં સનિર્વાણમ્ અકથ્યં સુખમ્ ઉત્તમમ્ ।
અજમ્ અજેન જ્ઞેયેન સર્વજ્ઞં પરિચક્ષતે

મન્દુપ્ક્ચ્_3.47
યથોક્તં પરમાર્થસુખમાત્મસત્યાનુબોધલક્ષણં સ્વસ્થં સ્વાત્મનિ સ્થિતમ્, શાન્તં સર્વાનર્થોપશમરૂપમ્, સનિર્વાણં નિર્વૃતિનિર્માણં કૈવલ્યં સહ નિર્વાણેન વર્તતે, તચ્ચાકથ્યં ન શક્યતે કથયિતુમ્, અત્યન્તાસાધારણવિષયત્વાત્, સુખમુત્તમં નિરતિશયં હિ તદ્યોગિપ્રત્યક્ષમેવ ।
ન જાતમિત્યજં યથા વિષયવિષયમ્ ।
અજેનાનુત્પન્નેન જ્ઞેયેનાવ્યતિરિક્તં સત્સ્વેન સર્વજ્ઞરૂપેણ સર્વજ્ઞં બ્રહ્મૈવ સુખં પરિચક્ષતે કથયન્તિ બ્રહ્મવિદઃ ॥47॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 3.48
સર્વો ઽપ્યયં મનોનિગ્રહાદિર્મૃલ્લોહાદિવત્સૃષ્ટિરુપાસના ચોક્તા પરમાર્થસ્વરૂપપ્રતિપત્યુપાયત્વેન ન પરમાર્થસત્યેતિ ।
પરમાર્થસત્યં તુ
ન કશ્ચિજ્ જાયતે જીવઃ સંભવો ઽસ્ય ન વિદ્યતે ।
એતત્ તદ્ ઉત્તમં સત્યં યત્ર કિઞ્ચિન્ ન જાયતે