Māṇḍūkyopaniṣad with Māṇḍūkyamūlamantrabhāṣya, Māṇḍūkyopaniṣatkārikā, and Āgamaśāstrabhāṣya (with commentary) · Chapter 1

__________
MandUpC_6
eṣa hi svarūpāvasthaḥ sarveśvaraḥ sādhidaivikasya bhedajātasya sarvasyeśitā naitasmāj jātyantarabhūto 'nyeṣām iva /
"prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ"(chā.u.6 / 8 / 2) iti śruteḥ /
ayam eva hi sarvasya sarvabhedāvastho jñātetyeṣa sarvajñaḥ /
eṣo 'ntaryāmy antaranupraviśya sarveṣāṃ bhūtānāṃ niyantāpy eṣa eva /
ata eva yathoktaṃ sabhedaṃ jagatprasūyata ity eṣa yoniḥ sarvasya /
yata evaṃ prabhavaś cāpi yaś ca prabhavāpyayau hi bhūtānām eṣa eva //6//
==========================================================================
atha gauḍapādīyakārikāḥ
START MandUpK 1.1
atraitasmin yathokte 'rtha ete ślokā bhavanti
bahiḥprajño vibhuḥ viśvo hy antaḥprajñas tu taijasaḥ /
ghanaprajñaḥ tathā prājña eka eva tridhā smṛtaḥ

MandUpKC_1.1
bahiḥprajña iti /
paryāyeṇa tristhānatvāt sa aham iti smṛtyā pratisandhānāc ca sthānatrayavyatiriktamekatvaṃ śuddhatvam asaṅgatvaṃ ca siddham ity abhiprāyaḥ /
mahāmatsyādidṛṣṭāntaśruteḥ //1//
START MandUpK 1.2
jāgaritāvasthāyām eva viśvādīnāṃ trayāṇām anubhavapradarśanārtho 'yaṃ ślokaḥ
dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasy antas tu taijasaḥ /
ākāśe ca hṛdi prājñas tridhā dehe vyavasthitaḥ

MandUpKC_1.2
dakṣiṇam akṣyeva mukhaṃ tasminprādhānyena draṣṭā sthūlānāṃ viśvo 'nubhūyate"indho ha vai nāmaiṣa yo 'yaṃ dakṣiṇe 'kṣan puruṣaḥ" /
iti śruteḥ /
indho dīptiguṇo vaiśvānaraḥ /
ādityāntargato vairāja ātmā cakṣuṣi ca draṣṭaikaḥ /
nanv ayo hiraṇyagarbhaḥ kṣetrajño dakṣiṇo 'kṣi(kṣa)ṇyakṣṇorniyantā draṣṭā cānyo dehasvāmī /
na svato bhedānabhyupagamāt /
"eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ"(śve.u.6 / 11) iti śruteḥ /
"kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhiṃ sarvakṣetreṣu bhārata" /
(gītā 13 / 2) "āvibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam" /
(gītā 13 / 16) iti smṛteḥ /
"sarveṣu karaṇeṣv aviśeṣe 'pi dakṣiṇākṣaṇy upalabdhipāṭavadarśanāt tatra viśeṣeṇa nirdeśo viśvasya /
dakṣiṇākṣigato rūpaṃ dṛṣṭvā nimīlitākṣas tadeva smaran manasyantaḥ svapna iva tadeva vāsanārūpābhivyaktaṃ paśyati /
yathātra tathā svapne /
ato manasyantas tu taijaso 'pi viśva eva /
ākāśe ca hṛdi smaraṇākhyavyāpāroparame prājña ekībhūto ghanaprajña eva bhavati manovyāpārābhāvāt /
darśanasmaraṇa eva hi manaḥspandite tadabhāve hṛdyevāviśeṣeṇa prāṇātmanāvasthānam /
"prāṇo hy evaitān sarvān saṃvṛṅkte"(chā.4 / 3 / 3) iti śruteḥ /
taijaso hiraṇyagarbho manaḥsthatvāt /
"liṅgaṃ manaḥ"(bṛ.u4.4.6) /
"manomayo 'yaṃ puruṣaḥ" (bṛ.u5 / 3 / 1) ityādiśrutibhyaḥ /
nanu vyākṛtaḥ prāṇaḥ suṣupte /
tadātmakāni karaṇāni bhavanti /
katham avyākṛtatā?
naiṣa doṣo 'vyākṛtasya deśakālaviśeṣābhāvāt /
yadyapi prāṇābhimāne sati vyākṛtataiva prāṇasya tathāpi piṇḍaparicchinnaviśeṣābhimānanirodhaḥ prāṇobhavatītyavyākṛta eva prāṇaḥ suṣupte paricchinnābhimānavatām /
yathā prāṇalaye paricchinnābhimānināṃ prāṇo 'vyākṛtas tathā prāṇābhimānino 'py aviśeṣāpattāvavyākṛtatā samānā prasavabījātmakatvaṃ ca tadadhyakṣaś caiko 'vyākṛtāvasthaḥ /
paricchinnābhimāninām adhyakṣāṇāṃ ca tena ekatvam iti pūrvoktaṃ viśeṣaṇamekībhūta prajñānaghana ityādyupapantam /
tasminn uktahetutvāc ca /
kathaṃ prāṇaśabdatvam avyākṛtasya /
"prāṇabandhanaṃ hi somya manaḥ"(chā.u6 / 8 / 2) iti śruteḥ /
nanu tatra"sadeva somya"(chā.u6 / 2 / 1) iti prakṛtaṃ sadbrahma prāṇaśabdavācyam /
naiṣa doṣo bījātmakatvābhyupagamātsataḥ /
yady api tadbrahma prāṇaśabdavācyaṃ tatra tathāpi jīvaprasavabījātmakatvam apiratyajya eva prāṇaśabdatvaṃ sataḥ sacchabdavācyatā ca /
yadi hi nirbījarūpaṃ vivakṣitaṃ brahmābhaviṣyat"neti neti"(bṛ.u.4.4.2.24.5.15)"yato vāco nivartante"(tai.u.2.9)"anyadeva tadviditād athāviditāt"(ke.u1.3) ityavakṣyata"na sattannāsaducyate"(gītā.13.12) iti smṛteḥ /
nirbījatayaiva cet sati līnānāṃ suṣuptapralayayoḥ punarutthānānupapattiḥ syāt /
muktānāṃ ca punarutpattiprasaṅgo bījābhāvāviśeṣāt /
jñānadāhyabījābhāve ca jñānānarthakyaprasaṅgaḥ /
tasmāt sa bījatvābhyupagamena eva sataḥ prāṇatvavyapadeśaḥ sarvaśrutiṣu ca kāraṇatvavyapadeśaḥ /
ata eva"akṣarātparataḥ paraḥ"(mu.u2.1.2) /
"sabāhyābhyāntaro hy ajaḥ" (mu.u2.1.2) /
"yato vāco nivartante"(tai.u2.9) /
"neti neti"(bṛ.u4.4.12) ityādinā bījavatvāpanayanena vyapadeśaḥ /
tāṃ bījāvasthāṃ tasyaiva prājñaśabdavācyasya turīyatvena dehādisaṃbandhajāgradādirahitāṃ pāramārthikīṃ pṛthagvakṣyati /
bījāvasthāpi na kiñcidavediṣamityutthitasya pratyayadarśanāddehe 'nubhūyata eveti tridhā dehe vyavasthitety ucyate //2//
START MandUpK 1.3-4
viśvaḥ hi sthūlabhuṅ nityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk /
ānandabhuk tathā prājñastridhā bhogaṃ nibodhata

sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktaṃ tu taijasam /
ānandaś ca tathā prājñaṃ tridhā tṛptiṃ nibodhata

MandUpKC_1.3-4
uktārthau ślokau //3-4 //
START MandUpK 1.5
triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaś ca prakīrtitaḥ /
vadaitadubhayaṃ yas tu sa bhuñjāno na lipyate

MandUpKC_1.5
triṣu dhāmasu jāgradādiṣu sthūlapraviviktānandākhyaṃ bhojyam ekaṃ tridhābhūtam /
yaś ca viśvataijasaprājñākhyo bhoktaikaḥ sa aham ityekatvenapratisaṃdhānāddraṣṭutvāviśeṣāc ca prakīrtitaḥ /
yo vedaitadubhayaṃ bhojyabhoktṛtayānekadhā bhinnaṃ sa bhuñjāno na lipyate /
bhojyasya sarvasyaikasya bhoktur bhojyatvāt /
na hi yasya yo viṣayaḥ sa tena hīyate vardhate vā na hy agniḥ svaviṣayaṃ dagdhvā kāṣṭhādi tadvat //5//
START MandUpK 1.6
prabhavaḥ sarvabhāvānāṃ satām iti viniścayaḥ /
sarvaṃ janayati prāṇaś ceto 'ṃśūn puruṣaḥ pṛthak

MandUpKC_1.6
satāṃ vidyamānānāṃ svenāvidyākṛtanāmarūpamāyāsvarūpeṇa sarvabhāvānāṃ viśvataijasaprājñabhedānāṃ prabhavotpattiḥ /
vakṣyati ca"vandhyāputro na tattvena māyayā vāpi jāyate"iti /
yadi hy asatām eva janma syād brahmaṇo 'vyavahāryasya grahaṇadvārābhāvādasatvaprasaṅgaḥ /
dṛṣṭaṃ ca rajjusarpādīnām avidyākṛtamāyābījotpannānāṃ rajjvādy ātmanā satvam /
na hi nirāspadā rajjusarpamṛgatṛṣṇikādayaḥ kvacid upalabhyante kenacit /
yathā rajjvāṃ prāksarpotpatte rajjvātmanāṃ sarpaḥ sanneva āsīd evaṃ sarvabhāvānām utpatteḥ prākprāṇabījātmanaiva satvam /
ityataḥ śrutir api vakti"brahmaivedam"(mu.u2.2.11)"ātmaivedam agra āsīt"(bṛ.u.1.4.1) iti /
sarvaṃ janayati prāṇaścetoṃ'śūnaṃśava iva raveś cidātmakasya puruṣasya cetorūpā jalārkasamāḥ prājñataijasaviśvabhedena devatiryagādidehabhedeṣu vibhāvyamānāś cetoṃśavoyetān puruṣaḥ pṛthag viṣayabhāvavilakṣaṇān agniviṣphuliṅgavat salakṣaṇāñjalārkavac ca jīvalakṣaṇāṃstvitarān sarvabhāvān prāṇo bījātmā janayati"yathorṇanābhiḥ"(mu.u.1.1.7)"yathāgneḥ kṣudrārvisphuliṅgāḥ"(bṛ.u.2.1.20) ityādiśruteḥ //6//
START MandUpK 1.7
vibhūtiṃ prasavaṃ tv anye manyante sṛṣṭicintakāḥ /
svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭir anyaiḥ vikalpitā

MandUpKC_1.7
vibhūtir vistāreśvarasya sṛṣṭir iti sṛṣṭicintakā manyante na tu paramārthacintakānāṃ sṛṣṭav ādara ity arthaḥ /
"indro māyābhiḥ pururūpeyate" (bṛ.u.2.5.19) iti śruteḥ /
na hi māyāvinaṃ sūtram ākāśe nikṣipya tena sāyudham āruhya cakṣurgocaratām atītya yuddhena khaṇḍaśaśchinnaṃ patitaṃ punarutthitaṃ ca paśyatāṃ tat kṛtaṃ māyādisatatvacintāyām ādaro bhavati /
tathaivāyaṃ māyāvinaḥ sūtraprasāraṇasamaḥ suṣuptasvapnādivikāsastadārūḍhamayāvisamaś ca tatsthaḥ prājñataijasādiḥ /
sūtratadārūḍhābhyāmanyaḥ paramārthamāyāvī sa eva bhūmiṣṭho māyāchanno 'dṛśyamāna eva sthito yathā tathā turīyākhyaṃ paramārthatattvam /
atas tac cintāyām evādaro mumukṣūṇāmāryāṇāṃ na niṣprayojanāyāṃ sṛṣṭav ādara ityataḥ sṛṣṭicintakānām evaite vikalpety āha svapnamāyāsarūpeti /
svapnarūpā māyāsarūpā ceti //7//
START MandUpK 1.8
icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭir iti sṛṣṭau viniścitāḥ /
kālāt prasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ

MandUpKC_1.8
icchāmātraṃ prabhoḥ satyasaṃkalpatvāt sṛṣṭir ghaṭādiḥ saṃkalpanāmātraṃ na saṃkalpanātiriktam /
kālād eva sṛṣṭir iti kecit //8//
START MandUpK 1.9
bhogārthaṃ sṛṣṭir iti anye krīḍārtham iti cāpare /
devasyaiṣa svabhāvo 'yam āptakāmasya kā spṛhā

__________
MandUpC_7
nanv ātmanaś catuṣpātvaṃ pratijñāya prādatrayakathanena eva caturthasyāntaḥ prajñādibhyo anyatve siddhe nāntaḥ prajña ityādi pratiṣedho 'narthakaḥ /
na sarpādivikalpapratiṣedhena eva rajjusvarūpapratipattivattryavasthasya evātmanas turīyatvena pratipipādayiṣitatvāt /
"tattvamasi"(chā.u.6.8.16) itivat /
yadi hi tryavasthātmavilakṣaṇaṃ turīyam anyat tatpratipattidvārābhāvācchāstropadeśānarthakyaṃ śūnyatāpattir vā /
rajjur iva sarpādibhirvikalpyamānā sthānatraye 'py ātmaika evāntaḥ prajñāditvena vikalpyate yadā tadāntaḥ prajñatvādipratiṣedhavijñānapramāṇasamakālamevātmany anarthaprapañcanivṛttilakṣaṇaphalaṃ parisamāptam iti turīyādhigame pramāṇāntaraṃ sādhanāntaraṃ vā ma mṛgyam /
rajjusarpavivekasamakāla iva rajjvāṃ sarpanivṛttiphale sati rajjvadhigayasya /
yeṣāṃ punas tamo 'panayavyatirekeṇa ghaṭādhigame pramāṇaṃ vyāpriyate teṣāṃ chedyāvayavasambandhaviyogavyatirekeṇāny anyatarāvayave 'picchidirvyā priyata ity uktaṃ syāt /
yadā punarghaṭatamaso vivekakaraṇe pravṛttaṃ pramāṇamanupāditsitatamonivṛttiphalāvasānaṃ chidirivacchedyāvayavasaṃbandhavivekakaraṇe pravṛttā tadavayavadvaidhībhāvaphalāvasānā tathā nāntarīyakaṃ ghaṭavijñānaṃ na tat pramāṇaphalam /
na ca tadvad apy ātmany adhyāropitāntaḥ prajñatvādivivekakaraṇe pravṛttasya pratiṣedhavijñānapramāṇasyānupāditsitāntaḥ prajñatvadinivṛttivyatirekeṇa turīye vyāpāra upapattiḥ /
antaḥ prajñatvādinivṛttisamakālameva pramātṛtvādibhedanivṛtteḥ /
tathā ca vakṣyati"jñāte dvaitaṃ na vidyate"(māṇḍū.kā.1.18) iti /
jñānasya dvaitanivṛttikṣaṇavyatirekeṇa kṣaṇāntarānavasthānāt /
avasthāne cānavasthāprasaṅgād dvaitānivṛttiḥ /
tasmāt pratiṣedhavijñānapramāṇavyāpārasamakālair vātmany adhyāropitāntaḥ prajñatvādyanarthānivṛttir iti siddham /
nāntaḥ prajñam iti taijasapratiṣedho na bahiṣprajñam iti viśvapratiṣedhaḥ /
na ubhayataḥ prajñam iti jāgratsvaprayorantarālāvasthāpratiṣedhaḥ /
na prajñānaghanam iti suṣuptāvasthāpratiṣedho bījabhāvāvivekarūpatvāt /
na prajñam iti yugapatsarvaviṣaprajñātṛtvapratiṣedhaḥ /
nāprajñam iti caitanyapratiṣedhaḥ /
kathaṃ punarantaḥ prajñatvādīnām ātmani gamyamānānāṃ rajjvādau sarpādivat pratiṣedhādasatvaṃ gamyata ity ucyate /
jñasvarūpāviśeṣe 'pītaretaravyabhicārādrajjvādāv iva sarpadhārādivikalpita bhedavat sarvatrāvyabhicārājjñasvarūpasya satyatvam /
suṣupte vyabhicaratīti cen na /
suṣuptasyānubhūyamānatvāt"na hi vijñātur vijñāter viparalopo vidyate"(bṛ.u.4.3.30) iti śruteḥ /
ata evādṛṣṭam /
yasmād adṛṣṭaṃ tasmād avyavahāryam /
agrāhyaṃ karmendriyaiḥ /
alakṣaṇamaliṅgam ity etad ananumey ity arthaḥ /
ata evācintyam /
ata evāvyapadeśyaṃ śabdaiḥ /
ekātmapratyayasāraṃ jāgradādisthāneṣv eko 'yam ātmetyavyabhicārī yaḥ pratyayastenānusaraṇīyam /
athavaika ātmapratyayaḥ sāraṃ pramāṇaṃ yasya turīyasyādhigame tat turīyamekātmapratyayasāram /
"ātmetyevopāsīta"(bṛ.u.1.4.7) iti śruteḥ /
antaḥ prajñatvādisthānidharmaḥ pratiṣedhaḥ kṛtaḥ /
prapañca upaśamam iti jāgradādisthānadharmābhāvocyate /
ata eva śāntamavikriyaṃ śivaṃ yato 'dvaitaṃ bhedavikalparahitam /
caturthaṃ turīyaṃ manyante pratīyamānapādatrayarūpavailakṣaṇyāt /
sa ātmā sa vijñeya iti pratīyamānasarpabhūchidradaṇḍādivyatiriktā yathā rajjus tathā tattvamasītyādivākyārtha ātmā"adṛṣṭo draṣṭā"(bṛ.u.3.7.23)"na hi draṣṭur dṛṣṭeviparilopo vidyate"(bṛ.u.4.3.23) ityādibhirukto yaḥ /
sa vijñeya iti bhūtapūrvagatyā jñāte dvaitābhāvaḥ //7//
START MandUpK 1.10
atraite ślokā bhavanti
nivṛtteḥ sarvaduḥkhānām īśānaḥ prabhur avyayaḥ /
advaitaḥ sarvabhāvānāṃ devās turyo vibhuḥ smṛtaḥ

MandUpKC_1.10
prājñataijasaviśvalakṣaṇānāṃ sarvaduḥkhānāṃ nivṛtte īśānas turīya ātmā /
īśāna ity asya vyākhyānaṃ prabhur iti /
duḥkhanivṛttiṃ prati prabhur bhavatīty arthaḥ /
tad vijñānanimittatvād duḥkhanivṛtteḥ /
avyayo na vyeti svarūpān na vyabhicaratīti yāvat /
etat kutaḥ /
yasmād advaitaḥ sarvabhāvānāṃ rajjusarpavanmṛṣātvāt sa eṣa devo dyotanāt turīyaś caturtho vibhuvyāpī smṛtaḥ //10//
START MandUpK 1.11
viśvādīnāṃ sāmānyaviśeṣabhāvo nirūpyate turyayāthātmyāvadhāraṇārtham
kāryakāraṇabaddhau tāv iṣyete viśvataijasau /
prājñaḥ kāraṇabaddhas tu dvau tau turye na sidhyataḥ

MandUpKC_1.11
kāryaṃ kriyata iti phalabhāvaḥ /
kāraṇaṃ karotīti bījabhāvaḥ /
tattvāgrahaṇān yathāgrahaṇābhyāṃ bījaphalabhāvābhyāṃ tau yathoktau viśvataijasau baddhau saṃgṛhītāviṣyete /
prājñas tu bījabhāvenaiva baddhaḥ /
tattvāpratibodhamātram eva hi bījaṃ prājñatve nimittam /
tato dvau tau bījaphalabhāvau tatvāgrahaṇān yathā grahaṇe turye na sidhyato na vidyete na sambhavata ity arthaḥ //11//
START MandUpK 1.12
kathaṃ punaḥ kāraṇabaddhatvaṃ prājñasya turīye vā tattvāgrahaṇān yathāgrahaṇalakṣaṇau bandhau na sidhyata iti /
yasmāt
nātmānaṃ na parāś caiva na satyaṃ na api cānṛtam /
prājñaḥ kiñcana saṃvetti turyaṃ tat sarvadṛk sadā

MandUpKC_1.12
ātmavilakṣaṇam avidyābījaprasūtaṃ bāhyaṃ dvaitaṃ prājño na kiñcana saṃvetti tathā viśvataijasau /
tataś cāsau tattvāgrahaṇena tamasānyathā grahaṇabījabhūtena baddho bhavati /
yasmāt turīyaṃ tatsarvadṛksadā turīyādanyasyābhāvāt sarvadā sadaivaiti sarvaṃ ca tadddṛkceti sarvadṛk tasmān na tattvāgrahaṇalakṣaṇaṃ bījaṃ tatra /
tat prasūtasyānyathāgrahaṇasyāpyataivābhāvo na hi savitari sadā prākāśātmake tad viruddham aprakāśanam anyathā prakāśanaṃ vā sambhavati /
"na hi draṣṭur dṛṣṭer viparilopo vidyate"
(bṛ.u.4 / 3 / 23) iti śruteḥ /
atha vā jāgratsvapnayoḥ sarvabhūtāvasthaḥ sarvavastudṛgābhāsas turīyaiveti sarvadṛksadā"nānyad ato 'sti draṣṭṛ"(bṛ.u.3.8.11) ityādi śruteḥ //12//
START MandUpK 1.13
dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyam ubhayoḥ prājñaturyayoḥ /
bījanidrāyutaḥ prājñaḥ sā ca turye na vidyate

MandUpKC_1.13
nimittāntaraprāptāśaṅkānivṛtyartho 'yaṃ ślokaḥ /
kathaṃ dvaitāgrahaṇasya tulyatvāt kāraṇabaddhatvaṃ prājñasya eva na turīyasyeti prāptāśaṅkā nivartyate /
yasmādbījanidrāyutas tattvāpratibodho nidrā /
sa eva ca viśeṣapratibodhaprasavasya bījaṃ sā bījanidrā tayā yutaḥ prājñaḥ /
sadā dṛksvabhāvatvāt tattvāpratibodhalakṣaṇā nidrā turīye na vidyate 'to na kāraṇabandhastasminnityābhiprāyaḥ //13//
START MandUpK 1.14
svapnanidrāyutāv ādyau prājñas tv asvapnanidrayā /
na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitaḥ

MandUpKC_1.14
svapno 'nyathāgrahaṇaṃ sarpa iva rajjvām /
nidroktā tattvāpratibodhalakṣaṇaṃ tama iti /
tābhyāṃ svapnanidrābhyāṃ yuktau viśvataijasau /
atas tau kāryakāraṇabaddhāv ity uktau /
prājñas tu svapnavarjitakevalaiva nidrayā yuta iti kāraṇabaddha ity uktam /
nobhayaṃ paśyanti turīye niścitā brahmavido viruddhatvāt savitarīva tamaḥ /
ato na kāryakāraṇabaddha ity uktas turīyaḥ //14//
START MandUpK 1.15
kadā turīye niścito bhavatītyucyate
anyathā gṛhṇataḥ svapno nidrā tattvam ajānataḥ /
viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padam aśnute

MandUpKC_1.15
svapnajāgaritayoranyathā rajvāṃ sarpa iva gṛhṇatastattvaṃ svapno bhavati /
nidrā tattvam ajānatas tisṛṣvavasthāsu tulyā /
svapnanidrayos tulyatvād viśvataijasayor ekarāśitvam /
anyathāgrahaṇaprādhānyāc ca guṇabhūtā nidreti tasmin viparyāsaḥ svapnaḥ /
tṛtīye tu sthānetattvājñānalakṣaṇā nidraiva kevalā viparyāsaḥ /
atas tayoḥ kāryakāraṇasthānayor anyathāgrahaṇāgrahaṇalakṣaṇaviparyāse kāryakāraṇabandharūpe paramārthatatvapritabodhataḥ kṣīṇe turīyaṃ padam aśnute /
tadobhayalakṣaṇaṃ bandharūpaṃ tatrāpaśyaṃs turīye niścito bhavatīty arthaḥ //15//
START MandUpK 1.16
anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate /
ajam anidram asvapnam advaitaṃ budhyate tadā

MandUpKC_1.16
yo 'yaṃ saṃsārī jīvaḥ sobhayalakṣaṇena tattvāpratibodharūpeṇa bījātmanānyathāgrahaṇalakṣaṇena cānādikālapravṛttena māyālakṣaṇena svapnena mamāyaṃ pitā putro 'yaṃ naptā kṣetraṃ paśavo 'ham eṣāṃ svāmī sukhī duḥkhī kṣayito 'ham anena vardhitaś cānena ity evaṃprakārān svapnān sthānadvaye 'pi paśyan suptaḥ /
yadā vedāntārthatattvābhijñena paramakāruṇikena guruṇā nāsyaivaṃ tvaṃ hetuphalātmakaḥ kiṃ tu tattvam asīti pratibodhyamānas tadaivaṃ pratibudhyate
katham? nāsmin bāhyam ābhyantaraṃ vā janmādibhāvavikāro 'sty ato 'jaṃ sabāhyābhyantarasarvabhāvikāravarjitam ityarthaḥ /
yasmāj janmādikāraṇabhūtaṃ nāsminn avidyātamobījaṃ nidrā vidyata ity anidram /
anidraṃ hi tat turīyamata evāsvapnaṃ tan nimittatvād anyathāgrahaṇasya /
yasmāc cānidram asvapnaṃ tasmād ajam advaitaṃ turīyam ātmānaṃ budhyate tadā //16//
START MandUpK 1.17
prapañcanivṛtyā cet pratibudhyate 'nivṛtte prapañce katham advaitam ity ucyate
prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ /
māyāmātram idaṃ dvaitam advaitaṃ paramārthataḥ

MandUpKC_1.17
satyam avaṃ syāt prapañco yadi vidyeta rajjvāṃ sarpa iva kalpitatvān na tu sa vidyate /
vidyamānaś cen nivarteta na saṃśayaḥ /
na hi rajjvāṃ bhrāntibuddhyā kalpitaḥ sarpo vidyamānaḥ sanvivekato nivṛttaḥ /
naiva māyā māyāvinā prayuktā tad darśināṃ cakṣurbandhāpagame vidyamānā satī nivṛttā /
tathedaṃ prapañcākhyaṃ māyāmātraṃ dvaitaṃ rajjuvan māyāvivaccadvaitaṃ paramārthatas tasmān na kaścit prapañcaḥ pravṛtto nivṛtto vāstītīty abhiprāyaḥ //17//
START MandUpK 1.18
nanu śāstā śāstraṃ śiṣya iti vikalpaḥ kathaṃ nivartata ity ucyate
vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit /
upadeśād ayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate

__________
MandUpC_11
suṣuptasthānaḥ prājño yaḥ sa oṃkārasya makāras tṛtīyā mātrā /
kena sāmānyenety āha sāmānyamidam atra mito 'mitirmānaṃ mīyata iva viśvataijasau prājñena pralayotpattyoḥ /
praveśanirgamābhyāṃ prastheneta yavās tathauṃkārasamāptau punaḥ prayoge ca praviśya nirgacchata ivākāroṃkārau makāre /
apīter vā /
apīty apy aya ekībhāvaḥ /
oṃkāra uccāraṇe hy antyākṣara ekībhūtāvivākāra oṃkārau /
tathā viśvataijasau suṣuptakāle prājñe /
ato vā sāmānyād ekatvaṃ prājñam akārayoḥ /
vidvatphalam āha minoti ha vedaṃ sarvaṃ jagad yāthātmyaṃ jānātīty arthaḥ /
apītiś ca jagat kāraṇātmā bhavatīty arthaḥ /
atrāv atrāvāntaraphalavacanaṃ pradhānasādhanastutyartham //11//
START MandUpK 1.19
atraite ślokā bhavanti
viśvasyātvavivakṣāyām ādisāmānyam utkṛṣṭam /
mātrāsaṃpratipattau syād āptisāmānyam eva ca

MandUpKC_1.19
viśvasyātvamakāramātratvaṃ yadā vivakṣyate tadāditvasāmānyamuktanyāyenotkaṭamudbhṛtaṃ dṛśyata ity arthaḥ /
atvavivakṣāyāmity asya vyākhyānaṃ mātrāsaṃpratipattāv iti /
viśvasyākāramātratvaṃ yadā saṃpratipadyata ity arthaḥ /
āptisāmānyam eva cotkaṭam ity anuvartate ca śabdāt //19//
START MandUpK 1.20
taijasasyotvavijñāna utkarṣo dṛśyate sphuṭam /
mātrāsaṃpratipattau syād ubhayatvaṃ tathā vidham

MandUpKC_1.20
taijasasyātvavijñānokāratvavivakṣāyāmutkarṣo dṛśyate sphuṭaṃ spaṣṭa ity artha ubhayatvaṃ ca sphuṭam eveti /
pūrvavat sarvam //20//
START MandUpK 1.21
makārabhāve prājñasya mānasām anyam utkaṭam /
mātrāsaṃpratipattau tu layasāmānyam eva ca

MandUpKC_1.21
makāratve prājñasya mitilayāvutkṛṣṭe sāmānya ity arthaḥ //21//
START MandUpK 1.22
triṣu dhāmasu yat tulyaṃ sāmānyaṃ vetti niścitaḥ /
sa pūjyaḥ sarvabhūtānāṃ vandyaś caiva mahāmuniḥ

MandUpKC_1.22
yathoktasthānatraye yastulyam uktaṃ sāmānyaṃ vetyavam evaitad iti niścito yaḥ sa pūjyo vandyaś ca brahmavilloke bhavati //22//
START MandUpK 1.23
yathoktaiḥ sāmānyair ātmapādānāṃ mātrābhiḥ sahaikatvaṃ kṛtvā yathoktam oṃkāraṃ pratipadya yo dhyāyati tam
akāro nayate viśvam ukāraś cāpi taijasam /
makāraś ca punaḥ prājñaṃ nāmātre vidyate gatiḥ

__________
MandUpC_12
amātro mātrā yasya nāsti sa amātra oṃkāraś caturthas turīya ātmaiva kevalo 'bhidhānābhidheyarūpayor avāṅmanasayoḥ kṣīṇatvād avyavahāryaḥ /
prapañca upaśamaḥ śivo 'dvaitaḥ saṃvṛtta evaṃ yathokta vijñānavatā prayukta oṃkāras trimātras tripāda ātmaiva /
saṃviśaty ātmanā svenaiva /
svaṃ pāramārthikam ātmānaṃ ya evaṃ veda /
paramārthadarśī brahmavit tṛtīyaṃ bījabhāvaṃ dagdhvātmānaṃ praviṣṭa iti na puno jāyate turīyasyābījatvāt /
na hi rajjusarpayor viveke rajjvāṃ praviṣṭaḥ sarpo buddhisaṃskārāt punaḥ pūrvavattad vivekinām utthāsyati /
mandamadhyamadhiyāṃ tu pratipannasādhakabhāvānāṃ sanmārgagāmināṃ saṃnyāsināṃ mātrāṇāṃ pādānāṃ ca kḷptasāmānyavidāṃ yathāvad upāsyamāna oṃkāro brahmapratipattaya ālambanī bhavati tathā ca vakṣyati'āśramās trividhāḥ'(mā.kā.3.16) ityādi //12//
(iti māṇḍūkyamūlamantrabhāṣyam)
START MandUpK 1.24
pūrvavad atraite ślokā bhavanti
oṃkāraṃ pādaśo vidyāt pādā mātrā na saṃśayaḥ /
oṃkāraṃ pādaśo jñātvā na kiñcid api cintayet

MandUpKC_1.24
yathoktaiḥ sāmānyaiḥ pādaiva mātrā mātrāś ca pādās tasmād oṃṅkāraṃ pādaśo vidyād ityarthaḥ /
evam oṃkāre jñāte dṛṣṭārtham adṛṣṭārthaṃ vā na kiñcit prayojanaṃ cintayet kṛtārthatvād ityarthaḥ //24//
START MandUpK 1.25
yuñjīta praṇave cetaḥ praṇavo brahma nirbhayam /
praṇave nityayuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit

MandUpKC_1.25
yuñjīta samādadhyādyathāvyākhyāte paramārtharūpe praṇave ceto manaḥ /
yasmāt praṇavo brahma nirbhayam /
na hi tatra sadā yuktasya bhayaṃ vidyate kvacit 'vidvān na bibheti kutaścana'(tai.u.2.9) iti śruteḥ //25//
START MandUpK 1.26
praṇavo hy aparaṃ brahma praṇavaś ca paraḥ smṛtaḥ /
apūrvo 'nantaro 'bāhyo 'naparaḥ praṇavo 'vyayaḥ

MandUpKC_1.26
parāpare brahmāṇi praṇavaḥ /
paramārthatā kṣīṇeṣu mātrāpādeṣu para evātmā brahmeti na pūrvaṃ kāraṇam asya vidyata ity apūrvaḥ /
nāsyāntaraṃ bhinnajātīyaṃ kiñcid vidyata ity anantaraḥ /
tathā bāhyam anyan na vidyata ity abāhyaḥ /
aparaṃ kāryam asya na vidyata ity anaparaḥ /
sabāhyābhyāntaro hy ajaḥ saindhavaghanavat prajñānaghana ityarthaḥ //26//
START MandUpK 1.27
sarvasya praṇavo hy ādir madhyam antas tathaiva ca /
evaṃ hi praṇavaṃ jñātvā vyaśnute tad anantaram

MandUpKC_1.27
ādimadhyāntotpattisthitipralayāḥ sarvasyaiva /
māyāhastirajjusarpamṛgatṛṣṇikāsvapnādivad utpadyamānasya viyadādiprapañcasya yathā māyāvyādayaḥ /
evaṃ hi praṇavamātmānaṃ māyāvyādisthānīyaṃ jñātvā tatkṣaṇādeva tad ātmabhāvaṃ vyaśnuta ity arthaḥ //27//
START MandUpK 1.28
praṇavaṃ hīśvaraṃ vidyāt sarvasya hṛdi saṃsthitam /
sarvavyāpinam oṃkāraṃ matvā dhīro na śocati

MandUpKC_1.28
sarvaprāṇijātasya smṛtipratyayāspade hṛdaye sthitam īśvaraṃ praṇavaṃ vidyāt sarvavyāpinaṃ vyomavad oṃkāram ātmānam asaṃsāriṇaṃ dhīro buddhimān matvā na śocati /
śokanimittān anupapatteḥ /
"tarati śokam ātmavit"(chā.u.7 / 1 / 3) ityādi śrutibhyaḥ //28//
START MandUpK 1.29
amātro 'nantamātraś ca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ /
oṃkāro vidito yena sa munir netāro janaḥ