Māṇḍūkyopaniṣad with Māṇḍūkyamūlamantrabhāṣya, Māṇḍūkyopaniṣatkārikā, and Āgamaśāstrabhāṣya (with commentary) · Chapter 4
MandUpKC_3.48
na kaścijjāyate jīvaḥ kartā bhoktā ca notpadyate kenacidapi prakāreṇa /
ataḥ svabhāvato 'jasyāsyaikasyātmanaḥ saṃbhavaḥ kāraṇaṃ na vidyate nāsti /
yasmānna vidyate 'sya kāraṇaṃ tasmānna kaścijjāyate jīva ityetat /
pūrveṣūpāyatvenoktānāṃ satyānāmetattaduttamaṃ satyaṃ yasminsatyasvarūpe brahmaṇyaṇumātramapi kiñcinna jāyata iti //48//
Alātaśāntiprakaraṇa
oṃkāranirṇayadvāreṇāgamataḥ pratijñātasyādvaitasya bāhyaviṣayabhedavaitathyācca siddhasya punaradvaite śāstrayuktibhyāṃ sākṣānnirdhāritasyaitaduttamaṃ satyamityupasaṃhāraḥ kṛto 'nte /
tasyaitatyāgamārthasyādvaitadarśanasya pratipakṣabhūtā dvaitino vaināśikāśca teṣāṃ cānyonyavirodādrāgadveṣādikleśāspadaṃ darśanamiti mithyādarśanatvaṃ sūcitam /
kleśānāspadatvātsamyagdarśanamityadvaitadarśanaṃ stūyate /
tadiha vistareṇānyonyaviruddhatayāsamyagdarśanatvaṃ pradarśya tatpratiṣedhenādvaitadarśanasiddhirupasaṃhartavyāvītanyāyenetyalātaśānd irārabhyate /
START MandUpK 4.1
tatrādvaitadarśanasampradāyakartur advaitasvarūpeṇaiva namaskārārtho 'yamādyaślokaḥ /
ācāryapūjā hyabhipretārthasiddhyartheṣyate śāstrārambhe /
jñānenākāśakalpena dharmānyo gaganopamān /
jñeyābhinnena saṃbuddhas taṃ vande dvipadāṃ varam
MandUpKC_4.1
ākāśeneṣadasamāptamākāśakalpamākāśatulyametat /
tenākāśakalpena jñānena, kim? dharmānātmanaḥ, kiṃviśiṣṭāngaganopamāngaganamupamā yeṣāṃ te gaganopamāstānātmano dharmān /
jñānasyaiva punarviśeṣaṇam- jñeyairdharmairātmabhirabhinnamagnyuṣṇavatsavitṛprakāśavacca jñānaṃ tena jñeyābhinnena jñānenākāśakalpena jñeyātmasvarūpāvyatiriktena gaganopamāndharmānyaḥ saṃbuddhaḥ saṃbuddhavāniti, ayameveśvaro yo nārāyaṇākhyastaṃ vande 'bhivādaye dvipadāṃ varaṃ dvipadopalakṣitānāṃ puruṣāṇāṃ varaṃ pradhānaṃ puruṣottamamityabhiprāyaḥ /
upadeṣṭṛnamaskāramukhena jñānajñeyajñātṛbhedarahitaṃ paramārthadarśanamiha prakaraṇe pratipipādayiṣitaṃ pratipakṣapratiṣedhadvāreṇa pratijñātaṃ bhavati //1//
START MandUpK 4.2
adhunā9dvaitadarśanayogasya namaskārastatstutaye-
asparśayogo vai nāma sarvasattvasukho hitaḥ /
avivādo 'viruddhaś ca deśitas taṃ namāmy aham
MandUpKC_4.2
sparśanaṃ sparśaḥ sambandho na vidyate yasya yogasya kenacitkadācidapi sa asparśayogo brahmasvabhāva eva, vai nāmeti brahmavidāmasparśayoga ityevaṃprasiddha ityarthaḥ /
sa ca sarvasattvasukhaḥ /
bhavati kaścidatyantasukhasādhanaviśiṣṭo 'pi duḥkharūpaḥ, yathā tapaḥ /
ayaṃ tu na tathā /
kiṃ tarhi sarvasattvānāṃ sukhaḥ /
tatheha bhavati kaścidviṣayopabhogaḥ sukho na hito 'yaṃ tu sukho hitaśca nityamapracalitasvabhāvatvāt kiṃ cāvivādo viruddha vadanaṃ vivādaḥ pakṣapratipakṣaparigraheṇa yasminna vidyate sa avivādaḥ /
kasmāt? yato 'viruddhaśca /
ya īdṛśo yogo deśita upadiṣṭaḥ śāstreṇa taṃ namāmyahaṃ praṇamāmītyarthaḥ //2//
START MandUpK 4.3
kathaṃ dvaitinaḥ parasparaṃ virudhyante? ityucyate /
bhūtasya jātim icchanti vādinaḥ kecid eva hi /
abhūtasyāpare dhīrā vivadantaḥ parasparam
MandUpKC_4.3
bhūtasya vidyamānasya vastuno jātimutpattimicchanti vādinaḥ kecideva hi sāṃkhyā na sarvaṃ eva dvaitinaḥ /
yasmādabhūtasyāvidyamānasyāpare vaiśeṣikā naiyāyikāśca dhīrā dhīmantaḥ prajñābhimānina ityartho vivadanto viruddhaṃ vadanto hyanyenyamicchanti jetumityabhiprāyaḥ //3//
START MandUpK 4.4
tairevaṃ viruddhavadanenānyonyapakṣapratiṣedhaṃ kurvadbhiḥ kiṃ khyāpitaṃ bhavatyucyate-
bhūtaṃ na jāyate kiñcid abhūtaṃ naiva jāyate /
vivadanto 'dvayā hy evam ajātiṃ khyāpayanti te
MandUpKC_4.4
bhūtaṃ vidyamānaṃ vastu na jāyate kiñcidvidyamānatvādevātmavadityevaṃ vadannasadvādī sāṃkhyapakṣaṃ pratiṣedhati sajjanma /
tathābhūtamavidyamānamavidyamānatvānnaiva jāyate śaśaviṣāṇavadityevaṃ vadansāṃkhyo 'pyasaddhādipakṣamasajjanma pratiṣedhati /
vivadanto viruddhaṃ vadanto 'dvayā advaitino hyete 'nyonyasya pakṣau sadasatorjanmanī pratiṣedhanto 'jātimanutpattimarthātkhyāpayanti prakāśayanti te //4//
START MandUpK 4.5
khyāpyamānām ajātiṃ tair anumodāmahe vayam /
vivadāmo na taiḥ sārdham avivādaṃ nibodhata
MandUpKC_4.5
tairevaṃ khyāpyamānāmajātimevamastvityanumodāmahe kevalaṃ na taiḥ sārdhaṃ vivadāmaḥ pakṣapratipakṣagrahaṇena; yathā te 'nyonyamityabhiprāyaḥ /
atastamavivādaṃ vivādarahitaṃ paramārthadarśanamanujñātamasmābhirnibodhata he śiṣyāḥ //5//
START MandUpK 4.6
ajātasyaiva dharmasya jātim icchanti vādinaḥ /
ajāto hy amṛto dharmo martyatāṃ katham eṣyati
MandUpKC_4.6
sadasadvādinaḥ sarve 'pīti purastātkṛtabhāṣyaślokaḥ //6//
START MandUpK 4.7-8
na bhavaty amṛtaṃ martyaṃ na martyam amṛtaṃ tathā /
prakṛter anyathābhāvo na kathañcid bhaviṣyati
svabhāvenāmṛto yasya dharmo gacchati martyatām /
kṛtakenāmṛtas tasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ
MandUpKC_4.7-8
uktārthānāṃ ślokānāmihopanyāsaḥ paravādipakṣāṇāmanyonyavirodhakhyāpitānutpatyanumodanapradarśanārthaḥ //7-8//
START MandUpK 4.9
yasmāllaukikyapi prakṛtirna viparyeti, kāsāvityāha-
sāṃsiddhikī svābhāvikī sahajā akṛtā ca yā /
prakṛtiḥ seti vijñeyā svabhāvaṃ na jahāti yā
MandUpKC_4.9
samyaksiddhiḥ saṃsiddhistatra bhavā sāṃsiddhikī yathā yogināṃ siddhānām aṇimādyaiśvaryaprāptiḥ prakṛtiḥ /
sā bhūtabhaviṣyatkālayorapi yogināṃ na viparyeti tathaiva sā /
tathā svābhāvikī dravyasvabhāvata eva yathāgnyādīnām uṣṇaprakāśādilakṣaṇā, sāpi na kālāntare vyabhicarati deśāntare ca /
tathā sahajā ātmanā sahaiva jātā yathā pakṣyādīnāmākāśagamanādilakṣaṇā /
anyāpi yā kācidakṛtā kenacinna kṛtā yatāpāṃ nimnadeśagamanādilakṣaṇā /
anyāpi yā kājitsvabhāvaṃ na jahāti sā sarvā prakṛtiriti vijñeyā loke /
mithyākalpiteṣu laukikeṣvapi vastuṣu prakṛtirnānyathā bhavati kimutājasvabhāveṣu paramārthavastuṣvamṛtatvalakṣaṇā prakṛtirnānyathā bhavatītyabhiprāyaḥ //9//
START MandUpK 4.10
kiṃviṣayā punaḥ sā prakṛtiryasyā anyathābhāvo vādibhiḥ kalpyate kalpanāyāṃ vā ko doṣa ityāha-
jarāmaraṇanirmuktāḥ sarve dharmāḥ svabhāvataḥ /
jarāmaraṇam icchantaś cyavante tanmanīṣayā
MandUpKC_4.10
jarāmaraṇanirmuktāḥ- jarāmaraṇādisarvavikriyāvarjitā ityarthaḥ /
ke ? sarve dharmāḥ sarva ātmāna ityetatsvabhāvataḥ prakṛtitaḥ /
evaṃsvabhāvāḥ santo dharmājarāmaraṇamicchanta icchanta ivecchantorajjvāmiva sarpamātmani kalpayantaścyavante svabhāvataścalantītyarthaḥ, tanmanīṣayā janmamaraṇacintayā tadbhāvabhāvitatvādoṣeṇetyarthaḥ //10//
START MandUpK 4.11
kathaṃ sajjātivādibhiḥ sāṃkhyairanupapannamucyata ityāha vaiśeṣikaḥ-
kāraṇaṃ yasya vai kāryaṃ kāraṇaṃ tasya jāyate /
jāyamānaṃ katham ajaṃ bhinnaṃ nityaṃ kathaṃ ca tat
MandUpKC_4.11
kāraṇaṃ mṛdvadupādānalakṣaṇaṃ yasya vādino vai kāryaṃ kāraṇameva kāryākāreṇa pariṇamate yasya vādina ityarthaḥ, tasyājameva satprādhānādi kāraṇaṃ mahadādikāryarūpeṇa jāyata ityarthaḥ /
mahadādyākāreṇa cejjāyamānaṃ pradhānaṃ kathamajamucyate tairvipratiṣiddhaṃ cedaṃ jāyate 'jaṃ ceti /
nityaṃ ca tairucyate pradhānaṃ bhinnaṃ vidīrṇaṃ sphuṭitamekadeśena satkathaṃ nityaṃ bhavedityarthaḥ /
na hi sāvayavaṃ ghaṭādy ekadeśasphuṭanadharmi nityaṃ dṛṣṭaṃ loka ityarthaḥ /
vidīrṇaṃ ca syādekadeśenājaṃ nityaṃ cety etadvipratiṣiddhaṃ tairabhidhīyata ityabhiprāyaḥ //11//
START MandUpK 4.12
uktasyaivārthasya spaṣṭīkaraṇārthamāha-
kāraṇād yady ananyatvam ataḥ kāryam ajaṃ yadi /
jāyamānād dhi vai kāryāt kāraṇaṃ te kathaṃ dhruvam
MandUpKC_4.12
kāraṇādajātkāryasya yadyananyatvamiṣṭaṃ tvayā tataḥ kāryamajamiti prāptam /
idaṃ cānyadvipratiṣiddhaṃ kāryamajaṃ ceti tava /
kiṃ cānyatkāryakāraṇayonanyatve jāyamānāddhi vai kāryakāraṇamananyannityaṃ dhruvaṃ ca te kathaṃ bhavet /
na hi kukkuṭyā ekadeśaḥ pacyata ekadeśaḥ prasavāya kalpyate //12//
START MandUpK 4.13
kiṃ cānyam-
ajād vai jāyate yasya dṛṣṭāntas tasya nāsti vai /
jātāc ca jāyāmānasya na vyavasthā prasajyate
MandUpKC_4.13
ajādanutpannādvastuno jāyate yasya vādinaḥ kāryaṃ dṛṣṭānttastasya nāsti vai, dṛṣṭāntābhāver'thādajānna kiñcijjāyata iti siddhaṃ bhavatītyarthaḥ /
yadā punarjātājjāyamānasya vastuno 'bhyupagamas tadapyanyasmāj jātāttadapyanyasmāditi na vyāvasthā prasajyate /
anavasthānaṃ syādityarthaḥ //13//
START MandUpK 4.14
"yatra tvasya sarvamātmaivābhūt"(bṛ.u.2 / 4 / 18) iti paramārthato dvaitābhāvaḥ śrutyoktastamāśrityāha-
hetor ādiḥ phalaṃ yeṣām ādir hetuḥ phalasya ca /
hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tair upavarṇyate
MandUpKC_4.14
hetordharmāderādiḥ kāraṇaṃ dehādisaṃghātaḥ phalaṃ yeṣāṃ vādinām /
tathādiḥ kāraṇaṃ heturdharmādharmādiḥ phalasya ca dehādisaṃghātasya /
evaṃ hetuphalayoritaretarakāryakāraṇatvenādimattvaṃ bruvadbhirevaṃ hetoḥ phalasya cānāditvaṃ kathaṃ tairupavarṇyate? vipratiṣiddhamityarthaḥ /
na hi nityasya kūṭasthasyātmano hetuphalātmatā sambhavati //14//
START MandUpK 4.15
kathaṃ tairviruddhamabhyupagamyata ityucyate-
hetor ādiḥ phalaṃ yeṣām ādir hetuḥ kalasya ca /
tathā janma bhavet teṣāṃ putrāj janma pitur yathā
MandUpKC_4.15
hetujanyādeva phalāddhetorjanmābhyupagacchatāṃ teṣāmīdṛśo virodha ukto bhavati yathā putrājjanma pituḥ //15//
START MandUpK 4.16
yathokto virodho na yukto 'bhyupagantumiti cenmanyase-
saṃbhave hetuphalayor eṣitavyaḥ kramas tvayā /
yugapatsaṃbhave yasmād asaṃbandho viṣāṇavat
MandUpKC_4.16
saṃbhave hetuphalayorutpattau krama eṣitavyastvayānyeṣṭavyo hetu ; pūrvaṃ paścātphalaṃ ceti /
itaśca yugapatsaṃbhave yasmāddhetuphalayoḥ kāryakāraṇatvenāsaṃbandhaḥ, yathā yugapatsaṃbhavatoḥ savyetaragoviṣāṇayoḥ //16//
START MandUpK 4.17
kathamasaṃbandhaḥ? ityāha-
phalād utpadyamānaḥ san na te hetuḥ prasidhyati /
aprasiddhaḥ kathaṃ hetuḥ phalam utpādayiṣyati
MandUpKC_4.17
janyātsvato 'labdhātmakāt phalādutpadyamānaḥ sañśaśaviṣāṇāderivāsato na hetuḥ prasidhyati janma na labhate /
alabdhātmako 'prasiddhaḥ sañśaśaviṣāṇādikalpastava kathaṃ phalamutpādayiṣyati? na hītaretarāpekṣasiddhyoḥ śaśaviṣāṇakalpayoḥ kāryakāraṇabhāvena saṃbandhaḥ kvacid dṛṣṭaḥ, anyathā vetyabhiprāyaḥ //17//
START MandUpK 4.18
yadi hetoḥ phalāt siddhiḥ phalasiddhiś ca hetutaḥ /
katarat pūrvaniṣpannaṃ yasya siddhir apekṣayā
MandUpKC_4.18
asaṃbandhatādoṣeṇāpodite 'pi hetuphalayoḥ kāryakāraṇabhāve yadi hetuphalayoranyonyasiddhirabhyupagamyata eva tvayā kataratpūrvaniṣpannaṃ hetuphalayoryasya paścādbhāvinaḥ siddhiḥ syātpūrvasiddhyapekṣayā tad brūhītyarthaḥ //18//
START MandUpK 4.19
athaitanna śakyate vaktumiti manyase-
aśaktir aparijñānaṃ kramakopo 'tha vā punaḥ /
evaṃ hi sarvathā buddhair ajātiḥ paridīpitā
MandUpKC_4.19
seyamaśaktiraparijñānaṃ tattvāviveko mūḍhatetyarthaḥ /
atha vā yo 'yaṃ tvayoktaḥ kramo hetoḥ phalasya siddhiḥ phalācca hetoḥ siddhiritītaretarānantaryalakṣaṇastasya kopo viparyāso 'nyathābhāvaḥ syādityabhiprāyaḥ /
evaṃ hetuphalayoḥ kāryakāraṇabhāvānupapatterajātiḥ sarvasyānutpattiḥ paridīpitā prakāśitānyonyapakṣadoṣaṃ bruvadbhirvādibhirbuddhaiḥ paṇḍitairityarthaḥ //19//
START MandUpK 4.20
nanu hetulayoḥ kāryakāraṇabhāva ityasmābhiruktaṃ śabdamātramāśritya cchalamidaṃ tvayoktaṃ putrājjanma pituryathā, viṣāṇavaccāsaṃbandha ityādi /
na hyasmābhirasiddhāddhetoḥ phalasiddhirasiddhādvā phalāddhetusiddharabhyupagatā /
kiṃ tarhi? bījāṅkuravatkāryakāraṇabhāvo 'bhyupagamyata iti /
atrocyate-
bījāṅkurākhyo dṛṣṭāntaḥ sadā sādhyasamo hi sa /
na hi sādhyasamo hetuḥ siddhau sādhyasya yujyate
MandUpKC_4.20
bījāṅkurākhyā dṛṣṭānto yaḥ sa sādhyena tulyo mametyabhiprāyaḥ /
nanu pratyakṣaḥ kāryakāraṇabhāvo bījāṅkurayoranādiḥ? na, pūrvasya pūrvasyāparavadādimattvābhyupagamāt /
yathedānīmutpanno 'paro 'ṅkuro bījādādimānbījaṃ cāparamanyasmādaṅkurāditi krameṇotyannatvādādimat /
evaṃ pūrvaḥ pūrvo 'ṅkuro bījaṃ ca pūrvaṃ pūrvamādimadeviti pratyekaṃ sarvasya bījāṅkurajātasyādimattvātkasyacidapyanāditvānupapatti /
evaṃ hetuphalānām /
atha bījāṅkurasantateranādimattvamiti cet? na, ekatvānupapatteḥ /
na hi bījāṅkuravyatirekeṇa bījāṅkurasantatirnāmaikābhyupagamyate hetuphalasantatirvā tadanāditvavādibhis tasmātsūktaṃ hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tairupavarṇyata iti /
tathā cānyadapyanupapatternacchalamityabhiprāyaḥ /
na ca loke sādhyasamo hetuḥ sādhyasiddhau siddhinimittaṃ prayujyate pramāṇakuśalairityarthaḥ /
heturiti dṛṣṭānto 'trābhipretaḥ, gamakatvāt /
prakṛto hi dṛṣṭānto na heturiti //20//
START MandUpK 4.21
kathaṃ buddhairajātiḥ paridīpitetyāha-
pūrvāparāparijñānam ajāteḥ paridīpakam /
jāyamānād dhi vai dharmāt kathaṃ pūrvaṃ na gṛhyate
MandUpKC_4.21
yadetaddhetuphalayoḥ pūrvāparāparijñānaṃ taccaitadajāteḥ paridīpakamavabodhakamityarthaḥ /
jāyamāno hi ceddharmo gṛhyate, kathaṃ tasmātpūrvaṃ kāraṇaṃ na gṛhyate /
avaśyaṃ jāyamānasya grahītrā tajjanakaṃ grahītavyam /
janyajanakayoḥ saṃbandhasyānapetatvāt /
tasmādajātiparidīpakaṃ tadityarthaḥ //21//
START MandUpK 4.22
itaśca na jāyate kiñcit, yajjāyamānaṃ vastu-
svato vā parato vāpi na kiñcid vastu jāyate /
sad asat sadasad vāpi na kiñcid vastu jāyate
MandUpKC_4.22
svataḥ parata ubhayato vā sadasatsadasadvā na jāyate na tasya kenacidapi prakāreṇa janma saṃbhavati /
na tāvatsvayamevāpariniṣpannātsvataḥ svarūpātsvayameva jāyate yathā ghaṭastasmādeva ghaṭāt /
nāpi parato 'nyasmādanyo yathā ghaṭātpaṭaḥ paṭātpaṭāntaram /
tathā nobhayataḥ, virodhāt; yathā ghaṭapaṭābhyāṃ ghaṭaḥ paṭo vā na jāyate /
nanu mṛdo ghaṭo jāyate pituśca putraḥ /
satyam, asti jāyata iti pratyayaḥ śabdaśca mūḍhānām /
tāveva śabdapratyayau vivekibhiḥ parīkṣyete kiṃ satyameva tāvuta mṛṣeti /
yāvatā parīkṣyamāṇe śabdapratyaviṣayaṃ vastu ghaṭaputrādilakṣaṇaṃ śabdamātrameva tat /
"vācārambhaṇam"(chā.u.6 / 1 / 4) iti śruteḥ /
saccenna jāyate sattvānmṛtpitrādivad /
yadyasattathāpi na jāyate 'sattvādeva śaśaviṣāṇādivat /
atha sadasattathāpi na jāyate viruddhasyaikasyāsaṃbhavāt /
ato na kiñcadvastu jāyata iti siddham /
yeṣāṃ punarjanireva jāyata iti kriyākārakaphalaikatvam abhyupagamyate kṣaṇikatvaṃ ca vastunaḥ, te dūrata eva nyāyāpetāḥ /
idamitthamityavadhāraṇakṣaṇāntarānavasthānādananubhūtasya smṛtyanupapatteśca //22//
START MandUpK 4.23
kiṃ ca hetuphalayoranāditvamabhyupagacchatā tvayā balāddhetuphalayorajanmaivābhyupagataṃ syāt /
tatkatham?
hetur na jāyate 'nādeḥ phalaṃ cāpi svabhāvataḥ /
ādir na vidyate yasya tasya hy ādir na vidyate
MandUpKC_4.23
anāderādirahitātphalāddheturna jāyate /
na hyanutpannādanādeḥ phalāddhetorjanmeṣyate tvayā /
phalaṃ cādirahitādanāderhetorajātsvabhāvata eva nirnimittaṃ jāyata iti nābhyupagamyate /
tasmādanāditvamabhyupagacchatā tvayā hetuphalayorajanmāvābhyupagamyate /
yasmādādiḥ kāraṇaṃ na vidyate yasya loke tasya hyādiḥ pūrvoktā jātirna vidyate /
kāraṇavata eva hyādirabhyupagamyate nākāraṇavataḥ //23//
START MandUpK 4.24
uktasyaivārthasya dṛḍhīkaraṇacikīrṣayā punarākṣipati-
prajñapteḥ sanimittatvam anyathā dvayanāśataḥ /
saṃkleśasyopalabdheś ca paratantrāstitā matā
MandUpKC_4.24
prajñānaṃ prajñaptiḥ śabdādipratītistasyāḥ sanimittatvam; nimittaṃ kāraṇaṃ viṣaya ityetatsannimittatvaṃ saviṣatvaṃ svātmavyatiriktaviṣayatetyetat pratijānīmahe /
na hi nirviṣayā prajñaptiḥ śabdādipratītiḥ syāt, tasyāḥ sanimittatvāt /
anyathā nirviṣayatve śabdasparśanīlapītalohitādipratyayavaicitryasya dvayasya nāśato nāśo 'bhāvaḥ prasajyetetyarthaḥ /
na ca pratyayavaicitryasya dvayasyābhāvo 'sti pratyakṣatvāt /
ataḥ pratyavaicitryasya dvayasya darśānāt, pareṣāṃ tantraṃ paratantramityanyaśāstram, tasya paratantrasya paratantrāśrayasya bāhyārthasya jñānavyatiriktasyāsthitā matābhipretā /
na hi prajñapteḥ prakāśamātrasvarūpāyā nīlapītādibāhyālambanavaicitryamantareṇa svabhāvabhedenaiva vaicitryaṃ saṃbhavati /
sphaṭikasyeva nīlādyupādhyāśrayairvinā vaicitryaṃ na ghaṭata ityabhiprāyaḥ /
itaśca paratantrāśrayasya bāhyārthasya jñānavyatiriktasyāstitā /
saṃkleśanaṃ saṃkleśo duḥkhamityarthaḥ /
upalabhyate hyagnidāhādinimittaṃ duḥkham /
yadyagnyādibāhyaṃ dāhādinimittaṃ vijñānavyatiriktaṃ na syāttato dāhādiduḥkhaṃ nopalabhyate /
upalabhyate tu /
atastena manyamahe 'sti bāhyor'tha iti /
na hi vijñānamātre saṃklośo yuktaḥ, anyatrādarśanādityabhiprāyaḥ //24//
START MandUpK 4.25
atrocyate-
prajñapteḥ sanimittatvam iṣyate yuktidarśanāt /
nimittasyānimittatvam iṣyate bhūtadarśanāt
MandUpKC_4.25
bāḍhamevaṃ prajñapteḥ sanimittatvaṃ dvayasaṃkleśopalabdhiyuktidarśanādiṣyate tvayā /
sthirībhava tāvattvaṃ yuktidarśanaṃ vastunastathātvābhyupagame kāraṇamityatra /
brūhi kiṃ tata iti /
ucyate /
nimittasya prajñaptyālambanābhimatasya ghaṭāderanimittatvamanālambanatvaṃ vaicitryāhetutvamiṣyate 'smābhiḥ /
katham? bhūtadarśanātparamārthadarśanādityetat /
na hi ghaṭo yathābhūtamṛdrūpadarśane sati tadvyatirekeṇāsti, yathāśvānmahiṣaḥ paṭo vā tantuvyatirekeṇa, tantavaścāṃśuvyatirekeṇetyevamuttarottara bhūtadarśana āśabdapratyayanirodhānnaiva nimittamupalabhāmaha ityarthaḥ /
athavā bhūtadarśanādbāhyārthasyānimittatvamiṣyate, rajjvādāviva sarpāderityarthaḥ /
bhrāntidarśanaviṣayatvācca nimittasyānimittatvaṃ bhavet /
tadabhāve 'bhāvān na hi suṣuptasamāhitamuktānāṃ bhrāntidarśanābhāva ātmavyatirikto bāhyor'tha upalabhyate /
na hyunmattāvagataṃ vastvanunmattairapi tathābhūtaṃ gamyate /
etena dvayadarśanaṃ saṃkleśopalabdhiśca pratyuktā //25//
START MandUpK 4.26
yasmānnāsti bāhyaṃ nimittamataḥ-
cittaṃ na saṃspṛśaty arthaṃ nārthābhāsaṃ tathaiva ca /
abhūto hi yataś cārtho nārthābhāsas tataḥ pṛthak
MandUpKC_4.26
cittaṃ na spṛśatyarthaṃ bāhyālambanaviṣayam, nāpyarthābhāsaṃ cittatvātsvapnacittavat /
abhūto hi jāgarite 'pi svapnārthavadeva bāhyaḥ śabdādyartho yata uktahetutvācca /
nāpyarthābhāsaścittātpṛthakcittameva hi ghaṭādyarthavadavabhāsate yathā svapne //26//
START MandUpK 4.27
nanu viparyāsastarhyasati ghaṭādau ghaṭādyābhāsatā cittasya /
tathā ca satyaviparyāsaḥ kvacidvaktavya iti /
atrocyate-
nimittaṃ na sadā cittaṃ saṃspṛśaty adhvasu triṣu /
animitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya bhaviṣyati
MandUpKC_4.27
nimittaṃ viṣayamatītānāgatavartamānādhvasu triṣvapi sadā cittaṃ na spṛśedeva hi /
yadi hi kvacit saṃspṛśet sa aviparyāsaḥ paramārtha iti /
atastadapekṣayāsati ghaṭe ghaṭādyābhāsatā viparyāsaḥ syānna tu tadasti kadācidapi cittasyārthasaṃsparśanam /
tasmādanimitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya cittasya bhaviṣyati; na kathañcidviparyāso 'stītyabhiprāyaḥ /
ayameva hi svabhāvaścittasya yadutāsati nimitte ghaṭādau tadvadavabhāsanam //27//
START MandUpK 4.28
prajñapteḥ sanimittatvamityādyetadantaṃ vijñānavādino bauddhastha vacanaṃ bāhyārthavādipakṣapratiṣedhaparamācāryeṇānumoditam /
tadeva hetuṃ kṛtvā tatpakṣapratiṣedhāya tadidamucyate-
tasmān na jāyate cittaṃ cittadṛśyaṃ na jāyate /
tasya paśyanti ye jātiṃ khe vai paśyanti te padam
MandUpKC_4.28
yasmādasatyeva ghaṭādau ghaṭādyābhāsatā cittasya vijñānavādinābhyupagatā tadanumoditam asmābhirapi bhūtadarśanāt, tasmāttasyāpi cittasya jāyamānāvabhāsatāsatyeva janmani yuktā bhavitumityato na jāyate cittam, yathā cittadṛśyaṃ na jāyate /
atastasya cittasya ye jātiṃ paśyanti vijñānavādinaḥ kṣaṇikatvaduḥkhitvaśūnyatvānātmatvādi ca, tenaiva cittena cittasvarūpaṃ draṣṭumaśakyaṃ paśyantaḥ khe vai paśyanti te padaṃ pakṣyādīnām /
ata itarebhyo 'pi dvaitibhyo 'tyantasāhasikā ityartho ye 'pi śūnyavādinaḥ paśyanta eva sarvaśūnyatāṃ svadarśanasyāpi śūnyatāṃ svadarśanasyāpi śūnyatāṃ pratijānate te tato 'pi sāhasikatarāḥ khaṃ muṣṭināpi jighṛkṣanti //28//
START MandUpK 4.29
uktairhetubhirajamekaṃ brahmeti siddhaṃ yatpunarādau pratijñātaṃ tatphalopasaṃhārārthoyaṃ ślokaḥ-
ajātaṃ jāyate yasmād ajātiḥ prakṛtis tataḥ /
prakṛter anyathābhāvo na kathañcid bhaviṣyati
MandUpKC_4.29
ajātaṃ yaccittaṃ brahmaiva jāyata iti vādibhiḥ parikalpyate tadajātaṃ jāyate yasmādajātiḥ prakṛtistasya /
tatastasmādajātarūpāyāḥ prakṛteranyathābhāvo janma na kathañcidbhaviṣyati //29//
START MandUpK 4.30
ayaṃ cāpara ātmanaḥ saṃsāramokṣayoḥ paramārthasadbhāvavādināṃ doṣa ucyate-
anāder antavattvaṃ ca saṃsārasya na setsyati /
anantatā cādimato mokṣasya na bhaviṣyati
MandUpKC_4.30
anāderatītakoṭirahitasya saṃsārasyāntavattvaṃ samāptirna setsyati yuktitaḥ siddhiṃ nopayāsyati /
na hyanādiḥ sannantavānkaścitpadārtho dṛṣṭo loke /
bījāṅkurasaṃbandhanairantaryavicchedo iṣṭa iti cet, nai7kavastvabhāvenāpoditvāt /
tathānantatāpi vijñānaprāptikālaprabhavasya mokṣasyādimato na bhaviṣyati, ghaṭādiṣvadarśanāt /
ghacādivināśavadavastutvādadoṣa iti cet, tathā ca mokṣasya paramārthasadbhāvapratijñāhāniḥ /
asattvādeva śaśaviṣāṇasyevādimattvābhāvaśca //30//
START MandUpK 4.31-32
ādāvante ca yan nāsti vartamāne 'pi tat tathā /
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo 'vitathā iva lakṣitāḥ
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate /
tasmād ādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ
MandUpKC_4.31-32
vaitathye kṛtavyākhyānau ślokāviha saṃsāramokṣābhāvaprasaṅgena paṭhitau //31-32 //
START MandUpK 4.33
sarve dharmā mṛṣā svapne kāyasyāntanidarśanāt /
saṃvṛtte 'smin pradeśe vai bhūtānāṃ darśanaṃ kutaḥ
MandUpKC_4.33
nimittasyānimittatvamiṣyate bhūtadarśanādityayamarthaḥ prapañcyata etaiḥ ślokaiḥ //33//
START MandUpK 4.34
na yuktaṃ darśanaṃ gatvā kālasyāniyamād gatau /
pratibuddhaś ca vai sarvas tasmin deśe na vidyate
MandUpKC_4.34
jāgarite gatyāgamanakālo niyato deśaḥ pramāṇato yastasyā niyamānniyamasyābhāvātsvapne na deśāntarāgamanamityarthaḥ //34//
START MandUpK 4.35
mitrādyaiḥ saha saṃmantrya saṃbuddhau na prapadyate /
gṛhītaṃ cāpi yat kiñcit pratibuddho na paśyati
MandUpKC_4.35
mitrādyaiḥ saha saṃmantrya tadeva mantraṇaṃ pratibuddhau na prapadyate /
gṛhītaṃ ca yatkiñciddhiraṇyādi na prāpnoti /
ataśca na deśāntaraṃ gacchanti svapne //35//
START MandUpK 4.36
svapne cāvastukaḥ kāyaḥ pṛthag anyasya darśanāt /
yathā kāyas tathā sarvaṃ cittadṛśyam avastukam
MandUpKC_4.36
svapne cāṭandṛśyate yaḥ kāyaḥ sa avastukastato 'nyasya svāpadeśastasya pṛthakkāyāntarasya darśanāt /
yathā svapnadṛśyaḥ kāyo 'saṃstathā sarvaṃ cittadṛśyamavastukaṃ jāgarite 'pi cittadṛśyatvādityarthaḥ /
svapnasamatvādasajjāgaritamapīti prakaraṇārthaḥ //36//
START MandUpK 4.37
itaścāsatvaṃ jāgradvastunaḥ-
grahaṇāj jāgaritavat taddhetuḥ svapna iṣyate /
tad dhetutvāt tu tasyaiva sajjāgaritam iṣyate
MandUpKC_4.37
jāgaritavajjāgaritasye7va grahaṇādgrāhyagrāhakarūpeṇāsvapnasya tajjāgaritaṃ heturasya svapnasya sa svapnastaddhetujāgaritakāryamiṣyate /
taddhetutvājjāgaritakāryatvāttasyaiva svapnadṛśya eva sajjāgaritaṃ na tvanyeṣām /
yathā svapna ityabhiprāyaḥ /
yathā svapnaḥ svapnadṛśya eva sansādhāraṇavidyamānavastuvadavabhāsate tathā tatkāraṇatvātsādhāraṇavidyamānavastuvadavabhāsamānaṃ na tu sādhāraṇaṃ vidyamānavastu svapnavadevetyabhiprāyaḥ //37//
START MandUpK 4.38
nanu svapnakāraṇatve 'pi jāgaritavastuno na svapnavadavastutvam /
atyantacalo hi svapno jāgaritaṃ tu sthiraṃ lakṣyate /
satyamevamavivekināṃ syāt /
vivekināṃ tu na kasyacidvastuna utpādaḥ prasiddhe 'taḥ-
utpādasyāprasiddhatvād ajaṃ sarvam udāhṛtam /
na ca bhūtād abhūtasya saṃbhavo 'sti kathañcana
MandUpKC_4.38
aprasiddhatvādutpādasyātmaiva sarvamityajaṃ sarvamudāhṛtaṃ vedānteṣu"sabāhyābhyantaro hyajaḥ"(mu.u.2 / 1 / 2) iti /
yadyapi manyase jāgaritāstato 'satsvapno jāyata iti tadasat /
na bhūtādvidyamānāda bhūtasyāsataḥ sambhavo 'sti loke /
na hyasataḥ śaśaviṣāṇādeḥ sambhavo dṛṣṭaḥ kathañcidapi //38//
START MandUpK 4.39
nanūktaṃ tvayaiva svapno jāgaritakāryamiti tatkathamutpādo 'prasiddha ityucyate?
śṛṇu tatra yathā kāryakāraṇabhāvo 'smābhirabhipreta iti-
asaj jāgarite dṛṣṭvā svapne paśyati tanmayaḥ /
asatsvapne 'pi dṛṣṭvā ca pratibuddhau na paśyati
MandUpKC_4.39
asadavidyamānaṃ rajjusarpadvikalpitaṃ vastu jāgarite dṛṣṭvā tadbhāvabhāvitastanmayaḥ svapne 'pi jāgaritavadgrāhyagrāhakarūpeṇa vikalpayanpaśyati /
tathāsatsvapne 'pi dṛṣṭvā ca pratibuddhau na paśyatyavikalpayan /
ca śabdāttathā jāgarite 'pi dṛṣṭvā svapne na paśyati kadācidityarthaḥ /
tasmājjāgaritaṃ svapnaheturucyate na tu paramārthasaditi kṛtvā //39//
START MandUpK 4.40
paramārthatastu na kasyacitkenacidapi prakāreṇa kāryakāraṇabhāva upapadyate katham?-
nāsty asaddhetukam asat sadasaddhetukaṃ tathā /
sac ca saddhetukaṃ nāsti saddhetukam asat kutaḥ
MandUpKC_4.40
nāstyasaddhetukamasacchaśaviṣāṇādi hetuḥ kāraṇaṃ yasyāsata eva svakusumādestadasaddhatukamasanna vidyate /
tathā sadapi ghaṭādivastv asaddhetukaṃ śaśaviṣāṇādikāryaṃ nāsti /
tathā sacca vidyamānaṃ ghaṭādi vidyamānaghaṭādivastvantarakāryaṃ nāsti /
satkāryamasatkuta eva sambhavati? na cānyaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ sambhavati śakyo vā kalpayitum? ato vivekināmasiddha eva kāryakāraṇabhāvaḥ kasya cidityabhiprāyaḥ //40//
START MandUpK 4.41
punarapi jāgratsvapnayorasatorapi kāryakāraṇabhāvāśaṅkāmapanayann āha-
viparyāsād yathā jāgrad acintyān bhūtavat spṛśet /
tathā svapne viparyāsād dharmāṃs tatraiva paśyati
MandUpKC_4.41
viparyāsādavivekato yathā jāgrajjāgarite 'cintyānbhāvānaśakyacintanīyān rajjusarpādīn bhūtavatparamārthavatspṛśanniva vikalpayedityarthaḥ kaścidyathā, tathā svapne viparyāsāddhastyādīndharmān paśyanniva vikalpayati; tatraiva paśyati na tu jāgaritādutpadyamānānityarthaḥ //41//
START MandUpK 4.42
upalambhāt samācārād asti vastutvavādinām /
jātis tu deśitā buddhair ajātes trasatāṃ sadā
MandUpKC_4.42
yāpi buddhairadvaitavādibhirjātirdeśitopadiṣṭā, upalambhanam upalambhastasmādupalabdherityarthaḥ, samācārādvarṇāśramādidharmasamācaraṇāt, tābhyāṃ hetubhyāmastivastutvavādinām asti vastubhūva ityevaṃ vadanaśīlānāṃ dṛḍhāgrahavatāṃ śraddadhānānāṃ mandavivekināmanarthepāyatvena sā deśitā jātiḥ /
tāṃ gṛhṇantu tāvat /
vedāntābhyāsināṃ tu svayamevājādvayātmaviṣayo viveko bhaviṣyatīti na tu paramārthabuddhyā /
te hi śrotriyāḥ sthūlabuddhitvādajāter ajātivastunaḥ sadā trasyantyātmanāśaṃ manyamānā avivekina ityarthaḥ /
upāyaḥ sa avatārāyetyuktam //42//
START MandUpK 4.43
ajātes trasatāṃ teṣām upalambhād viyanti ye /
jātidoṣā na setsyanti doṣo 'py alpo bhaviṣyati
MandUpKC_4.43
ye caivamupalambhātsamācarāccājāterajātivastunastrasanto 'stivastvityadvayādātmano viyanti viruddhaṃ yanti dvaitaṃ pratipadyanta ityarthaḥ /
teṣāmajātestrasatāṃ śraddhadhānānāṃ sanmārgāvalambināṃ jātidoṣā jātyupalambhakṛtā doṣā na setsyanti siddhiṃ nopayāsyanti, vivekamārgapravṛttatvāt /
yadyapi kaściddoṣaḥ syātso 'pyalpa eva bhaviṣyati /
samyagdarśanāpratipattihetuka ityarthaḥ //43//
START MandUpK 4.44
nanūpalambhasamācārayoḥ pramāṇatvādastyeva dvaitaṃ vastviti, na; upalambhasamācārayorvyabhicārāt /
kathaṃ vyabhicāra ityucyate-
upalambhāt samācārān māyāhastī yathocyate /
upalambhāt samācārād asti vastu tathocyate
MandUpKC_4.44
upalabhyate hi māyāhastī hastīva hastinamivātra samācaranti, bandhanārohaṇādihāstisambandhibhirdharmairhastīti cocyate 'sannapi yathā tathaivopalambhātsamācārāddvaitaṃ bhedarūpamasti vastvityucyate /
tasmānnopalambhasamācārau dvaitavastusadbhāve hetu bhavata ityabhiprāyaḥ //44//
START MandUpK 4.45
kiṃ punaḥ paramārthasadvastu yadāspadā jātyāhyasadbuddhaya ityāha-
jātyābhāsaṃ calābhāsaṃ vastvābhāsaṃ tathaiva ca /
ajācalam avastutvaṃ vijñānaṃ śāntam advayam
MandUpKC_4.45
ajāti sajjātivadavabhāsata iti jātyābhāsam /
tadyathā devadatto jāyata iti /
calābhāsaṃ calamivābhāsata iti /
yathā sa eva devadatto gacchatīti /
vastvābhāsaṃ vastu dravyaṃ dharmi tadvadavabhāsata iti vastvābhāsam /
yathā sa eva devadatto gauro dīrgha iti jāyate devadattaḥ spandate dīrgho gaura ityevamavabhāsate /
paramārthatastvajamacalamavastutvamadravyaṃ ca kiṃ tadevaṃprakāram? vijñānaṃ vijñaptiḥ /
jātyādirahitatvācchāntam /
ata evādvayaṃ ca tadittarthaḥ //45//
START MandUpK 4.46
evaṃ na jāyate cittam evaṃ dharmā ajāḥ smṛtāḥ /
evam eva vijānanto na patanti viparyaye
MandUpKC_4.46
evaṃ yathoktebhyo hetubhyo na jāyate cittamevaṃ dharmā ātmano 'jāḥ smṛtā brahmavidbhiḥ /
dharmā iti bahuvacanaṃ dehabhedānuvidhāyitvādadvayasyaivopacārataḥ /
evameva yathoktaṃ vijñānaṃ jātyādirahitamadvayamātmatattvaṃ vijānantastyaktabāhyaiṣaṇāḥ punarnapatantyavidyādhvāntasāgare viparyaye /
"tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ" (ī.u.7) ityādi mantravarṇāt //46//
START MandUpK 4.47
yathoktaṃ paramārthadarśanaṃ prapañcayiṣyannāha-
ṛjuvakrādikābhāsam alātaspanditaṃ yathā /
grahaṇagrāhakābhāsaṃ vijñānaspanditaṃ tathā
MandUpKC_4.47
yathā hi loka ṛjuvakrādiprakārābhāsamalātaspanditamulkācalanaṃ tathā grahaṇagrāhakābhāsaṃ viṣayiviṣayābhāsamityarthaḥ /
kiṃ tadvijñānaspanditam /
spanditamiva spanditamavidyayā /
na hyacasya vijñānasya spandanamasti /
ajācalamiti hyuktam //47//
START MandUpK 4.48
aspandamānam alātam anābhāsam ajaṃ yathā /
aspandamānaṃ vijñānam anābhāsam ajaṃ tathā
MandUpKC_4.48
aspandamānaṃ spandanavarjitaṃ tadevālātamṛjvādyākāreṇājāyamānamanābhāsamajaṃ yathā; tathāvidyayā spandamānamavidyoparame 'spandamānaṃ jātyādyākāreṇānābhāsamajamacalaṃ bhaviṣyitītyarthaḥ //48//
START MandUpK 4.49
kiṃ ca-
alāte spandamāne vai nābhāsā anyato bhuvaḥ /
na tato 'nyatra nispandān nālātaṃ praviśanti te
MandUpKC_4.49
tasminnevālāte spandamāna ṛjuvakrādyābhāsā alātādanyataḥ kutaścidāgatyālāte naiva bhavantī7ti nānyatobhuvaḥ /
na ca tasmānnispandādalātādanyatra nirgatāḥ /
na ca nispandamalātameva praviśanti te //49//
START MandUpK 4.50
kiṃ ca-
na nirgatā alātāt te dravyatvābhāvayogataḥ /
vijñāne 'pi tathaiva syur ābhāsasyāviśeṣataḥ
MandUpKC_4.50
na nirgatā alātātta ābhāsā gṛhādivaddravyatvābhāvayogato dravyasyabhāvo dravyatvam, tadabhāvo dravyatvābhāvaḥ, dravyatvābhāvayogato dravyatvābhāvayuktairvastutvābhāvādityarthaḥ, vastuno hi praveśādi sambhavati nāvastunaḥ /
vijñāno 'pi jātyādyābhāsāstathaiva syurābhāsasyāviśeṣatastulyatvāt //50//
START MandUpK 4.51-52
kathaṃ tulyatvamityāha-
vijñāne spandamāne vai nābhāsā anyatobhuvaḥ /
na tato 'nyatra nispandān na vijñānaṃ viśanti te
na nirgatās te vijñānād dravyatvābhāvayogataḥ /
kāryakāraṇatābhāvād yato 'cintyāḥ sadaiva te
MandUpKC_4.51-52
alātena samānaṃ sarvaṃ vijñānasya /
sadācalatvaṃ tu vijñānasya viśeṣaḥ /
jātyādyābhāsa vijñāne 'cale kiṅkṛtā ityāha /
kāryakāraṇatābhāvājjanyajanakatvānupapatterabhāvarūpatvādacintyāste yataḥ sadaiva /
yathāsatsvṛjvādyābhāseṣv ṛjvādibuddhirdṛṣṭālātamātre tathāstveva jātyādiṣu vijñānamātre jātyādibuddhirmṛṣaiveti samudāyārthaḥ //51-52 //
START MandUpK 4.53
ajamekamātmatattvamiti sthitaṃ tatra yairapi kāryakāraṇabhāvaḥ kalpyate teṣām /
dravyaṃ dravyasya hetuḥ syād anyad anyasya caiva hi /
dravyatvam anyabhāvo vā dharmāṇāṃ nopapadyate
MandUpKC_4.53
dravyaṃ dravyasyānyasyānyaddhetuḥ kāraṇaṃ syānna tu tasyaiva tat /
nāpyadravyaṃ kasyacitkāraṇaṃ svatantraṃ dṛṣṭaṃ loke /
na ca dravyatvaṃ dharmāṇāmātmānāmupapadyate 'nyatvaṃ vā kutaścidyenānyasya kāraṇatvaṃ kāryatvaṃ vā pratipadyate /
ato 'dravyatvādananyatvācca na kasyacitkāryaṃ kāraṇaṃ vātmetyarthaḥ //53//
START MandUpK 4.54
evaṃ na cittajā dharmāś cittaṃ vāpi na dharmajam /
evaṃ hetuphalājātiṃ praviśanti manīṣiṇaḥ
MandUpKC_4.54
evaṃ yathoktebhyo hetubhya ātmavijñānasvarūpameva cittamiti na cittajā bāhyadharmā nāpi bāhyadharmajaṃ cittam /
vijñānasvarūpābhāsamātratvātsarvadharmāṇām /
evaṃ na hetoḥ phalaṃ jāyate nāpi phalāddheturiti hetuphalayorajātiṃ hetuphalājātiṃ praviśantyadhyavasyanty ātmani hetuphalayorabhāvameva pratipadyante brahmavida ityarthaḥ //54//
START MandUpK 4.55
ye punarhetuphalayorabhiniviṣṭāsteṣāṃ kiṃ syādityucyate- dharmādharmākhyasya hetorahaṃ kartā mama dharmādharmau tatphalaṃ kālāntare kvacitprāṇinikāye jāto bhokṣya iti-
yāvad dhetuphalāveśas tāvad dhetuphalodbhavaḥ /
kṣīṇe hetuphalāveśe nāsti hetuphalodbhavaḥ
MandUpKC_4.55
yāvaddhetuphalayorāveśo hetuphalāgraha ātnyadhyāropaṇaṃ taccittatetyarthaḥ,tāvaddhetuphalayorudbhavo dharmādharmayosattphalasya cānucchedena pravṛttirityarthaḥ /
yadā punarmantrauṣadhivīryeṇeva grahāveśo yathoktādvaitadaśanenāvidyodbhūtahetuphalāveśo 'panīto bhavati tadā tasminkṣīṇe nāsti hetuphalodbhavaḥ //55//
START MandUpK 4.56
yadi hetuphalodbhavastadā ko doṣa ityucyate-
yāvad dhetuphalāveśaḥ saṃsāras tāvadāyataḥ /
kṣīṇe hetuphalāveśe saṃsāraṃ na prapadyate
MandUpKC_4.56
yāvatsamyagdarśanena hetuphalāveśo na nivartate 'kṣīṇaḥ saṃsārastāvadāyato dīrgho bhavatītyarthaḥ /
kṣīṇe punarhetiphalāveśe saṃsāraṃ na prapadyate kāraṇābhāvāt //56//
START MandUpK 4.57
nanvajādātmano 'nyannāstyeva tatkathaṃ hetuphalayoḥ saṃsārasya cotpattivināśāvucyete tvayā?
śṛṇu-
saṃvṛtyā jāyate sarvaṃ śāśvataṃ nāsti tena vai /
sadbhāvena hy ajaṃ sarvam ucchedas tena nāsti vai
MandUpKC_4.57
saṃvṛtyā saṃvaraṇaṃ saṃvṛtiravidyāviṣayo laukiko vyavahārastā saṃvṛtyā jāyate sarvam /
tenāvidyāviṣaye śāśvataṃ nityaṃ nāsti vai /
ata utpattivināśalakṣaṇaḥ saṃsāra āyata ityucyate /
paramārthasadbhāvena tvajaṃ sarvamātmaiva yasmāt /
ato jātyabhāvāducchedastena nāsti vai kasyaciddhetuphalāderityarthaḥ //57//
START MandUpK 4.58
dharmā ya iti jāyante jāyante te na tattvataḥ /
janma māyopamaṃ teṣāṃ sā ca māyā na vidyate
MandUpKC_4.58
ye 'pyātmāno 'nye ca dharmā jāyanta iti kalpyante ta ityevaṃ prakārā yathoktā saṃvṛtinirdiśyata iti saṃvṛtyaiva dharmā jāyante; na te tattvataḥ paramārthatoya jāyante /
yatpunastatsaṃvṛtyā janma teṣāṃ dharmāṇāṃ yathoktānāṃ yathā māyayā janma tathā tanmāyopamaṃ pratyetavyam /
māyā nāma vastu tarhi? naivam; sā ca māyā na vidyate, māyetyavidyamānasyākhyetyabhiprāyaḥ //58//
START MandUpK 4.59
kathaṃ māyopamaṃ teṣāṃ dharmāṇāṃ janmetyāha-
yathā māyāmayād bījāj jāyate tanmayoṅkuraḥ /
nāsau nityo na cocchedī tadvad dharmeṣu yojanā
MandUpKC_4.59
yathā māyāmayādbījājjāyate tanmayo māyāmayo 'ṅkuro nāsāṅkuro nityo na cocchedī vināśī vābhūtatvāttadvadeva dharmeṣu janmanāśādiyojanā yuktir na tu paramārthato dharmāṇāṃ janma nāśo vā yujyata ityarthaḥ //59//
START MandUpK 4.60
nājeṣu sarvadharmeṣu śāśvatāśāśvatābhidhā /
yatra varṇā na vartante vivekas tatra nocyate
MandUpKC_4.60
paramārthatastvātmasvajeṣu nityaikarasavijñaptimātrasattākeṣu śāśvato 'śāśvata ita vā nābhidhā nābhidhānaṃ pravartata ityarthaḥ /
yatra yeṣu varṇyante yairarthāste varṇāṃ śabdā na pravartante 'bhidhātuṃ prakāśayituṃ na pravartanta ityarthaḥ /
idamevamiti viveko viviktatā tatra nityo 'nitya iti nocyate /
"yato vāco nivartante"(tai.u.2 / 4 / 1) iti śruteḥ //60//
START MandUpK 4.61-62
yathā svapne dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā /
tathā jāgrad dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ cittaṃ svapne na saṃśayaḥ /
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgran na saṃśayaḥ
MandUpKC_4.61-62
yatpunarvāggocaratvaṃ paramārthato 'dvayasya vijñānamātrasya tanmanasaḥ spandanamātraṃ na paramārthata iti /
uktārthau ślokau //61-62 //
START MandUpK 4.63
itaśca vāggocarasyābhāvo dvaitasya-
svapnadṛk pracaran svapne dikṣu vai daśasu sthitān /
aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā
MandUpKC_4.63
svapnānpaśyatīti svapnadṛkpracaranparyaṭansvapne svapnasthāne dikṣu vai daśasu sthitānvartamānāñjīvānprāṇino 'ṇḍajānsvedajānvā yānsadā paśyati //63//
START MandUpK 4.64
yadyevaṃ tataḥ kim? ucyate-
svapnadṛkcittadṛśyās te na vidyante tataḥ pṛthak /
tathā tad dṛśyam evedaṃ svapnadṛkcittam iṣyate
MandUpKC_4.64
svapnadṛśaścittaṃ svapnadṛkcittaṃ tena dṛśyāste jīvāstatastasmātsvapnadṛkcittātpṛthaṅna vidyante na santītyarthaḥ /
cittameva hyanekajīvādibhedākāreṇa vikalpyate /
tathā tadapi svapnadṛkcittamidaṃ taddṛśyameva, tena svapnadṛśā dṛśyaṃ taddṛśyam /
ataḥ svapnadṛgvyatirekeṇa cittaṃ nāma nāstītyarthaḥ //64//
START MandUpK 4.65-66
carañ jāgarite jāgrad dikṣu vai daśasu sthitān /
aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā
jāgrac cittekṣaṇīyās te na vidyante tataḥ pṛthak /
tathā tad dṛśyam evedaṃ jāgrataś cittam iṣyate
MandUpKC_4.65-66
jāgrato dṛśyā jīvāstaccittāvyatiriktāścittekṣaṇīyatvātsvapnadṛkcittekṣaṇīyajīvavat /
tacca jīvekṣaṇātmakaṃ cittaṃ draṣṭuravyatiriktaṃ draṣṭudṛśyatvātsvapnacittavat /
uktārthamanyat //65-66 //
START MandUpK 4.67
ubhe hy anyonyadṛśye te kiṃ tad astīti cocyate /
lakṣaṇāśūnyam ubhayaṃ tan mate naiva gṛhyate
MandUpKC_4.67
jīvacitta ubhe cittacaitye te 'nyonyadṛśya itaretaragamye /
jīvādiviṣayāpekṣaṃ hi cittaṃ nāma bhavati /
cittāpekṣaṃ hi jīvādi dṛśyam /
ataste 'nyenyadṛśye /
tasmānna kiñcidastīti cocyate cittaṃ vā cittekṣaṇīyaṃ vā kiṃ tadastīti vivekinocyate /
na hi svapne hastī hasticittaṃ vā vidyate tathehāpi vivekināmityabhiprāyaḥ /
katham? lakṣaṇāśūnyaṃ lakṣyate 'nayeti lakṣaṇā pramāṇaṃ pramāṇaśūnyamubhayaṃ cittaṃ caityaṃ dvayaṃ yatastanmatenaiva taccittatayaiva tadgṛhyate /
na hi ghaṭamatiṃ pratyākhyāya ghaṭo gṛhyate nāpi ghaṭaṃ pratyākhyāya ghaṭamatiḥ /
na hi tatra pramāṇaprameyabhedaḥ śakyate kalpayitumityabhiprāyaḥ //67//
START MandUpK 4.68-70
yathā svapnamayo jīvo jāyate mriyate 'pi ca /
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca
yathā māyāmayo jīvo jāyate mriyate 'pi ca /
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca
yathā nirmitako jīvo jāyate mriyate 'pi ca /
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca
MandUpKC_4.68-70
māyāmayo māyāvinā yaḥ kṛto nirmitako mantrauṣadhyādibhirniṣpāditaḥ /
svapnamāyānirmitakā aṇḍajātayo jīvā yatā jāyante mriyante ca tachā manuṣyādilakṣaṇā avidyamānā eva citta vikalpanāmātrā ityartaḥ //68-70 //
START MandUpK 4.71
na kaścij jāyate jīvaḥ saṃbhavo 'sya na vidyate /
etat tad uttamaṃ satyaṃ yatra kiñcin na jāyate
MandUpKC_4.71
vyavahārasatyaviṣaye jīvānāṃ janmamaraṇādīḥ svapnādi jīvavadityuktam /
uttamaṃ tu paramārthasatyaṃ na kaścijjāyate jīva iti /
uktārthamanyat //71//
START MandUpK 4.72
cittaspandikam evedaṃ grāhyagrāhakavad dvayam /
cittaṃ nirviṣayaṃ nityam asaṅgaṃ tena kīrtitam
MandUpKC_4.72
sarvaṃ grāhyagrāhakavaccittaspanditameva dvayaṃ cittaṃ paramārthata ātmaiveti nirviṣayaṃ tena nirviṣayatvena nityamasaṅgaṃ kīrtitam /
"asaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ"(bṛ.u. 4 / 3 / 15,16) iti śruteḥ /
saviṣayasya hi viṣaye saṅgaḥ /
nirviṣayatvāccittamasaṅgamityarthaḥ //72//
START MandUpK 4.73
nanu nirviṣayatvena cedasaṅgatvaṃ cittasya na niḥsaṅgatā bhavati yasmācchāstā śāstraṃ śiṣyaścetyevamāderviṣayasya vidyamānatvāt /
naiṣa doṣaḥ ; kasmāt-
yo 'sti kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāsty asau /
paratantrābhisaṃvṛtyā syān nāsti paramārthataḥ
MandUpKC_4.73
yaḥ padārthaḥ śāstrādirvidyate sa kalpitasaṃvṛtyā; kalpitā ca sā paramārthapratipatyupāyatvena saṃvṛtiśca sā, tayā yo 'sti paramārthena nāstyasau na vidyate /
jñāte dvaitaṃ na vidyata ityuktam /
yaśca paratantrābhisaṃvṛtyā paraśāstravyavahāreṇa syātpadārthaḥ sa paramārthato nirūpyamāṇo nāstyeva /
tena yuktamuktamasaṅgaṃ tena kīrtimiti //73//
START MandUpK 4.74
nanu śāstrādīnāṃ saṃvṛtitve 'ja itīyamapi kalpanāṃ saṃvṛtiḥ syāt?
satyamevam-
ajaḥ kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāpy ajaḥ /
paratantrādiniṣpattyā saṃvṛtyā jāyate tu saḥ
MandUpKC_4.74
śāstrādikalpitasaṃvṛtyaivāja ityucyate /
paramārthena nāpyajo yasmātparatantrābhiniṣpattyā paraśāstrasiddhimapekṣya yo 'ja ityuktaḥ sa saṃvṛtyā jāyate /
ato 'ja itīyamapi kalpanā paramārthaviṣaye naiva kramata ityarthaḥ //74//
START MandUpK 4.75
yasmādasadviṣayastasmāt-
abhūtābhiniveśo 'sti dvayaṃ tatra na vidyate /
dvayābhāvaṃ sa buddhvaiva nirnimitto na jāyate
MandUpKC_4.75
asatyabhūte dvaite 'bhiniveśo 'sti kevalam /
abhiniveśa āgrahamātram /
dvayaṃ tatra na vidyate /
mithyābhiniveśamātraṃ ca janmanaḥ kāraṇaṃ yasmāttasmāddvayābhāvaṃ buddhvā nirnimitto nivṛttamithyādvayābhiniveśo yaḥ sa na jāyate //75//
START MandUpK 4.76
yadā na labhate hetūn uttamādhamamadhyamān /
tadā na jāyate cittaṃ hetvabhāve phalaṃ kutaḥ
MandUpKC_4.76
jātyāśramavihitā aśīrvarjitairanuṣṭhīyamānā dharmā devatvādiprāptihetava uttamāḥ kevalāśca dharmāḥ /
adharmavyāmiśrā manuṣyatvādiprāptyarthā madhyamāḥ /
tiryagādiprāptinimittā adharmalakṣaṇāḥ pravṛttiviśeṣāścādhamāḥ /
tānuttamamadhyamādhamānavidyāparikalpitānyadaikamevādvitīyamātmatattvaṃ sarvakalpanāvarjitaṃ jānanna labhate na paśyati yathā bālairdṛśyamānaṃ gagane malaṃ vivekī na paśyati tadvattadā na jāyate notpadyate cittaṃ devādyākārairuttamādhamamadhyamaphalarūpeṇa na hyasati hetau phalamutpadyate bījādyabhāva iva sasyādi //76//
START MandUpK 4.77
hetvabhāve cittaṃ notpadyata iti hyuktam /
sa punaranutpattiścittasya kīdṛśītyucyate-
animittasya cittasya yānutpattiḥ samādvayā /
ajātasyaiva sarvasya cittadṛśyaṃ hi tadyataḥ
MandUpKC_4.77
paramārthadarśanena nirastadharmādharmākhyotpattinimittasyānimittasya cittasyeti yā mokṣākhyānutpattiḥ sā sarvadā sarvāvasthāsu samā nirviśeṣādvayā ca /
pūrvamapyajātasyaivānutpannasya cittasya sarvasyādvayasyetyarthaḥ /
yasmātprāgapu vijñānāccittadṛśyaṃ tadadvayaṃ janma ca tasmādajātasya sarvasya sarvadā cittasya samādvayaivānutpattirna punaḥ kadācidbhavati kadācidvā na bhavati /
sarvadaikarūpaivetyarthaḥ //77//
START MandUpK 4.78
yathoktena nyāyena janmanimittasya dvayasyābhāvāt-
buddhvā nimittatāṃ satyāṃ hetuṃ pṛthag anāpnuvan /
vītaśokaṃ tathākāmam abhayaṃ padam aśnute
MandUpKC_4.78
animittatāṃ ca satyāṃ paramārtharūpāṃ buddhvā hetuṃ dharmādikāraṇaṃ devādiyoniprāptaye pṛthaganāpnuvannanupādadānastyaktabāhyaiṣaṇaḥ sankāmaśokādivarjitamavidyādirahitamabhayaṃ padamaśnute punarna jāyata ityarthaḥ //78//
START MandUpK 4.79
abhūtābhiniveśād dhi sadṛśe tat pravartate /
vastvabhāvaṃ sa budhvaiva niḥsaṅgaṃ vinivartate
MandUpKC_4.79
yasmād bhūtābhiniveśādasati dvaye dvayāstitvaniścayo 'bhūtābhiniveśastasmādavidyāvyāmoharūpāddhi sadṛśe tadanurūpe taccittaṃ pravartate /
tasya dvayasya vastuno 'bhāvaṃ yadā buddhavāṃstadā tasmānniḥsaṅgo nirapekṣaṃ sadvinivartate 'bhūtābhiniveśaviṣayāt //79//
START MandUpK 4.80
nivṛttasyāpravṛttasya niścalā hi tathā sthitiḥ /
viṣayaḥ sa hi buddhānāṃ tat sāmyam ajam advayam
MandUpKC_4.80
nivṛtasya dvaitaviṣayādviṣayāntare cāpravṛttasyābhāvadarśanena cittasya niścalā calanavarjitā brahmasvarūpaiva tadā sthitiḥ /
yaiṣā brahmasvarūpā sthitiścittasyādvayavijñānaikarasaghanalakṣaṇā, sa hi yasmādviṣayo gocaraḥ paramārthadarśināṃ buddhānāṃ tasmāttatsāmyaṃ paraṃ nirviśeṣamajamadvayaṃ ca //80//
START MandUpK 4.81
punarapi kīdṛśaścāsau buddhānāṃ viṣaya ityāha-
ajam anidram asvapnaṃ prabhātaṃ bhavati svayam /
sakṛdvibhāto hy evaiṣa dharma dhātusvabhāvataḥ
MandUpKC_4.81
svayameva tatprabhātaṃ bhavati, nādityapādyapekṣam; syayañjyotiḥ svabhāvamityarthaḥ /
sakṛdvibhātaḥ sadaiva vibhāta ityetadeṣa evaṃlakṣaṇa ātmākhyo dharmo dhātusvabhāvato vastusvabhāvata ityarthaḥ //81//
START MandUpK 4.82
evamucyamānamapi paramārthatattvaṃ kasmāllaukikairna gṛhyata ityucyate-
sukham āvriyate nityaṃ duḥkhaṃ vivriyate sadā /
yasya kasya ca dharmasya graheṇa bhagavān asau
MandUpKC_4.82
yasmādyasya kasyaciddvayavastuno dharmasya graheṇa grahaṇāveśena mithyābhiniviṣṭatayā sukhamāvriyate 'nāyāsenācchādyata ityarthaḥ /
dvayopalabdhinimittaṃ hi tatrāvaraṇaṃ na yatnāntaramapekṣyate /
duḥkhaṃ ca vivriyate prakaṭīkriyate, paramārthajñānasya durlabhatvāt /
bhagavānasāvātmadvayo deva ityarthaḥ, ato vedāntairācāryaiśca bahuśa ucyamāno 'pi naiva jñātuṃ śakya ityarthaḥ /
"āścaryo vaktā kuśalo 'sya labdhā"(ka.u.1 / 2 / 7) iti śruteḥ //82//
START MandUpK 4.83
asti nāstītyādisūkṣmaviṣayā api paṇḍitānāṃ grahā bhagavataḥ paramātmana āvaraṇa eva kimuta mūḍhajanānāṃ buddhilakṣaṇā ityevamarthaṃ pradarśayannāha-
asti nāsty asti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ /
calasthirobhayābhāvair āvṛṇotye va bāliśaḥ
MandUpKC_4.83
astyātmeti vādī kaścitpratipadyate /
nāstītyaparo vaināśiko 'sti nāstītyaparor'dhavaināśikaḥ sadasadvādī digvāsāḥ /
nāsti nāstītyatyantaśūnyavādī /
tatrāstibhāvaścalaḥ, ghaṭādyanityavilakṣaṇatvāt /
nāstibhāvaḥ sthiraḥ sadāviśeṣatvāt /
ubhayaṃ calasthiraviṣayatvātsadasadbhāvo 'bhāvo 'tyantābhāvaḥ /
prakāracatuṣṭayasyāpi tairataiścalisthirobhayābhāvaiḥ sadasadādivādī sarvo 'pi bhagavantamāvṛṇotyeva bāliśo 'vivekī /
yadyapi paṇḍito bāliśa eva paramārthatattvānavabodhāckimu svabhāvamūḍho jana ityabhiprāyaḥ //83//
START MandUpK 4.84
kīdṛkpunaḥ paramārthatattvaṃ yadavabodhādabāliśaḥ paṇḍito bhavatītyāha-
koṭhyaś catasra etās tu grahair yāsāṃ sadā vṛtaḥ /
bhagavān ābhir aspṛṣṭo yena dṛṣṭaḥ sa sarvadṛk
MandUpKC_4.84
koṭhyaḥ prāvādukaśāstranirṇayāntā etā uktā asti nāstītyādyāścatasro yāsāṃ koṭīnāṃ grahairgrahaṇairūpalabdhiniścayaiḥ sadā sarvadāvṛta ācchāditasteṣāmeva prāvādukānāṃ yaḥ sa bhagavānābhirastināstītyādikoṭibhiścatasṛbhirapyaspṛṣṭo 'styādivikalpanāvarjita ityetadyena muninā dṛṣṭo jñāto vedānteṣvaupaniṣadaḥ puruṣaḥ sa sarvadṛksarvajñaḥ paramārthapaṇḍita ityarthaḥ //84//
START MandUpK 4.85
prāpya sarvajñatāṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇyaṃ padam advayam /
anāpannādimadhyāntaṃ kim ataḥ param īhate
MandUpKC_4.85
prāpyaitāṃ yathoktāṃ kṛtsnāṃ samastāṃ sarvajñatāṃ brāhmaṇyaṃ padaṃ"sa brāhmaṇaḥ"(bṛ.u.3 / 8 / 10) "eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya" (bṛ.u.4 / 4 / 23) iti śruteḥ ; ādimadhyāntā utpattisthitilayā anāpannā aprāptā yasyādvayasya padasya na vidyante tadanāpannādimadhyāntaṃ brāhmaṇyaṃ padam, tadeva prāpya labdhvā kimataḥ paramasmādātmalābhādūrdhvamīhate ceṣṭate niṣprayojanamityarthaḥ /
"naiva tasya kṛtenārthaḥ"(gītā 3 / 18) ityādismṛteḥ //85//
START MandUpK 4.86
viprāṇāṃ vinayo hy eṣa śamaḥ prākṛta ucyate /
damaḥ prakṛtidāntatvād evaṃ vidvāñ śamaṃ vrajet
MandUpKC_4.86
viprāṇāṃ brāhmaṇānāṃ vinayo vinītatvaṃ svābhāvikaṃ yadetātmasvarūpeṇāvasthānam /
eṣa vinayaḥ śamo 'pyeṣa eva prākṛtaḥ svābhāviko 'kṛtaka ucyate /
damo 'pyeṣa eva prakṛtidāntatvātsvabhāvata eva copaśāntarūpatvādbrahmaṇaḥ /
evaṃ yathoktaṃ svabhāvopaśāntaṃ brahma vidvāñśamamupaśāntiṃ svābhāvikīṃ brahmasvarūpāṃ vrajed brahmasvarūpeṇāvatiṣṭhata ityarthaḥ //86//
START MandUpK 4.87
evamanyonyaviruddhatvātsaṃsārakāraṇāni rāgadveṣadoṣāspadāni prāvādukānāṃ darśanāni /
ato mithyādarśanāni tānīti tadyuktibhireva darśayitvā catuṣkoṭivarjitatvādrāhādidoṣānāspadaṃ svabhāvaśāntamadvaitadarśanameva samyagdarśamityupasaṃhṛtam /
athedānīṃ svaprakriyāpradarśanārtha ārambhaḥ-
savastu sopalambhaṃ ca dvayaṃ laukikam iṣyate /
avastu sopalambhaṃ ca śuddhaṃ laukikam iṣyate
MandUpKC_4.87
savastu saṃvṛtisatā vastunā saha vartata iti savastu, tathā copalabdhirupalambhastena saha vartata iti sopalbhaṃ ca śāstrādisarvavyavahārāspadaṃ grāhyagrāhakalakṣaṇaṃ dvayaṃ laukikaṃ lokādanapetaṃ lokikaṃ jāgaritamityetat /
evaṃ lakṣaṇaṃ jāgaritamiṣyate vedānteṣu /
avastu saṃvṛterapyabhāvāt /
sopalambhaṃ vastuvadupalambhanamupalambho 'satyapi vastuni tena saha vartata iti sopalambhaṃ ca /
śuddhaṃ kevalaṃ pravibhaktaṃ jāgaritātsthūlāllaukikaṃ sarvaprāṇisādhāraṇatvādiṣyate svapna ityarthaḥ //87//
START MandUpK 4.88
avastv anupalambhaṃ ca lokottaram iti smṛtam /
jñānaṃ jñeyaṃ ca vijñeyaṃ sadā buddhaiḥ prakīrtitam
MandUpKC_4.88
avastvanupalambhaṃ ca grāhyagrahaṇavarjitamityetat, lokottaram ata eva lokātītam /
grāhyagrahaṇaviṣayo hi lokastadabhāvātsarvapravṛttibījaṃ suṣuptamityetadevaṃ smṛtam /
sopāyaṃ paramārthatattvaṃ laukikaṃ śuddhalaukikaṃ lokottaraṃ ca krameṇa yena jñānena jñāyate tajjñānam /
jñeyametānyeva trīṇi /
etadvyatirekeṇa jñeyānupapatteḥ sarvaprāvādukakalpitavastuno 'traivāntarbhāvāt /
vijñeyaṃ paramārthasatyaṃ turyākhyamadvayamajamātmatattvamityarthaḥ /
sadā sarvadai9tallaukikādivijñeyāntaṃ buddhaiḥ paramārthadarśibhirbrahmavidbhiḥ prakīrtitam //88//
START MandUpK 4.89
jñāne ca trividhe jñeye krameṇa vidite svayam /
sarvajñatā hi sarvatra bhavatīha mahādhiyaḥ
MandUpKC_4.89
jñāne ca laukikādiviṣaye, jñeye ca laukikādau trividhe- pūrvaṃ laukikaṃ sthūlam, tadabhāvena paścācchuddhaṃ laukikam, tathābhāvena lokottaramityevaṃ krameṇa sthānatrayābhāvena paramārthasatye turye 'dvaye 'je 'bhaye vidite svayamevātmasvarūpameva sarvajñatā sarvaścāsau jñaśca sarvajñastadbhāvaḥ sarvajñatā, ihāsmiṃlloke bhavati mahādhiyo mahābuddheḥ /
sarvalokātiśayavastuviṣayabuddhitvādevaṃvidaḥ sarvatra sarvadā bhavati /
sakṛdvidite svarūpe vyabhicārābhāvādityarthaḥ /
na hi paramārthavido jñānodbhavābhibhavau sto yathānyeṣāṃ prāvādukānām //89//
START MandUpK 4.90
laukikādīnāṃ krameṇa jñeyatvena nirdeśādastitvāśaṅkā paramārthato mā bhūdityāha-
heyajñeyāpyapākyāni vijñeyāny agrayāṇataḥ /
teṣām anyatra vijñeyād upalambhas triṣu smṛtaḥ
MandUpKC_4.90
heyāni ca laukikādīni trīṇi jāgaritasvapnasuṣuptānyātmanyasattvena rajjvāṃ sarpavaddhātavyānītyarthaḥ /
jñeyamiha catuṣkoṭivarjitaṃ paramārthatattvam /
āpyānyāptavyāni tyaktabāhyaiṣaṇātrayeṇa bhikṣuṇā pāṇḍityabālyamaunākhyāni sādhanāni /
pākyāni rāgadveṣamohādayo doṣāḥ kaṣāyākhyāni paktavyāni /
sarvāṇyetāni heyajñeyāpyapākyāni vijñeyāni bhikṣuṇopāyatvenetyarthaḥ, agrayāṇātaḥ prathamataḥ /
teṣāṃ heyādīnāmanyatra vijñeyātparamārthasatyaṃ vijñeyaṃ brahmaikaṃ varjayitvā, upalbhanamupalambho 'vidyākalpanāmātram /
heyāpyāpakyeṣu triṣvapi smṛto brahmavidbhirna paramārthasatyatā trayāṇāmityarthaḥ //90//
START MandUpK 4.91
paramārthatastu-
prakṛtyākāśavaj jñeyāḥ sarve dharmā anādayaḥ /
vidyate na hi nānātvaṃ teṣāṃ kvacana kiñcanaḥ
MandUpKC_4.91
prakṛtyā svabhāvata ākāśavadākāśatulyāḥ sūkṣmanirañjanasarvagatatvaiḥ sarve dharmā ātmāno jñeyāṃ mumukṣubhiranādayo nityāḥ /
bahuvacanakṛtabhedāśaṅkāṃ nirākurvannāha- kvacana kiñcana kindidaṇumātramapi teṣāṃ na vidyate nānātvamiti //91//
START MandUpK 4.92
jñeyatāpi dharmāṇāṃ saṃvṛtyaiva na paramārthata ityāha-
ādibuddhāḥ prakṛtyaiva sarve dharmāḥ suniścitāḥ /
yasyaivaṃ bhavati kṣāntiḥ so 'mṛtatvāya kalpate
MandUpKC_4.92
yasmādādau buddhā ādibuddhāḥ prakṛtyaiva svabhāvata eva yathā nityaprakāśasvarūpaḥ savitaivaṃ nityabodhasvarūpā ityarthaḥ sarve dharmāḥ sarva ātmānaḥ /
na ca teṣāṃ niścayaḥ kartavyo nityaniścitasvarūpā ityarthaḥ /
na saṃdihyamānasvarūpā evaṃ naivaṃ ceti /
yasya mumukṣorevaṃ yathoktaprakāreṇa sarvadā bodhaniścayanirapekṣatātmārthaṃ parārthaṃ vā yathā savitā nityaṃ prakāśāntaranirapekṣaḥ svārthaṃ paramārthaṃ cetyevaṃ bhavati kṣāntirbodhakartavyatānirapekṣatā sarvadā svātmani sa amṛtatvāyāmṛtabhāvāya kalpate mokṣāya samartho bhavatītyarthaḥ //92//
START MandUpK 4.93
tathā nāpi śāntikartavyatātmanītyāha-
ādiśāntā hy anutpannāḥ prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ /
sarve dharmāḥ samābhinnā ajaṃ sāmyaṃ viśāradam
MandUpKC_4.93
yasmādādiśāntā nityameva śāntā anutpannā ajāśca prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ suṣṭhūparatasvabhāvā ityarthaḥ, sarve dharmāḥ samāścābhinnāśca samābhinnāḥ, ajaṃ sāmyaṃ viśāradaṃ viśuddhamātmatatvaṃ yasmāttasmācchāntirmokṣo vā nāsti kartavya ityarthaḥ, na hi nityaikasvabhāvasya kṛtaṃ kiñcidarthavatsyāt //93//
START MandUpK 4.94
ye yathoktaṃ paramārthatattvaṃ pratipannāsta evākṛpaṇā loke kṛpaṇā evānya ityāha-
vaiśāradyaṃ tu vai nāsti bhede vicaratāṃ sadā /
bhedanimnāḥ pṛthagvādās tasmāt te kṛpaṇāḥ smṛtāḥ
MandUpKC_4.94
yasmādbhedanimnā bhedānuyāyinaḥ saṃsārānugā ityarthaḥ ; ke? pṛdagvādāḥ pṛthaṅnānā vastvityevaṃ vadanaṃ yeṣāṃ te pṛthagvādā dvaitina ityarthaḥ, tasmātte kṛpaṇāḥ kṣudrāḥ smṛtāḥ; yasmādvaiśāradyaṃ viśuddhirnāsti teṣāṃ bhede vicaratāṃ dvaitamārge 'vidyākalpite sarvadā vartamānānāmityarthaḥ /
ato yuktameva teṣāṃ kārpaṇyamityabhiprāyaḥ //94//
START MandUpK 4.95
yadidaṃ paramārthatattvamamahātmabhirapaṇḍitairvedāntabahiḥṣṭhaiḥ kṣudrairalpaprajñairanavagāhyamityāha-
aje sāmye tu ye kecid bhaviṣyanti suniścitāḥ /
te hi loke mahājñānās tac ca loko na gāhate
MandUpKC_4.95
aje sāmye paramārthatattva evameveti ye kecitstrāyadayo 'pi suniścitā bhaviṣyanti cetta eva hi loke mahājñānā niratiśaya tattvaviṣayajñānā ityarthaḥ /
tacca teṣāṃ vartma teṣāṃ viditaṃ paramārthatattvaṃ sāmānyabuddhiranyo loko na gāhate nāvatariti na viṣayīkarotītyarthaḥ /
sarvābhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca /
devā api mārge muhyantyapadasya padaiṣiṇaḥ /
"śakunīnāmivākāśe gatirnaivopalabhyate"(mahā.śā.239 / 23,24) ityādismaraṇāt //95//
START MandUpK 4.96
kathaṃ mahājñānatvamityāha-
ajeṣv ajam asaṃkrāntaṃ dharmeṣu jñānam iṣyate /
yato na kramate jñānam asaṅgaṃ tena kīrtitam
MandUpKC_4.96
ajeṣvanutpanneṣvacaleṣu dharmeṣvātmasvajamacalaṃ ca jñānamiṣyate savitarīvauṣṇyaṃ prakāśaśca yatastasmādasaṃkrāntamarthāntare jñānamajamiṣyate /
yasmānna kramater'thāntare jñānaṃ tena kāraṇenāsaṅgaṃ tatkīrtitamākāśakalpamityuktam //96//
START MandUpK 4.97
aṇumātre 'pi vaidharmye jāyamāne 'vipaścitaḥ /
asaṅgatā sadā nāsti kimutāvaraṇacyutiḥ
MandUpKC_4.97
ito 'nyeṣāṃ vādināmaṇumātre 'pi vaidharmye vastuni bahirantarvā jāyamāna utpādyamāne 'vipaścito 'vivekino 'saṅgatā asaṅgatvaṃ sadā nāsti kimuta vaktayavyamāvaraṇacyutirbandhanāśo nāstīti //97//
START MandUpK 4.98
teṣāmāvaraṇacyutirnāstīti bruvatāṃ svasiddhānte 'bhyupagataṃ tarhi dharmāṇāmāvaraṇam /
netyucyate /
alabdhāvaraṇāḥ sarve dharmāḥ prakṛtinirmalāḥ /
ādau buddhās tathā muktā budhyanta iti nāyakāḥ
MandUpKC_4.98
alabdhāvaraṇāḥ- alabdhamaprāptamāvaraṇamavidyādibandhanaṃ yeṣāṃ te dharmā alabdhāvaraṇā bandhanarahitā ityarthaḥ, prakṛtinirmalāḥ svabhāvaśuddhā ādau buddhāstathā muktā yasmānnityaśuddhabuddhamuktasvabhāvāḥ /
yadyevaṃ kathaṃ tarhi budhyanta ityucyate?
nāyakāḥ svāminaḥ samarthā boddhuṃ bodhaśaktimatsvabhāvā ityarthaḥ, yathā nityaprakāśasvarūpo 'pi savitā prakāśata ityucyate yathā vā nityanivṛttagatayo 'pi nityameva śailāstiṣṭhantītyucyate tadvat //98//
START MandUpK 4.99
kramate na hi buddhasya jñānaṃ dharmeṣu tāyinaḥ /
sarve dharmās tathā jñānaṃ naitad buddhena bhāṣitam
MandUpKC_4.99
yasmānna hi kramate buddhasya paramārthadarśino jñānaṃ viṣayāntareṣu dharmeṣu dharmasaṃsthaṃ savitarīva prabhā, tāyinas tāyo 'syāstīti tāyī, saṃtānavato nirantarasyākāśakalpasyetyarthaḥ, pūjāvato vā prajñāvato vā, sarve dharmā ātmāno 'pi tathā jñānavadevākāśakalpatvānna kramante kvacidapyarthāntara ityarthaḥ /
yadādāvupanyastaṃ jñānenākāśakalpenetyādi tadidamākāśakalpasya tāyino buddhasya tadananyatvādākāśakalpaṃ jñānaṃ na kramaye kvacidapyarthāntare /
tathā dharmā iti /
ākāśamivācalamavikriyaṃ niravayavaṃ nityamadvitīyamasaṅgamadṛśyamagrāhyamaśanāyādyatītaṃ brahmātmatattvam /
"na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate"(bṛ.u.4 / 3 / 23) iti śruteḥ /
jñānajñeyajñātṛbhedarahitaṃ paramārthatattvamadvayam etanna buddhena bhāṣitam /
yadyapi bāhyārthanirākaraṇaṃ jñānamātrakalpanā cādvayavastusāmīpyamuktam /
idaṃ tu paramārthatattvamadvaitaṃ vedānteṣveva vijñeyamityarthaḥ //99//
START MandUpK 4.100
śāstrasamāptau paramārthatattvastutyarthaṃ namaskāra ucyate-
durdarśam atigambhīram ajaṃ sāmyaṃ viśāradam /
buddhvā padam anānātvaṃ namaskurmo yathābalam
Original text: Māṇḍūkyopaniṣad with Māṇḍūkyamūlamantrabhāṣya, Māṇḍūkyopaniṣatkārikā, and Āgamaśāstrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0