Language

ENहिગુ
Scripture Library

Māṇḍūkyopaniṣad with Māṇḍūkyamūlamantrabhāṣya, Māṇḍūkyopaniṣatkārikā, and Āgamaśāstrabhāṣya (with commentary) · Chapter 2

2.1

MandUpKC_1.29
amātras turīya oṃkāraḥ /
mīyate 'nayeti mātrā paricchittiḥ sānantā yasya sa anantamātraḥ /
naitāvatvam asya paricchettuṃ śakyata ityarthaḥ /
sarvadvaita upaśamatvād eva śivaḥ /
oṃkaro yathā vyākhyāto vidito yena sa paramārthatatvasya mananān muniḥ /
netaro janaḥ śāstravidapītyarthaḥ //29//
Vaitathyaprakaraṇa
START MandUpK 2.1
jñāte dvaitaṃ na vidyata ityuktam,"ekamevādvitīyam"(chā.u.6 / 2 / 1) ityādi śrutibhyaḥ /
āgamamātraṃ tat /
tatropapattyāpi dvaitasya vaitathyaṃ śakyate 'vadhārayitum iti dvitīyaṃ prakaraṇam ārabhyate
vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ /
antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā

2.2

MandUpKC_2.1
vitathasya bhāvo vaitathyam, asatyatvam ityarthaḥ /
kasya? sarveṣāṃ bāhyādhyātmikānāṃ bhāvānāṃ padārthānāṃ svapna upalabhyamānānām, āhuḥ kathayanti, manīṣiṇaḥ pramāṇakuśalāḥ /
vaitathye hetumāhāntaḥsthānāt, antaḥ śarīrasya madhye sthānaṃ yeṣām /
tatra hi bhāvopalabhyante parvatahastyādayo na bahiḥ śarīrāt /
tasmāt te vitathā bhavitum arhanti /
nanvapavarakādyantarupalabhyamānair ghaṭādibhiranaikāntiko hetur ityāśaṅkyāha saṃvṛtatvena hetuna iti /
antaḥ saṃvṛtasthānād ityarthaḥ /
na hy antaḥ saṃvṛte dehento nāḍīṣu parvatahastyādīnāṃ saṃbhavo 'sti, na hi dehe parvataḥ, asti //1//
START MandUpK 2.2
svapnadṛśyānāṃ bhāvānāmantaḥ saṃvṛtasthānamityetad asiddham, yasmāt prācyeṣu supta udakṣu svapnān paśyann iva dṛśyata ityetad āśaṅkyāha
adīrghatvāc ca kālasya gatvā deśān na paśyati /
pratibuddhaś ca vai sarvas tasmin deśe na vidyate

2.3

MandUpKC_2.2
na dehādbarhideśāntaraṃ gatvā svapnān paśyati /
yasmāt suptamātra eva dehadeśād yojanaśatāntarite māsamātraprāpye deśe svapnān paśyann iva dṛśyate /
na ca tad deśaprāpter āgamanasya dīrghaḥ kālo 'sti /
ato dārghatvāc ca kālasya na svapnadṛgdeśāntaraṃ gacchati /
kiṃ ca pratibuddhaś ca vai sarvaḥ svapnadṛksvapnadarśanadeśe na vidyate /
yadi ca svapne deśāntaraṃ gacched yasmin deśe svapnān paśyet tatraiva pratibudhyeta /
na caitad asti /
rātrau supto 'hanīva bhāvān paśyati, bahubhiḥ saṃgato bhavati, yaś ca saṃgataḥ tair gṛhyeta /
na ca gṛhyate, gṛhītaścetvām adya tatropalabdhavanto vayam iti vayamiti brūyuḥ /
na caitad asti tasmān na deśāntaraṃ gacchati svapne //2//
START MandUpK 2.3
itaś ca svapnadṛśyā bhāvā vitathā yataḥ
abhāvaś ca rathādīnāṃ śrūyate nyāyapūrvakam /
vaitathyaṃ tena vai prāptaṃ svapna āhuḥ prakāśitam

2.4

MandUpKC_2.3
abhāvaś caiva rathādīnāṃ svapnadṛśyānāṃ śrūyate nyāyapūrvakaṃ yuktitaḥ śrutau"na tatra rathāḥ"(bṛ.u.4 / 3 / 10) ity atra /
dehāntaḥ sthānasaṃvṛtatvādihetunā prāptaṃ vaikathyaṃ tad anuvādinyā śrutyā svapne svayañjyotiṣṭvapratipādanaparayā prakāśitamāhur brahmavidaḥ //3//
START MandUpK 2.4
antasthānāt tu bhedānāṃ tasmāj jāgarite smṛtam /
yathā tatra tathā svapne saṃvṛtatvena bhidyate

2.5

MandUpKC_2.4
jāgrad dṛśyānāṃ bhāvānāṃ vaitathyam iti pratijñā /
dṛśyatvād iti hetuḥ svapnadṛśyabhāvavad iti dṛṣṭāntaḥ /
yathā tatra svapne dṛśyānāṃ bhāvānāṃ vaitathyaṃ tathā jāgarite 'pi dṛśyatvam aviśiṣṭam iti hetūpanayaḥ /
tasmāj jāgarite 'pi vaitathyaṃ smṛtam iti nigamanam /
antaḥsthānāt saṃvṛtatvena ca svapnadṛśyānāṃ bhāvānāṃ jāgrad dṛśyebhyaḥ bhedaḥ /
dṛśyatvam asatyatvaṃ cāviśiṣṭam ubhayatra //4//
START MandUpK 2.5
svapnajāgaritasthāne hy ekam āhur manīṣiṇaḥ /
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā

2.6

MandUpKC_2.5
prasiddhenaiva bhedānāṃ grāhyagrāhakatvena hetunā samatvena svapnajāgaritasthānayor ekatvamāhurvivekina iti pūrvapramāṇasiddhasyaiva phalam //5//
START MandUpK 2.6
itaś ca vaitathyaṃ jāgrad dṛśyānāṃ bhedānām ādyantayor abhāvāt /
ādāvante ca yan nāsti vartamāne 'pi tat tathā /
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo 'vitathā iva lakṣitāḥ

2.7

MandUpKC_2.6
yadādāv ante ca nāsti vastu mṛgatṛṣṇikādi tanmadhye 'pi nāsty ati niścitaṃ loke tatheme jāgrad dṛśyā bhedāḥ /
ādyantayor abhāvād vitathair eva mṛgatṛṣṇikādibhiḥ sadṛśatvād vitathā eva tathāpi vitathā iva lakṣitā mūḍhair anātmavidbhiḥ //6//
START MandUpK 2.7
svapnadṛśyavajjāgaritadṛśyānām api satvam iti yad uktaṃ tad ayuktam /
yasmāj jāgrad dṛśyā annapānavāhanādayaḥ kṣutpipāsādinivṛttiṃ kurvanto gamanāgamanādikāryaṃ ca saprayojānā dṛṣṭāḥ /
na tu svapnadṛśyānāṃ tad asti /
tasmāt svapnadṛśyavad jāgrad dṛśyānām asatvaṃ manorathamātram iti /
tan na /
kasmāt? yasmāt
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate /
tasmād ādyantavatvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ

2.8

MandUpKC_2.7
saprayojanatā dṛṣṭā yā annapānādīnāṃ sā svapne vipratipadyate /
jāgarite hi bhuktvā pītvā ca tṛpto vinivartitatṛṭsuptamātra eva kṣutpipāsādyārtam ahorātroṣitaṃ bhuktavantam ātmānaṃ manyate /
yathā spapne bhuktvā pītvā ca tṛpta utthitas tathā /
tasmād jāgrad dṛśyānāṃ svapne vipratipattir dṛṣṭā /
ato manyāmahe teṣām apy asatvaṃ spapnadṛśyavadanāśaṅkanīyam iti /
tasmād ādyantavatvamubhayatra samānam iti mithyā iva khalu te smṛtāḥ //7//
START MandUpK 2.8
svapnajāgradbhedayoḥ samatvāj jāgradbhedānām asatvam iti yad uktaṃ tadasat /
kasmāt?
dṛṣṭāntasyāsiddhatvāt /
katham?
na hi jāgrad dṛṣṭā evaite bhedāḥ svapne dṛśyante /
kiṃ tarhi?
apūrvaṃ svapne paśyati, caturdantagajamārūṭhamaṣṭabhujamātmānaṃ manyate /
anyad apy evaṃprakāram apūrvaṃ paśyati svapne /
tan nānyenā asatā samam iti sadeva /
ato dṛṣṭānto 'siddhaḥ /
tasmātsvapnavajjāgaritasyāsatvamity ayuktam /
tan na, svapne dṛṣṭam apūrvaṃ yan manyase na tatsvataḥ siddham /
kiṃ tarhi?
apūrvaṃ sthānidharmo hi yathā svarganivāsinām /
tānayaṃ prekṣate gatvā yathaiveha suśikṣitaḥ

2.9

MandUpKC_2.8
apūrvaṃ sthānidharmo hi sthānino draṣṭur eva hi svapnasthānavato dharmaḥ /
yathā svarganivāsināmindrādīnāṃ sahasrākṣatvādi tathā svapnadṛśo 'pūrvo 'yaṃ dharmaḥ /
na svataḥ siddho draṣṭuḥ svarūpavat /
tānevaṃprakārānapūrvānsvacittavikalpānayaṃ sthānī svapnadṛksvapnasthāne gatvā prekṣate /
yathaiveha loke suśikṣito deśāntaramārgastane mārgeṇa deśāntaraṃ gatvā tānpadārthānpaśyati tadvat /
tasmādyathā sthānidharmāṇāṃ rajjusarpamṛgatṛṣṇikādīnāmasatvaṃ tathā svapnadṛṣyānāmapūrvāṇāṃ sthānidharmatvamevetyasattvamato na svapnadṛṣṭāntasyāsiddhatvam //8//
START MandUpK 2.9
apūrvatvāśaṅkā nirākṛtā svapnadṛṣṭāntasya punaḥ svapnatulyatāṃ jāgradbhedānāṃ prapañcayannāha
svapnavṛttāv api tv antaś cetasā kalpitaṃ tv asat /
bahiś cetogṛhītaṃ sad dṛṣṭaṃ vaitathyam etayoḥ

2.10

MandUpKC_2.9
svapnavṛttāv api svapnasthāne 'py antaś cetasā manorathasaṅkalpitam asat /
saṅkalpānantarasamakālam evādarśanāt tatraiva svapne bahiś cetasā gṛhītaṃ cakṣurādidvāreṇopalabdhaṃ ghaṭādi sat /
ity eva satyam iti niścite 'pi sadasadvibhāgo dṛṣṭaḥ /
ubhayorapyantarbahiścetaḥ kalpitayorvaitathyameva dṛṣṭam //9//
START MandUpK 2.10
jāgradvṛttāvapi tv antaś cetasā kalpitaṃ tv asat /
bahiścetogṛhītaṃ sad yuktaṃ vaitathyam etayoḥ

2.11

MandUpKC_2.10
sadasatorvaitathyaṃ yuktam, antarbahiścetaḥkalpitatvāviśeṣāditi vyākhyātamanyat //10//
START MandUpK 2.11
codaka āha
ubhayor api vaitathyaṃ bhedānāṃ sthānayor yadi /
ka etān budhyate bhedān ko vai teṣāṃ vikalpakaḥ

2.12

MandUpKC_2.11
svapnajāgratsthānayorbhedānāṃ yadi vaitathyaṃ ka etānarbahiścetaḥkalpitānbudhyate /
ko vai teṣāṃ vikalpakaḥ /
smṛtijñānayoḥ ka ālambanamityabhiprāyaḥ, na cennirātmavāda iṣṭaḥ //11//
START MandUpK 2.12
kalpayaty ātmanātmānam ātmā devaḥ svamāyayā /
sa eva budhyate bhedān iti vedāntaniścayaḥ

2.13

MandUpKC_2.12
svayaṃ svamāyayā svamātmānamātsā deva ātmanyeva vakṣyamāṇaṃ bhedākāraṃ kalpayati rajjvādāviva sarpādīn svayameva ta tānbudhyate bhedāṃstadvadevetyevaṃ vedāntaniścayaḥ /
nānyo 'sti jñānasmṛtyāśrayo na ca nirāspada eva jñānasmṛtī vaināśikānāmivetyabhiprāyaḥ //12//
START MandUpK 2.13
saṅkalpayankena prakāreṇa kalpayatītyucyate
vikaroty aparān bhāvān antaścitte vyavasthitān /
niyatāṃś ca bahiścitta evaṃ kalpayate prabhuḥ

2.14

MandUpKC_2.13
vikaroti nānā karotyaparāṃl laukikān bhāvān padārthāñ śabdādīnanyāṃścāntaścitte vāsanārūpeṇa vyavasthitānavyākṛtān niyatāṃśca pṛthvyādīnaniyatāṃśca kalpanākālānbahiścittaḥ saṃstathāntaścitto manorathādilakṣaṇānityevaṃ kalpayati prabhurīśvara ātmetyarthaḥ //13//
START MandUpK 2.14
svapnavaccittaparikalpitaṃ sarvamityetadāśaṅkyate /
yasmāccittaparikalpitairmanorathādilakṣaṇaiścittaparicchedyaivailakṣaṇyaṃ bāhyānāmanyonyaparicchedyatvamiti //
sā na yuktāśaṅkā /
cittakālā hi ye 'ntas tu dvayakālāś ca ye bahiḥ /
kalpitā eva te sarve viśeṣo nānyahetukaḥ

2.15

MandUpKC_2.14
cittakālā hi ye 'ntastu cittaparicchedyāḥ, nānyaścittakālavyatirekeṇa paricchedakaḥ kālo yeṣāṃ te cittakālāḥ /
kalpanākāla evopalabhyanta ityarthaḥ /
dvayakālāśca bhedakālā anyonyaparicchedyāḥ /
yathāgodohanamāste, yāvadāste tāvadgāṃ dogdhi yāvadgāṃ dogdhi tāvadāste /
tāvānayametāvānsa iti parasparaparicchedyaparicchedakatvaṃ bāhyānāṃ bhedānāṃ te dvayakalā antaścittakālā bāhyāśca dvayakālāḥ kalpitā eva te sarve /
na bāhyo dvayakālatvaviśeṣaḥ kalpitatvavyatirekeṇānyahetukaḥ /
atrāpi hi svapnadṛṣṭānto bhavatyeva //14//
START MandUpK 2.15
avyaktā eva ye 'ntas tu sphuṭā eva ca ye bahiḥ /
kalpitā eva te sarve viśeṣas tv indriyāntare

2.16

MandUpKC_2.15
yadapyantaravyaktatvaṃ bhāvānāṃ manovāsanāmātrābhivyaktānāṃ sphuṭatvaṃ vā bahiścakṣurādīndriyāntare viśeṣo nāsau bhedānāmastitvakṛtaḥ svapne 'pi tathā darśanāt /
kintarhi? indriyāntarakṛta eva /
ataḥ kalpitā eva jāgtadbhāvā api svapnabhāvavaditi siddham //15//
START MandUpK 2.16
bāhyādhyātmikānāṃ bhāvānāmitaretaranimittanaimittikatayā kalpanāyāṃ kiṃ mūlamityucyate
jīvaṃ kalpayate pūrvaṃ vaco bhāvān pṛthagvidhān /
bāhyān ādhyātmikāṃś caiva yathāvidyas tathāsmṛtiḥ

2.17

MandUpKC_2.16
jīvaṃ hetuphalātmakam, ahaṃ karomi mama sukhaduḥkhe ityevaṃ lakṣaṇam, anevaṃlakṣaṇa eva śuddha ātmani rajjāviva sarpaṃ kalpayate pūrvam /
tatastādarthyena kriyākārakaphalabhedena prāṇādīnnānāvidhānbhāvānbāhyānādhyātmikāṃścaiva kalpate /
tatra kalpanāyāṃ ko heturityucyate /
yo 'sausvayaṅkalpito jīvaḥ sarvakalpanāyāmadhikṛtaḥ sa yathāvidyaḥ, yādṛśī vidyā vijñānamasyeti yathāvidyaḥ, tathāvidhaiva smṛtistasyeti tathāsmṛtirbhavati sa iti /
ato hetukalpanāvijñānātphalavijñānaṃ tato hetiphalasmṛtistatastadvijñānaṃ tadarthakriyākārakatatphalabhedavijñānāni tebhyastatsmṛtistatsmṛteśca punastadvijñānānītyevaṃ bāhyānādhyātmikāṃścetaretaranimittanaimittikabhāvenānekadhā kalpayate //16//
START MandUpK 2.17
tatra jīvakalpanā sarvakalpanāmūlamityuktaṃ saiva jīvakalpanā kiṃnimitteti dṛṣṭāntena pratipādayati
aniścitā yathā rajjur andhakāre vikalpitā /
sarpadhārādibhir bhāvais tadvad ātmā vikalpitaḥ

2.18

MandUpKC_2.17
yathā loke svena rūpeṇāniścitānavadhāritaivameveti rajjurmandāndhakāre kiṃ sarpa udakadhārā daṇḍa iti vānekadhā vikalpitā bhavati pūrvaṃ svarūpāniścayanimittaṃ yadi hi pūrvameva rajjuḥ svarūpeṇa niścitā syāt, na sarpādivikalpo 'bhaviṣyad yathā svahastāṅgulyādiṣu, eṣa dṛṣṭāntaḥ /
tadvaddhetuphalādisaṃsāradharmānarthavilakṣaṇatayā svena viśuddhavijñaptimātrasattādvayarūpeṇāniścitatvājjīvaprāṇādyanantabhāvabhedairātmavikalpita ityeṣa sarvopaniṣadāṃ siddhāntaḥ //17//
START MandUpK 2.18
niścitāyāṃ yathā rajjvāṃ vikalpo vinivartate /
rajjur eveti cādvaitaṃ tadvad ātmaviniścayaḥ

2.19

MandUpKC_2.18
rajjureveti niścaye sarvavikalpanivṛttau rajjureveti cādvaitaṃ yathā tathā 'neti neti'(bṛ.u.4.4.22) iti sarvasaṃsāradharmaśūnyapratipādakaśāstrajanitavijñānasūryālakakṛtātmaviniścayaḥ 'ātmaivedaṃ sarvam' (chā.u.7.25.2) 'apūrvamanaparamanantaramabāhyam' (bṛ.u.2.5.19) 'sabāhyābhyantaro hyajaḥ'(mu.u.2.1.2) 'ajaro 'maro 'mṛto 'bhayaḥ'(bṛ.u.4.4.25) 'eka evādvayaḥ' iti //18//
START MandUpK 2.19
yadyātmaika eveti niścayaḥ kathaṃ prāṇādibhiranantairbhāvairetaiḥ saṃsāralakṣaṇairvikalpita ity ucyate, śṛṇu
prāṇādibhir anantaiś ca bhāvair etair vikalpitaḥ /
māyaiṣā tasya devasya yayā saṃmohitaḥ svayam

2.20

MandUpKC_2.19
māyaiṣā tasyātmano devasya /
yathā māyāvinā vihitā māyā gaganamativimalaṃ kusumitaiḥ sapalāśaistarubhirākīrṇamiva karoti tatheyamapi devasya māyā yayāyaṃ svayamapi mohita iva mohito bhavati /
'mama māyā duratyayā'(gītā 7.14) ityuktam //19//
START MandUpK 2.20-28
prāṇa iti prāṇavido bhūtānīti ca tadvidaḥ /
guṇā iti guṇavidas tattvānīti ca tadvidaḥ

2.21

pādā iti pādavido viṣayā iti ca tadvidaḥ /
lokā iti lokavido devā iti ca tadvidaḥ

2.23

vedā iti vedavido yajñā iti ca tadvidaḥ /
bhokteti ca bhoktṛvido bhojyam iti ca tadvidaḥ // MandUpK_2. 22 //
sūkṣma iti sūkṣmavidaḥ sthūla iti ca tadvidaḥ /
mūrta iti mūrtavido 'mūrta iti ca tadvidaḥ

2.24

kāla iti kālavido diśa iti ca tadvidaḥ /
vādā iti vādavido bhuvanānīti tadvidaḥ

2.25

mana iti manovido buddhir iti ca tadvidaḥ /
cittam iti cittavido dharmādharmau ca tadvidaḥ

2.26

pañcaviṃśaka ity eke ṣaḍviśa iti cāpare /
ekatriṃśaka ity āhur ananta iti cāpare

2.27

lokāṃl lokavidaḥ prāhur āśramā iti tadvidaḥ /
strīpuṃnapuṃsakaṃ laiṅgāḥ parāparam athāpare

2.28

sṛṣṭir iti sṛṣṭivido laya iti ca tadvidaḥ /
sthitir iti sthitividaḥ sarve ceha tu sarvadā

2.29

MandUpKC_2.28
prāṇaḥ prājño bījātmā tatkāryabhedā hītare sthatyantāḥ /
anye ca sarve laukikāḥ sarvaprāṇiparikalpitā bhedā rajjvāmiva sarpādayas tacchūnya ātmanyātmasvarūpāniścayahetoravidyayā kalpitā iti piṇḍīkṛtor'thaḥ /
prāṇādiślokānāṃ pratyekaṃ padārthavyākhyāne phalguprayojanatvātsiddhapadārthatvācca yatno na kṛtaḥ //28//
START MandUpK 2.29
kiṃ bahunā
yaṃ bhāvaṃ darśayed yasya taṃ bhāvaṃ sa tu paśyati /
taṃ cāvati sa bhūtvāsau tadgrahaḥ samupaiti tam

2.30

MandUpKC_2.29
prāṇādīnāmanyatamamuktamanuktaṃ vānyaṃ bhāvaṃ padārthaṃ darśayedyasyācāryo 'nyo vāpta idameva tattvamiti sa taṃ bhāvamātmabhūtaṃ paśyatyayamahamiti vā mameti vā /
taṃ ca draṣṭāraṃ sa bhāvo 'vati yo darśito bhāvo 'sau bhūtvā rakṣati /
svenātmanā sarvato niruṇaddhi /
tasmingrahastadgrahastadabhiniveśaḥ /
idameva
tattvamiti sa taṃ grahītāramupaiti /
tasyātmabhāvaṃ nigacchatītyarthaḥ //29//
START MandUpK 2.30
etair eṣo 'pṛthagbhāvaiḥ pṛthag eveti lakṣitaḥ /
evaṃ yo veda tattvena kalpayet so 'viśaṅkitaḥ

2.31

MandUpKC_2.30
etaiḥ prāṇādibhirātmano 'pṛthagbhūtairapṛthagbhāvaireṣa ātmā rajjuriva sarpādi vikalapnārūpaiḥ pṛthageveti lakṣito 'bhilakṣito niścito mūḍhairityarthaḥ /
vivekināṃ tu rajjvāmiva kalpitāḥ sarpādayo nātmavyatirekeṇa prāṇādayaḥ santītyabhiprāya idaṃ sarvaṃ yadayamātmā (bṛ.u.2.4.6, 4.5.7) iti śruteḥ /
evamātmavyatirekeṇāsatvaṃ rajjusarpavadātmani kalpitānāmātmānaṃ ca kevalaṃ nirvikalpaṃ yo veda tattvena śrutito yuktitaśca sa aviśaṅkito vedārthaṃ vibhāgataḥ kalpayetkalpayatītyarthaḥ idamevaṃparaṃ vākyamado 'nyaparamiti /
na hyanadhyātmavidvedāñjñātuṃ śaknoti tattvataḥ /
'nahyanadhyātmavitkaścitkriyāphalamupāśnute' (manu.6 / 82) iti hi mānavaṃ vacanam //30//
START MandUpK 2.31
yadetdvaitasyāsattvamuktaṃ yuktitastadetadvedāntapramāṇāvagatamityāha
svapnamāye yathā dṛṣṭaṃ gandharvanagaraṃ yathā /
tathā viśvam idaṃ dṛṣṭaṃ vedānteṣu vicakṣaṇaiḥ

2.32

MandUpKC_2.31
svapnaśca māyā ca svapnamāye 'sadvastvātmike 'satyau sadvastvātmika iva lakṣyete 'vivekibhiḥ /
yathā ca prasāritapaṇyā paṇagṛhaprāsādastrīpuñjanapadavyavahārākīrṇamiva gandharvanagaraṃ dṛśyamānameva sadakasmādabhāvatāṃ gataṃ dṛṣṭam, yathā ca svapnamāye dṛṣṭe 'sadrūpe, tathā viśvamidaṃ dvaitaṃ samastamasaddṛṣṭam /
kvetyāha vedānteṣu /
"neha nānāsti kiñcana"(ka.u.2 / 1 / 11, bṛ.u.4 / 4 / 19) "indro māyābhiḥ"(bṛ.u.2 / 5 / 19) "ātmaivedamagra āsīt" (bṛ.u.1 / 4 / 17) "brahma vedamagra āsīt"(bṛ.u.1 / 4 / 10) "dvitīyādvai bhayaṃ bhavati"(bṛ.u.1 / 4 / 2) "na tu taddvitīyasti"(bṛ.u.4 / 3 / 23) "yatra svasya sarvamātmaivābhūt"(bṛ.u.4 / 5 / 15) ityādiṣu vicakṣaṇairnipuṇataravastudarśibhi paṇḍitairityarthaḥ /
"tamaḥśvabhranibhaṃ dṛṣṭaṃ varṣabudbudasannibham /
nāśaprāyaṃ sukhāddhīnaṃ nāśottaramabhāvagam"iti vyāsasmṛteḥ //31//
START MandUpK 2.32
prakaraṇārthopasaṃhārārtho 'yaṃ ślaukaḥ /
yadā vitathaṃ dvaitamātmaivaikaḥ paramārthataḥ saṃstadedaṃ niṣpannaṃ bhavati sarvo 'yaṃ laukiko vaidikaśca vyavahāro 'vidyāviṣaya eveti /
tadā
na nirodho na cotpattir na baddho na ca sādhakaḥ /
na mumukṣur na vai mukta ity eṣā paramārthatā

2.33

MandUpKC_2.32
na nirodhaḥ nirodhanaṃ nirodhaḥ pralayaḥ, utpattirjananam, baddhaḥ saṃsārī jīvaḥ, sādhako mādhanavānmokṣasya, mumukṣurmocanārthī, mukto vimuktabandhaḥ /
utpattipralayayorabhāvādbaddhādayo na santītyeṣā paramārthatā /
kathamutpattipralayorabhāvaḥ, ityucyate, dvaitasyāsatvāt /
yatra hi dvaitamiva bhavati"(bṛ.u.2 / 4 / 14) "ya iha nāneva paśyati"(ka.u.2 / 1 / 10,11) "ātmaivedaṃ sarvam"(chā.u.7 / 25 / 2) "brahmaivedaṃ sarvam"(nṛsiṃhottara.7)"ekamevādvitīyaṃ"(chā.u.6 / 2 / 1) "idaṃ sarvaṃ yadayamātmā"(bṛ.u.2 / 4 / 6,4 / 5 / 7) ityādinānāśrutibhyo dvaitasyāsatvaṃ siddham /
sato hyutpattiḥ pralayo vā syānnāsataḥ śaśaviṣāṇāde /
nāpyadvaitamutpadyate līyate vā /
advayaṃ cotpattipralayavacceti vipratiṣiddham /
yastu punardvaitasaṃvyavahāraḥ sa rajjusarpavadātmani prāṇādilakṣaṇaḥ kalpita ityuktam /
na hi manovikalpanāyā rajjusarpādilakṣaṇāyā rajjvāṃ pralaya utpattirvā /
na ca manasi rajjusarpasyotpattiḥ pralayo vā na cobhayato vā /
tathā mānasatvāviśeṣāddvaitasya /
na hi niyate manasi suṣupte vā dvaitaṃ gṛhyate /
ato manovikalpanāmātraṃ dvaitamiti siddham /
tasmādsūktaṃ dvaitasyāsatvānnirodhādyabhāvaḥ paramārthateti /
yadyevaṃ dvaitābhāve śāstravyāpāro nādvaite virodhāt /
tathā ca satyadvaitasya vastutve pramāṇābhāvācchūnyavādaprasaṅgaḥ, dvaitasya cābhāvāt /
na; rajjusarpādivikalpanāyā nirāspadatvānupapattiriti pratyuktametatkathamujjīvayasītyāha rajjurapi sarpavikalpasyāspada bhūtā vikalpitaiveti dṛṣṭāntānupapattiḥ /
na; vikalpanākṣaye 'vikalpitasyāvikalpitatvādeva sattopatteḥ /
rajjusarpavadasattvamiti cet? na, ekāntenāvikalpitatvādavikalpitarajjvaṃśavatprāk sarpābhāvavijñānāt /
vikalpayituśca prāgvikalpanotpatteḥ siddhatvābhyupagamādasatvānupapattiḥ /
kathaṃ punaḥ svarūpevyāpārābhāve śāstrasya dvaitavijñānanivartakatvam?
naiṣa doṣaḥ /
rajjvāṃ sarpādivadātmani dvaitasyāvidyādhyastatvāt /
katham? sukhyahaṃ duḥkhī mūḍho jāto mṛto jīrṇo dehavān paśyāmi vyakto 'vyaktaḥ kartā phalī saṃyukto viyuktaḥ kṣīṇo vṛddhohaṃ mamaita ityevamādayaḥ sarva ātmanyadhyāropyante /
ātmaiteṣvanugataḥ sarvatrāvyabhicārāt /
yathā sarpadhārādibhedeṣu rajjuḥ /
yadā caivaṃ viśeṣyasvarūpapratyayasya siddhatvānna kartavyatvaṃ śāstreṇa /
akṛtakartṛ ca śāstraṃ kṛtānukāritve 'prāmāṇam /
yato 'vidyādhyāropitasukhitvādiviśeṣapratibandhādevātmanaḥ svarūpeṇānavasthānaṃ svarūpāvasthānaṃ ca śreya iti sukhitvādinivartakaṃ śāstram ātmanyasukhitvādipratyayakaraṇena neti netyasthūlādivākyaiḥ /
ātmasvarūpavadasukhitvādyapi sukhitvādibhedeṣu nānuvṛtto 'sti dharmaḥ /
yadyanuvṛttaḥ syānnādhyāropitasukhitvādilakṣaṇo viśeṣaḥ /
yathoṣṇatvaguṇaviśeṣavatyagnau śītatā /
tasmānnirviśeṣa evātmani sukhitvādayo viśeṣāḥ kalpitāḥ /
yattvasukhitvādiśāstramātmanastatsukhitvādi viśeṣanivṛtyarthameveti siddham /
"siddhaṃ tu nivartakatvāt"ityāgamavidāṃ sūtram //32//
START MandUpK 2.33
pūrvaślokārthasya hetumāha
bhāvair asadbhir evāyam advayena ca kalpitaḥ /
bhāvā apy advayenaiva tasmād advayatā śivā

2.34

MandUpKC_2.33
yathā rajjvāmasadbhiḥ sapradhārādibhiradvayena ca rajjudravyeṇa satāyaṃ sarpa iyaṃ dhārā daṇḍo 'yamiti vā rajjudravyameva kalpyata evaṃ prāṇādibhiranantairasadbhirevāvidyamānaiḥ, na paramārthataḥ na hyapracalite manasi kaścidbhāva upalakṣayituṃ śakyate kenacit; na cātmanaḥ pracalanamasti; pracalitasyaivopalabhyamānā bhāvā na paramārthataḥ santaḥ kalpayituṃ śakyāḥ ato 'sadbhireva prāṇādabhāvairadvayena ca paramārthasatātmanā rajjuvattarvavikalpāspadabhūtenāyaṃ svayamevātmā kalpitaḥ; sadaikasvabhāvo 'pi san /
te ca prāṇādibhāvāṃ apyadvayenaiva satātmanā vikalpitāḥ /
na hi nirāspadā kācitkalpanopalabhyate; ataḥ sarvakalpanāspadatvātsvenātnādvayasyāvyabhicārātkalpanāvasthāyāmapyadvayatā śivā /
kalpanā eva tvaṃśivāḥ /
rajjusarpādivattrāsādikāriṇyo hi tāḥ /
advayatābhayātaḥ saiva śivā //33//
START MandUpK 2.34
kutaścādvayatā śivā? nānābhūtaṃ /
pṛthaktvamanyasyānyasmādyatra dṛṣṭaṃ tatrāśivaṃ bhavet /
nātmabhāvena nānedaṃ na svenāpi kathañcana /
na pṛthaṅ nāpṛthak kiñcid iti tattvavido viduḥ

2.35

MandUpKC_2.34
na hyatrādvaye paramārthasatyātmani prāṇādisaṃsārajātamidaṃ jagadātmabhāvena paramārthasvarūpeṇa nirīpyamāṇaṃ nānā vastvantarabhūtaṃ bhavati /
yathā rajjusvarūpeṇa prakāśena nirūpyamāṇo na nānābhūtaḥ kalpitaḥ sarpo 'sti tadvat /
nāpi svena prāṇādyātmanedaṃ vidyate /
kadācidapi rajjusarpavatkalpitatvādeva /
tathānyonyaṃ na pṛthakprāṇādi vastu yathāśvānmahiṣaḥ pṛthagvidyata evam /
ato 'stvānnāpṛthagvidyate 'nyonyaṃ pareṇa vā kiñcidity evaṃ paramārthatattvamātavido brāhmaṇā viduḥ /
ato 'śivahetutvābhāvādadvayataiva śivetyabhiprāyaḥ //34//
START MandUpK 2.35
tadetatsamyagdarśanaṃ stūyate
vītarāgabhayakrodhair munibhir vedapāragaiḥ /
nirvikalpo hy ayaṃ dṛṣṭaḥ prapañcopaśamo 'dvayaḥ

2.36

MandUpKC_2.35
vigatarāgabhayadveṣakrodhādisarvadaiṣaiḥ sarvadā munibhirmananaśīlairvivekibhirvedapāragairavagatavedārthatattvairjñānibhirni rvikalpaḥ sarvavikalpaḥ śūnyo 'mātmā dṛṣṭa upalabdho vedāntārthatatparaiḥ prapañcopaśamaḥ prapañco dvaitabhedavistārastasyopaśamo 'bhāvo yasminsa ātmā prapañcopaśamo 'ta evādvayo vigatadoṣaireva paṇḍitairvedāntārthatatparaiḥ saṃnyasibhiḥ paramātmā draṣṭuṃ śakyaḥ, nānyai rāgādikaluṣitacetobhiḥ svapakṣapātidarśanaistārkikādibhirityābhiprāyaḥ //35//
START MandUpK 2.36
yasmātsarvānarthapraśamarūpatvādadvayaṃ śivamabhayam
tasmād evaṃ viditvainam advaite yojayet smṛtim /
advaitaṃ samanuprāpya jaḍavallokam ācaret

2.37

MandUpKC_2.36
ata evaṃ viditvainamadvaite smṛtiṃ yojayet /
advaitāvagamāyaiva smṛtiṃ kuryādityarthaḥ /
taccādvaitamavagamyāhamasmi paraṃ brahmeti viditvāśanāyādyatītaṃ sākṣādaparokṣādajamātmānaṃ sarvalokavyavahārātītaṃ jaḍavallokamācaret /
aprakhyāpayannātmānamahamevaṃvidha ityabhiprāyaḥ //36//
START MandUpK 2.37
kayā caryayā lokamācaredityāha
niḥstutir nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca /
calācalaniketaś ca yatir yādṛcchiko bhavet

2.38

MandUpKC_2.37
stutinamaskārādisarvakarmavarjitastyaktasarvabāhyaiṣaṇaḥ pratipannaparamahaṃsapārivrājya ityabhiprāyaḥ"etaṃ vai tamātmānaṃ viditvā"(bṛ.u.3 / 5 / 1) ityādiśruteḥ;"tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ"(gītā 5 / 17) ityādismṛteśca calaṃ śarīraṃ pratikṣaṇamanyathābhāvāt, acalamātmatattvam, yadākadācidbhojanādivyavahāranimittamākāśavadacalaṃ svarūpamātmatattvamātmano niketamāśrayamātmasthitiṃ vismṛtyāhamiti manyate yadā tadā calo deho niketo yasya sa ayamevaṃ calācalaniketo vidvānna punarbāhyaviṣayāśrayaḥ; sa ca yādṛcchiko bhaved yadṛcchāprāptakaupīnacchādanagrāsamātradehasthitirityarthaḥ //37//
START MandUpK 2.38
tattvam ādhyātmikaṃ dṛṣṭvā tattvaṃ dṛṣṭvā tu bāhyataḥ /
tattvībhūtas tadārāmas tattvād apracyuto bhavet

Original text: Māṇḍūkyopaniṣad with Māṇḍūkyamūlamantrabhāṣya, Māṇḍūkyopaniṣatkārikā, and Āgamaśāstrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc