માણ્ડૂક્યોપનિષદ્ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

__________
મન્દુપ્ચ્_6
એષ હિ સ્વરૂપાવસ્થઃ સર્વેશ્વરઃ સાધિદૈવિકસ્ય ભેદજાતસ્ય સર્વસ્યેશિતા નૈતસ્માજ્ જાત્યન્તરભૂતો ઽન્યેષામ્ ઇવ ।
"પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃ"(છા.ઉ.6 । 8 । 2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અયમ્ એવ હિ સર્વસ્ય સર્વભેદાવસ્થો જ્ઞાતેત્યેષ સર્વજ્ઞઃ ।
એષો ઽન્તર્યામ્ય્ અન્તરનુપ્રવિશ્ય સર્વેષાં ભૂતાનાં નિયન્તાપ્ય્ એષ એવ ।
અત એવ યથોક્તં સભેદં જગત્પ્રસૂયત ઇત્ય્ એષ યોનિઃ સર્વસ્ય ।
યત એવં પ્રભવશ્ ચાપિ યશ્ ચ પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામ્ એષ એવ ॥6॥
==========================================================================
અથ ગૌડપાદીયકારિકાઃ
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.1
અત્રૈતસ્મિન્ યથોક્તે ઽર્થ એતે શ્લોકા ભવન્તિ
બહિઃપ્રજ્ઞો વિભુઃ વિશ્વો હ્ય્ અન્તઃપ્રજ્ઞસ્ તુ તૈજસઃ ।
ઘનપ્રજ્ઞઃ તથા પ્રાજ્ઞ એક એવ ત્રિધા સ્મૃતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.1
બહિઃપ્રજ્ઞ ઇતિ ।
પર્યાયેણ ત્રિસ્થાનત્વાત્ સ અહમ્ ઇતિ સ્મૃત્યા પ્રતિસન્ધાનાચ્ ચ સ્થાનત્રયવ્યતિરિક્તમેકત્વં શુદ્ધત્વમ્ અસઙ્ગત્વં ચ સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
મહામત્સ્યાદિદૃષ્ટાન્તશ્રુતેઃ ॥1॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.2
જાગરિતાવસ્થાયામ્ એવ વિશ્વાદીનાં ત્રયાણામ્ અનુભવપ્રદર્શનાર્થો ઽયં શ્લોકઃ
દક્ષિણાક્ષિમુખે વિશ્વો મનસ્ય્ અન્તસ્ તુ તૈજસઃ ।
આકાશે ચ હૃદિ પ્રાજ્ઞસ્ ત્રિધા દેહે વ્યવસ્થિતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.2
દક્ષિણમ્ અક્ષ્યેવ મુખં તસ્મિન્પ્રાધાન્યેન દ્રષ્ટા સ્થૂલાનાં વિશ્વો ઽનુભૂયતે"ઇન્ધો હ વૈ નામૈષ યો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્ પુરુષઃ" ।
ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઇન્ધો દીપ્તિગુણો વૈશ્વાનરઃ ।
આદિત્યાન્તર્ગતો વૈરાજ આત્મા ચક્ષુષિ ચ દ્રષ્ટૈકઃ ।
નન્વ્ અયો હિરણ્યગર્ભઃ ક્ષેત્રજ્ઞો દક્ષિણો ઽક્ષિ(ક્ષ)ણ્યક્ષ્ણોર્નિયન્તા દ્રષ્ટા ચાન્યો દેહસ્વામી ।
ન સ્વતો ભેદાનભ્યુપગમાત્ ।
"એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ"(શ્વે.ઉ.6 । 11) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
"ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિં સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત" ।
(ગીતા 13 । 2) "આવિભક્તં ચ ભૂતેષુ વિભક્તમિવ ચ સ્થિતમ્" ।
(ગીતા 13 । 16) ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
"સર્વેષુ કરણેષ્વ્ અવિશેષે ઽપિ દક્ષિણાક્ષણ્ય્ ઉપલબ્ધિપાટવદર્શનાત્ તત્ર વિશેષેણ નિર્દેશો વિશ્વસ્ય ।
દક્ષિણાક્ષિગતો રૂપં દૃષ્ટ્વા નિમીલિતાક્ષસ્ તદેવ સ્મરન્ મનસ્યન્તઃ સ્વપ્ન ઇવ તદેવ વાસનારૂપાભિવ્યક્તં પશ્યતિ ।
યથાત્ર તથા સ્વપ્ને ।
અતો મનસ્યન્તસ્ તુ તૈજસો ઽપિ વિશ્વ એવ ।
આકાશે ચ હૃદિ સ્મરણાખ્યવ્યાપારોપરમે પ્રાજ્ઞ એકીભૂતો ઘનપ્રજ્ઞ એવ ભવતિ મનોવ્યાપારાભાવાત્ ।
દર્શનસ્મરણ એવ હિ મનઃસ્પન્દિતે તદભાવે હૃદ્યેવાવિશેષેણ પ્રાણાત્મનાવસ્થાનમ્ ।
"પ્રાણો હ્ય્ એવૈતાન્ સર્વાન્ સંવૃઙ્ક્તે"(છા.4 । 3 । 3) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તૈજસો હિરણ્યગર્ભો મનઃસ્થત્વાત્ ।
"લિઙ્ગં મનઃ"(બૃ.ઉ4.4.6) ।
"મનોમયો ઽયં પુરુષઃ" (બૃ.ઉ5 । 3 । 1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
નનુ વ્યાકૃતઃ પ્રાણઃ સુષુપ્તે ।
તદાત્મકાનિ કરણાનિ ભવન્તિ ।
કથમ્ અવ્યાકૃતતા?
નૈષ દોષો ઽવ્યાકૃતસ્ય દેશકાલવિશેષાભાવાત્ ।
યદ્યપિ પ્રાણાભિમાને સતિ વ્યાકૃતતૈવ પ્રાણસ્ય તથાપિ પિણ્ડપરિચ્છિન્નવિશેષાભિમાનનિરોધઃ પ્રાણોભવતીત્યવ્યાકૃત એવ પ્રાણઃ સુષુપ્તે પરિચ્છિન્નાભિમાનવતામ્ ।
યથા પ્રાણલયે પરિચ્છિન્નાભિમાનિનાં પ્રાણો ઽવ્યાકૃતસ્ તથા પ્રાણાભિમાનિનો ઽપ્ય્ અવિશેષાપત્તાવવ્યાકૃતતા સમાના પ્રસવબીજાત્મકત્વં ચ તદધ્યક્ષશ્ ચૈકો ઽવ્યાકૃતાવસ્થઃ ।
પરિચ્છિન્નાભિમાનિનામ્ અધ્યક્ષાણાં ચ તેન એકત્વમ્ ઇતિ પૂર્વોક્તં વિશેષણમેકીભૂત પ્રજ્ઞાનઘન ઇત્યાદ્યુપપન્તમ્ ।
તસ્મિન્ન્ ઉક્તહેતુત્વાચ્ ચ ।
કથં પ્રાણશબ્દત્વમ્ અવ્યાકૃતસ્ય ।
"પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃ"(છા.ઉ6 । 8 । 2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નનુ તત્ર"સદેવ સોમ્ય"(છા.ઉ6 । 2 । 1) ઇતિ પ્રકૃતં સદ્બ્રહ્મ પ્રાણશબ્દવાચ્યમ્ ।
નૈષ દોષો બીજાત્મકત્વાભ્યુપગમાત્સતઃ ।
યદ્ય્ અપિ તદ્બ્રહ્મ પ્રાણશબ્દવાચ્યં તત્ર તથાપિ જીવપ્રસવબીજાત્મકત્વમ્ અપિરત્યજ્ય એવ પ્રાણશબ્દત્વં સતઃ સચ્છબ્દવાચ્યતા ચ ।
યદિ હિ નિર્બીજરૂપં વિવક્ષિતં બ્રહ્માભવિષ્યત્"નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.4.4.2.24.5.15)"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.2.9)"અન્યદેવ તદ્વિદિતાદ્ અથાવિદિતાત્"(કે.ઉ1.3) ઇત્યવક્ષ્યત"ન સત્તન્નાસદુચ્યતે"(ગીતા.13.12) ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
નિર્બીજતયૈવ ચેત્ સતિ લીનાનાં સુષુપ્તપ્રલયયોઃ પુનરુત્થાનાનુપપત્તિઃ સ્યાત્ ।
મુક્તાનાં ચ પુનરુત્પત્તિપ્રસઙ્ગો બીજાભાવાવિશેષાત્ ।
જ્ઞાનદાહ્યબીજાભાવે ચ જ્ઞાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્ સ બીજત્વાભ્યુપગમેન એવ સતઃ પ્રાણત્વવ્યપદેશઃ સર્વશ્રુતિષુ ચ કારણત્વવ્યપદેશઃ ।
અત એવ"અક્ષરાત્પરતઃ પરઃ"(મુ.ઉ2.1.2) ।
"સબાહ્યાભ્યાન્તરો હ્ય્ અજઃ" (મુ.ઉ2.1.2) ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ2.9) ।
"નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ4.4.12) ઇત્યાદિના બીજવત્વાપનયનેન વ્યપદેશઃ ।
તાં બીજાવસ્થાં તસ્યૈવ પ્રાજ્ઞશબ્દવાચ્યસ્ય તુરીયત્વેન દેહાદિસંબન્ધજાગ્રદાદિરહિતાં પારમાર્થિકીં પૃથગ્વક્ષ્યતિ ।
બીજાવસ્થાપિ ન કિઞ્ચિદવેદિષમિત્યુત્થિતસ્ય પ્રત્યયદર્શનાદ્દેહે ઽનુભૂયત એવેતિ ત્રિધા દેહે વ્યવસ્થિતેત્ય્ ઉચ્યતે ॥2॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.3-4
વિશ્વઃ હિ સ્થૂલભુઙ્ નિત્યં તૈજસઃ પ્રવિવિક્તભુક્ ।
આનન્દભુક્ તથા પ્રાજ્ઞસ્ત્રિધા ભોગં નિબોધત

સ્થૂલં તર્પયતે વિશ્વં પ્રવિવિક્તં તુ તૈજસમ્ ।
આનન્દશ્ ચ તથા પ્રાજ્ઞં ત્રિધા તૃપ્તિં નિબોધત

મન્દુપ્ક્ચ્_1.3-4
ઉક્તાર્થૌ શ્લોકૌ ॥3-4 ॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.5
ત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોજ્યં ભોક્તા યશ્ ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
વદૈતદુભયં યસ્ તુ સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_1.5
ત્રિષુ ધામસુ જાગ્રદાદિષુ સ્થૂલપ્રવિવિક્તાનન્દાખ્યં ભોજ્યમ્ એકં ત્રિધાભૂતમ્ ।
યશ્ ચ વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞાખ્યો ભોક્તૈકઃ સ અહમ્ ઇત્યેકત્વેનપ્રતિસંધાનાદ્દ્રષ્ટુત્વાવિશેષાચ્ ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
યો વેદૈતદુભયં ભોજ્યભોક્તૃતયાનેકધા ભિન્નં સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે ।
ભોજ્યસ્ય સર્વસ્યૈકસ્ય ભોક્તુર્ ભોજ્યત્વાત્ ।
ન હિ યસ્ય યો વિષયઃ સ તેન હીયતે વર્ધતે વા ન હ્ય્ અગ્નિઃ સ્વવિષયં દગ્ધ્વા કાષ્ઠાદિ તદ્વત્ ॥5॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.6
પ્રભવઃ સર્વભાવાનાં સતામ્ ઇતિ વિનિશ્ચયઃ ।
સર્વં જનયતિ પ્રાણશ્ ચેતો ઽંશૂન્ પુરુષઃ પૃથક્

મન્દુપ્ક્ચ્_1.6
સતાં વિદ્યમાનાનાં સ્વેનાવિદ્યાકૃતનામરૂપમાયાસ્વરૂપેણ સર્વભાવાનાં વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞભેદાનાં પ્રભવોત્પત્તિઃ ।
વક્ષ્યતિ ચ"વન્ધ્યાપુત્રો ન તત્ત્વેન માયયા વાપિ જાયતે"ઇતિ ।
યદિ હ્ય્ અસતામ્ એવ જન્મ સ્યાદ્ બ્રહ્મણો ઽવ્યવહાર્યસ્ય ગ્રહણદ્વારાભાવાદસત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
દૃષ્ટં ચ રજ્જુસર્પાદીનામ્ અવિદ્યાકૃતમાયાબીજોત્પન્નાનાં રજ્જ્વાદ્ય્ આત્મના સત્વમ્ ।
ન હિ નિરાસ્પદા રજ્જુસર્પમૃગતૃષ્ણિકાદયઃ ક્વચિદ્ ઉપલભ્યન્તે કેનચિત્ ।
યથા રજ્જ્વાં પ્રાક્સર્પોત્પત્તે રજ્જ્વાત્મનાં સર્પઃ સન્નેવ આસીદ્ એવં સર્વભાવાનામ્ ઉત્પત્તેઃ પ્રાક્પ્રાણબીજાત્મનૈવ સત્વમ્ ।
ઇત્યતઃ શ્રુતિર્ અપિ વક્તિ"બ્રહ્મૈવેદમ્"(મુ.ઉ2.2.11)"આત્મૈવેદમ્ અગ્ર આસીત્"(બૃ.ઉ.1.4.1) ઇતિ ।
સર્વં જનયતિ પ્રાણશ્ચેતોંઽશૂનંશવ ઇવ રવેશ્ ચિદાત્મકસ્ય પુરુષસ્ય ચેતોરૂપા જલાર્કસમાઃ પ્રાજ્ઞતૈજસવિશ્વભેદેન દેવતિર્યગાદિદેહભેદેષુ વિભાવ્યમાનાશ્ ચેતોંશવોયેતાન્ પુરુષઃ પૃથગ્ વિષયભાવવિલક્ષણાન્ અગ્નિવિષ્ફુલિઙ્ગવત્ સલક્ષણાઞ્જલાર્કવચ્ ચ જીવલક્ષણાંસ્ત્વિતરાન્ સર્વભાવાન્ પ્રાણો બીજાત્મા જનયતિ"યથોર્ણનાભિઃ"(મુ.ઉ.1.1.7)"યથાગ્નેઃ ક્ષુદ્રાર્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ"(બૃ.ઉ.2.1.20) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ॥6॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.7
વિભૂતિં પ્રસવં ત્વ્ અન્યે મન્યન્તે સૃષ્ટિચિન્તકાઃ ।
સ્વપ્નમાયાસરૂપેતિ સૃષ્ટિર્ અન્યૈઃ વિકલ્પિતા

મન્દુપ્ક્ચ્_1.7
વિભૂતિર્ વિસ્તારેશ્વરસ્ય સૃષ્ટિર્ ઇતિ સૃષ્ટિચિન્તકા મન્યન્તે ન તુ પરમાર્થચિન્તકાનાં સૃષ્ટવ્ આદર ઇત્ય્ અર્થઃ ।
"ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપેયતે" (બૃ.ઉ.2.5.19) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન હિ માયાવિનં સૂત્રમ્ આકાશે નિક્ષિપ્ય તેન સાયુધમ્ આરુહ્ય ચક્ષુર્ગોચરતામ્ અતીત્ય યુદ્ધેન ખણ્ડશશ્છિન્નં પતિતં પુનરુત્થિતં ચ પશ્યતાં તત્ કૃતં માયાદિસતત્વચિન્તાયામ્ આદરો ભવતિ ।
તથૈવાયં માયાવિનઃ સૂત્રપ્રસારણસમઃ સુષુપ્તસ્વપ્નાદિવિકાસસ્તદારૂઢમયાવિસમશ્ ચ તત્સ્થઃ પ્રાજ્ઞતૈજસાદિઃ ।
સૂત્રતદારૂઢાભ્યામન્યઃ પરમાર્થમાયાવી સ એવ ભૂમિષ્ઠો માયાછન્નો ઽદૃશ્યમાન એવ સ્થિતો યથા તથા તુરીયાખ્યં પરમાર્થતત્ત્વમ્ ।
અતસ્ તચ્ ચિન્તાયામ્ એવાદરો મુમુક્ષૂણામાર્યાણાં ન નિષ્પ્રયોજનાયાં સૃષ્ટવ્ આદર ઇત્યતઃ સૃષ્ટિચિન્તકાનામ્ એવૈતે વિકલ્પેત્ય્ આહ સ્વપ્નમાયાસરૂપેતિ ।
સ્વપ્નરૂપા માયાસરૂપા ચેતિ ॥7॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.8
ઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સૃષ્ટિર્ ઇતિ સૃષ્ટૌ વિનિશ્ચિતાઃ ।
કાલાત્ પ્રસૂતિં ભૂતાનાં મન્યન્તે કાલચિન્તકાઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.8
ઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સત્યસંકલ્પત્વાત્ સૃષ્ટિર્ ઘટાદિઃ સંકલ્પનામાત્રં ન સંકલ્પનાતિરિક્તમ્ ।
કાલાદ્ એવ સૃષ્ટિર્ ઇતિ કેચિત્ ॥8॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.9
ભોગાર્થં સૃષ્ટિર્ ઇતિ અન્યે ક્રીડાર્થમ્ ઇતિ ચાપરે ।
દેવસ્યૈષ સ્વભાવો ઽયમ્ આપ્તકામસ્ય કા સ્પૃહા

__________
મન્દુપ્ચ્_7
નન્વ્ આત્મનશ્ ચતુષ્પાત્વં પ્રતિજ્ઞાય પ્રાદત્રયકથનેન એવ ચતુર્થસ્યાન્તઃ પ્રજ્ઞાદિભ્યો અન્યત્વે સિદ્ધે નાન્તઃ પ્રજ્ઞ ઇત્યાદિ પ્રતિષેધો ઽનર્થકઃ ।
ન સર્પાદિવિકલ્પપ્રતિષેધેન એવ રજ્જુસ્વરૂપપ્રતિપત્તિવત્ત્ર્યવસ્થસ્ય એવાત્મનસ્ તુરીયત્વેન પ્રતિપિપાદયિષિતત્વાત્ ।
"તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.6.8.16) ઇતિવત્ ।
યદિ હિ ત્ર્યવસ્થાત્મવિલક્ષણં તુરીયમ્ અન્યત્ તત્પ્રતિપત્તિદ્વારાભાવાચ્છાસ્ત્રોપદેશાનર્થક્યં શૂન્યતાપત્તિર્ વા ।
રજ્જુર્ ઇવ સર્પાદિભિર્વિકલ્પ્યમાના સ્થાનત્રયે ઽપ્ય્ આત્મૈક એવાન્તઃ પ્રજ્ઞાદિત્વેન વિકલ્પ્યતે યદા તદાન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદિપ્રતિષેધવિજ્ઞાનપ્રમાણસમકાલમેવાત્મન્ય્ અનર્થપ્રપઞ્ચનિવૃત્તિલક્ષણફલં પરિસમાપ્તમ્ ઇતિ તુરીયાધિગમે પ્રમાણાન્તરં સાધનાન્તરં વા મ મૃગ્યમ્ ।
રજ્જુસર્પવિવેકસમકાલ ઇવ રજ્જ્વાં સર્પનિવૃત્તિફલે સતિ રજ્જ્વધિગયસ્ય ।
યેષાં પુનસ્ તમો ઽપનયવ્યતિરેકેણ ઘટાધિગમે પ્રમાણં વ્યાપ્રિયતે તેષાં છેદ્યાવયવસમ્બન્ધવિયોગવ્યતિરેકેણાન્ય્ અન્યતરાવયવે ઽપિચ્છિદિર્વ્યા પ્રિયત ઇત્ય્ ઉક્તં સ્યાત્ ।
યદા પુનર્ઘટતમસો વિવેકકરણે પ્રવૃત્તં પ્રમાણમનુપાદિત્સિતતમોનિવૃત્તિફલાવસાનં છિદિરિવચ્છેદ્યાવયવસંબન્ધવિવેકકરણે પ્રવૃત્તા તદવયવદ્વૈધીભાવફલાવસાના તથા નાન્તરીયકં ઘટવિજ્ઞાનં ન તત્ પ્રમાણફલમ્ ।
ન ચ તદ્વદ્ અપ્ય્ આત્મન્ય્ અધ્યારોપિતાન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદિવિવેકકરણે પ્રવૃત્તસ્ય પ્રતિષેધવિજ્ઞાનપ્રમાણસ્યાનુપાદિત્સિતાન્તઃ પ્રજ્ઞત્વદિનિવૃત્તિવ્યતિરેકેણ તુરીયે વ્યાપાર ઉપપત્તિઃ ।
અન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદિનિવૃત્તિસમકાલમેવ પ્રમાતૃત્વાદિભેદનિવૃત્તેઃ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ"જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે"(માણ્ડૂ.કા.1.18) ઇતિ ।
જ્ઞાનસ્ય દ્વૈતનિવૃત્તિક્ષણવ્યતિરેકેણ ક્ષણાન્તરાનવસ્થાનાત્ ।
અવસ્થાને ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદ્ દ્વૈતાનિવૃત્તિઃ ।
તસ્માત્ પ્રતિષેધવિજ્ઞાનપ્રમાણવ્યાપારસમકાલૈર્ વાત્મન્ય્ અધ્યારોપિતાન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદ્યનર્થાનિવૃત્તિર્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
નાન્તઃ પ્રજ્ઞમ્ ઇતિ તૈજસપ્રતિષેધો ન બહિષ્પ્રજ્ઞમ્ ઇતિ વિશ્વપ્રતિષેધઃ ।
ન ઉભયતઃ પ્રજ્ઞમ્ ઇતિ જાગ્રત્સ્વપ્રયોરન્તરાલાવસ્થાપ્રતિષેધઃ ।
ન પ્રજ્ઞાનઘનમ્ ઇતિ સુષુપ્તાવસ્થાપ્રતિષેધો બીજભાવાવિવેકરૂપત્વાત્ ।
ન પ્રજ્ઞમ્ ઇતિ યુગપત્સર્વવિષપ્રજ્ઞાતૃત્વપ્રતિષેધઃ ।
નાપ્રજ્ઞમ્ ઇતિ ચૈતન્યપ્રતિષેધઃ ।
કથં પુનરન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદીનામ્ આત્મનિ ગમ્યમાનાનાં રજ્જ્વાદૌ સર્પાદિવત્ પ્રતિષેધાદસત્વં ગમ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
જ્ઞસ્વરૂપાવિશેષે ઽપીતરેતરવ્યભિચારાદ્રજ્જ્વાદાવ્ ઇવ સર્પધારાદિવિકલ્પિત ભેદવત્ સર્વત્રાવ્યભિચારાજ્જ્ઞસ્વરૂપસ્ય સત્યત્વમ્ ।
સુષુપ્તે વ્યભિચરતીતિ ચેન્ ન ।
સુષુપ્તસ્યાનુભૂયમાનત્વાત્"ન હિ વિજ્ઞાતુર્ વિજ્ઞાતેર્ વિપરલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.4.3.30) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અત એવાદૃષ્ટમ્ ।
યસ્માદ્ અદૃષ્ટં તસ્માદ્ અવ્યવહાર્યમ્ ।
અગ્રાહ્યં કર્મેન્દ્રિયૈઃ ।
અલક્ષણમલિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અનનુમેય્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત એવાચિન્ત્યમ્ ।
અત એવાવ્યપદેશ્યં શબ્દૈઃ ।
એકાત્મપ્રત્યયસારં જાગ્રદાદિસ્થાનેષ્વ્ એકો ઽયમ્ આત્મેત્યવ્યભિચારી યઃ પ્રત્યયસ્તેનાનુસરણીયમ્ ।
અથવૈક આત્મપ્રત્યયઃ સારં પ્રમાણં યસ્ય તુરીયસ્યાધિગમે તત્ તુરીયમેકાત્મપ્રત્યયસારમ્ ।
"આત્મેત્યેવોપાસીત"(બૃ.ઉ.1.4.7) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદિસ્થાનિધર્મઃ પ્રતિષેધઃ કૃતઃ ।
પ્રપઞ્ચ ઉપશમમ્ ઇતિ જાગ્રદાદિસ્થાનધર્માભાવોચ્યતે ।
અત એવ શાન્તમવિક્રિયં શિવં યતો ઽદ્વૈતં ભેદવિકલ્પરહિતમ્ ।
ચતુર્થં તુરીયં મન્યન્તે પ્રતીયમાનપાદત્રયરૂપવૈલક્ષણ્યાત્ ।
સ આત્મા સ વિજ્ઞેય ઇતિ પ્રતીયમાનસર્પભૂછિદ્રદણ્ડાદિવ્યતિરિક્તા યથા રજ્જુસ્ તથા તત્ત્વમસીત્યાદિવાક્યાર્થ આત્મા"અદૃષ્ટો દ્રષ્ટા"(બૃ.ઉ.3.7.23)"ન હિ દ્રષ્ટુર્ દૃષ્ટેવિપરિલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.4.3.23) ઇત્યાદિભિરુક્તો યઃ ।
સ વિજ્ઞેય ઇતિ ભૂતપૂર્વગત્યા જ્ઞાતે દ્વૈતાભાવઃ ॥7॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.10
અત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ
નિવૃત્તેઃ સર્વદુઃખાનામ્ ઈશાનઃ પ્રભુર્ અવ્યયઃ ।
અદ્વૈતઃ સર્વભાવાનાં દેવાસ્ તુર્યો વિભુઃ સ્મૃતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.10
પ્રાજ્ઞતૈજસવિશ્વલક્ષણાનાં સર્વદુઃખાનાં નિવૃત્તે ઈશાનસ્ તુરીય આત્મા ।
ઈશાન ઇત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યાનં પ્રભુર્ ઇતિ ।
દુઃખનિવૃત્તિં પ્રતિ પ્રભુર્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
તદ્ વિજ્ઞાનનિમિત્તત્વાદ્ દુઃખનિવૃત્તેઃ ।
અવ્યયો ન વ્યેતિ સ્વરૂપાન્ ન વ્યભિચરતીતિ યાવત્ ।
એતત્ કુતઃ ।
યસ્માદ્ અદ્વૈતઃ સર્વભાવાનાં રજ્જુસર્પવન્મૃષાત્વાત્ સ એષ દેવો દ્યોતનાત્ તુરીયશ્ ચતુર્થો વિભુવ્યાપી સ્મૃતઃ ॥10॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.11
વિશ્વાદીનાં સામાન્યવિશેષભાવો નિરૂપ્યતે તુર્યયાથાત્મ્યાવધારણાર્થમ્
કાર્યકારણબદ્ધૌ તાવ્ ઇષ્યેતે વિશ્વતૈજસૌ ।
પ્રાજ્ઞઃ કારણબદ્ધસ્ તુ દ્વૌ તૌ તુર્યે ન સિધ્યતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.11
કાર્યં ક્રિયત ઇતિ ફલભાવઃ ।
કારણં કરોતીતિ બીજભાવઃ ।
તત્ત્વાગ્રહણાન્ યથાગ્રહણાભ્યાં બીજફલભાવાભ્યાં તૌ યથોક્તૌ વિશ્વતૈજસૌ બદ્ધૌ સંગૃહીતાવિષ્યેતે ।
પ્રાજ્ઞસ્ તુ બીજભાવેનૈવ બદ્ધઃ ।
તત્ત્વાપ્રતિબોધમાત્રમ્ એવ હિ બીજં પ્રાજ્ઞત્વે નિમિત્તમ્ ।
તતો દ્વૌ તૌ બીજફલભાવૌ તત્વાગ્રહણાન્ યથા ગ્રહણે તુર્યે ન સિધ્યતો ન વિદ્યેતે ન સમ્ભવત ઇત્ય્ અર્થઃ ॥11॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.12
કથં પુનઃ કારણબદ્ધત્વં પ્રાજ્ઞસ્ય તુરીયે વા તત્ત્વાગ્રહણાન્ યથાગ્રહણલક્ષણૌ બન્ધૌ ન સિધ્યત ઇતિ ।
યસ્માત્
નાત્માનં ન પરાશ્ ચૈવ ન સત્યં ન અપિ ચાનૃતમ્ ।
પ્રાજ્ઞઃ કિઞ્ચન સંવેત્તિ તુર્યં તત્ સર્વદૃક્ સદા

મન્દુપ્ક્ચ્_1.12
આત્મવિલક્ષણમ્ અવિદ્યાબીજપ્રસૂતં બાહ્યં દ્વૈતં પ્રાજ્ઞો ન કિઞ્ચન સંવેત્તિ તથા વિશ્વતૈજસૌ ।
તતશ્ ચાસૌ તત્ત્વાગ્રહણેન તમસાન્યથા ગ્રહણબીજભૂતેન બદ્ધો ભવતિ ।
યસ્માત્ તુરીયં તત્સર્વદૃક્સદા તુરીયાદન્યસ્યાભાવાત્ સર્વદા સદૈવૈતિ સર્વં ચ તદ્દ્દૃક્ચેતિ સર્વદૃક્ તસ્માન્ ન તત્ત્વાગ્રહણલક્ષણં બીજં તત્ર ।
તત્ પ્રસૂતસ્યાન્યથાગ્રહણસ્યાપ્યતૈવાભાવો ન હિ સવિતરિ સદા પ્રાકાશાત્મકે તદ્ વિરુદ્ધમ્ અપ્રકાશનમ્ અન્યથા પ્રકાશનં વા સમ્ભવતિ ।
"ન હિ દ્રષ્ટુર્ દૃષ્ટેર્ વિપરિલોપો વિદ્યતે"
(બૃ.ઉ.4 । 3 । 23) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અથ વા જાગ્રત્સ્વપ્નયોઃ સર્વભૂતાવસ્થઃ સર્વવસ્તુદૃગાભાસસ્ તુરીયૈવેતિ સર્વદૃક્સદા"નાન્યદ્ અતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ"(બૃ.ઉ.3.8.11) ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ ॥12॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.13
દ્વૈતસ્યાગ્રહણં તુલ્યમ્ ઉભયોઃ પ્રાજ્ઞતુર્યયોઃ ।
બીજનિદ્રાયુતઃ પ્રાજ્ઞઃ સા ચ તુર્યે ન વિદ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_1.13
નિમિત્તાન્તરપ્રાપ્તાશઙ્કાનિવૃત્યર્થો ઽયં શ્લોકઃ ।
કથં દ્વૈતાગ્રહણસ્ય તુલ્યત્વાત્ કારણબદ્ધત્વં પ્રાજ્ઞસ્ય એવ ન તુરીયસ્યેતિ પ્રાપ્તાશઙ્કા નિવર્ત્યતે ।
યસ્માદ્બીજનિદ્રાયુતસ્ તત્ત્વાપ્રતિબોધો નિદ્રા ।
સ એવ ચ વિશેષપ્રતિબોધપ્રસવસ્ય બીજં સા બીજનિદ્રા તયા યુતઃ પ્રાજ્ઞઃ ।
સદા દૃક્સ્વભાવત્વાત્ તત્ત્વાપ્રતિબોધલક્ષણા નિદ્રા તુરીયે ન વિદ્યતે ઽતો ન કારણબન્ધસ્તસ્મિન્નિત્યાભિપ્રાયઃ ॥13॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.14
સ્વપ્નનિદ્રાયુતાવ્ આદ્યૌ પ્રાજ્ઞસ્ ત્વ્ અસ્વપ્નનિદ્રયા ।
ન નિદ્રાં નૈવ ચ સ્વપ્નં તુર્યે પશ્યન્તિ નિશ્ચિતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.14
સ્વપ્નો ઽન્યથાગ્રહણં સર્પ ઇવ રજ્જ્વામ્ ।
નિદ્રોક્તા તત્ત્વાપ્રતિબોધલક્ષણં તમ ઇતિ ।
તાભ્યાં સ્વપ્નનિદ્રાભ્યાં યુક્તૌ વિશ્વતૈજસૌ ।
અતસ્ તૌ કાર્યકારણબદ્ધાવ્ ઇત્ય્ ઉક્તૌ ।
પ્રાજ્ઞસ્ તુ સ્વપ્નવર્જિતકેવલૈવ નિદ્રયા યુત ઇતિ કારણબદ્ધ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
નોભયં પશ્યન્તિ તુરીયે નિશ્ચિતા બ્રહ્મવિદો વિરુદ્ધત્વાત્ સવિતરીવ તમઃ ।
અતો ન કાર્યકારણબદ્ધ ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તુરીયઃ ॥14॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.15
કદા તુરીયે નિશ્ચિતો ભવતીત્યુચ્યતે
અન્યથા ગૃહ્ણતઃ સ્વપ્નો નિદ્રા તત્ત્વમ્ અજાનતઃ ।
વિપર્યાસે તયોઃ ક્ષીણે તુરીયં પદમ્ અશ્નુતે

મન્દુપ્ક્ચ્_1.15
સ્વપ્નજાગરિતયોરન્યથા રજ્વાં સર્પ ઇવ ગૃહ્ણતસ્તત્ત્વં સ્વપ્નો ભવતિ ।
નિદ્રા તત્ત્વમ્ અજાનતસ્ તિસૃષ્વવસ્થાસુ તુલ્યા ।
સ્વપ્નનિદ્રયોસ્ તુલ્યત્વાદ્ વિશ્વતૈજસયોર્ એકરાશિત્વમ્ ।
અન્યથાગ્રહણપ્રાધાન્યાચ્ ચ ગુણભૂતા નિદ્રેતિ તસ્મિન્ વિપર્યાસઃ સ્વપ્નઃ ।
તૃતીયે તુ સ્થાનેતત્ત્વાજ્ઞાનલક્ષણા નિદ્રૈવ કેવલા વિપર્યાસઃ ।
અતસ્ તયોઃ કાર્યકારણસ્થાનયોર્ અન્યથાગ્રહણાગ્રહણલક્ષણવિપર્યાસે કાર્યકારણબન્ધરૂપે પરમાર્થતત્વપ્રિતબોધતઃ ક્ષીણે તુરીયં પદમ્ અશ્નુતે ।
તદોભયલક્ષણં બન્ધરૂપં તત્રાપશ્યંસ્ તુરીયે નિશ્ચિતો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ॥15॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.16
અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુધ્યતે ।
અજમ્ અનિદ્રમ્ અસ્વપ્નમ્ અદ્વૈતં બુધ્યતે તદા

મન્દુપ્ક્ચ્_1.16
યો ઽયં સંસારી જીવઃ સોભયલક્ષણેન તત્ત્વાપ્રતિબોધરૂપેણ બીજાત્મનાન્યથાગ્રહણલક્ષણેન ચાનાદિકાલપ્રવૃત્તેન માયાલક્ષણેન સ્વપ્નેન મમાયં પિતા પુત્રો ઽયં નપ્તા ક્ષેત્રં પશવો ઽહમ્ એષાં સ્વામી સુખી દુઃખી ક્ષયિતો ઽહમ્ અનેન વર્ધિતશ્ ચાનેન ઇત્ય્ એવંપ્રકારાન્ સ્વપ્નાન્ સ્થાનદ્વયે ઽપિ પશ્યન્ સુપ્તઃ ।
યદા વેદાન્તાર્થતત્ત્વાભિજ્ઞેન પરમકારુણિકેન ગુરુણા નાસ્યૈવં ત્વં હેતુફલાત્મકઃ કિં તુ તત્ત્વમ્ અસીતિ પ્રતિબોધ્યમાનસ્ તદૈવં પ્રતિબુધ્યતે
કથમ્? નાસ્મિન્ બાહ્યમ્ આભ્યન્તરં વા જન્માદિભાવવિકારો ઽસ્ત્ય્ અતો ઽજં સબાહ્યાભ્યન્તરસર્વભાવિકારવર્જિતમ્ ઇત્યર્થઃ ।
યસ્માજ્ જન્માદિકારણભૂતં નાસ્મિન્ન્ અવિદ્યાતમોબીજં નિદ્રા વિદ્યત ઇત્ય્ અનિદ્રમ્ ।
અનિદ્રં હિ તત્ તુરીયમત એવાસ્વપ્નં તન્ નિમિત્તત્વાદ્ અન્યથાગ્રહણસ્ય ।
યસ્માચ્ ચાનિદ્રમ્ અસ્વપ્નં તસ્માદ્ અજમ્ અદ્વૈતં તુરીયમ્ આત્માનં બુધ્યતે તદા ॥16॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.17
પ્રપઞ્ચનિવૃત્યા ચેત્ પ્રતિબુધ્યતે ઽનિવૃત્તે પ્રપઞ્ચે કથમ્ અદ્વૈતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે
પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત નિવર્તેત ન સંશયઃ ।
માયામાત્રમ્ ઇદં દ્વૈતમ્ અદ્વૈતં પરમાર્થતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.17
સત્યમ્ અવં સ્યાત્ પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત રજ્જ્વાં સર્પ ઇવ કલ્પિતત્વાન્ ન તુ સ વિદ્યતે ।
વિદ્યમાનશ્ ચેન્ નિવર્તેત ન સંશયઃ ।
ન હિ રજ્જ્વાં ભ્રાન્તિબુદ્ધ્યા કલ્પિતઃ સર્પો વિદ્યમાનઃ સન્વિવેકતો નિવૃત્તઃ ।
નૈવ માયા માયાવિના પ્રયુક્તા તદ્ દર્શિનાં ચક્ષુર્બન્ધાપગમે વિદ્યમાના સતી નિવૃત્તા ।
તથેદં પ્રપઞ્ચાખ્યં માયામાત્રં દ્વૈતં રજ્જુવન્ માયાવિવચ્ચદ્વૈતં પરમાર્થતસ્ તસ્માન્ ન કશ્ચિત્ પ્રપઞ્ચઃ પ્રવૃત્તો નિવૃત્તો વાસ્તીતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ ॥17॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.18
નનુ શાસ્તા શાસ્ત્રં શિષ્ય ઇતિ વિકલ્પઃ કથં નિવર્તત ઇત્ય્ ઉચ્યતે
વિકલ્પો વિનિવર્તેત કલ્પિતો યદિ કેનચિત્ ।
ઉપદેશાદ્ અયં વાદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે

__________
મન્દુપ્ચ્_11
સુષુપ્તસ્થાનઃ પ્રાજ્ઞો યઃ સ ઓંકારસ્ય મકારસ્ તૃતીયા માત્રા ।
કેન સામાન્યેનેત્ય્ આહ સામાન્યમિદમ્ અત્ર મિતો ઽમિતિર્માનં મીયત ઇવ વિશ્વતૈજસૌ પ્રાજ્ઞેન પ્રલયોત્પત્ત્યોઃ ।
પ્રવેશનિર્ગમાભ્યાં પ્રસ્થેનેત યવાસ્ તથૌંકારસમાપ્તૌ પુનઃ પ્રયોગે ચ પ્રવિશ્ય નિર્ગચ્છત ઇવાકારોંકારૌ મકારે ।
અપીતેર્ વા ।
અપીત્ય્ અપ્ય્ અય એકીભાવઃ ।
ઓંકાર ઉચ્ચારણે હ્ય્ અન્ત્યાક્ષર એકીભૂતાવિવાકાર ઓંકારૌ ।
તથા વિશ્વતૈજસૌ સુષુપ્તકાલે પ્રાજ્ઞે ।
અતો વા સામાન્યાદ્ એકત્વં પ્રાજ્ઞમ્ અકારયોઃ ।
વિદ્વત્ફલમ્ આહ મિનોતિ હ વેદં સર્વં જગદ્ યાથાત્મ્યં જાનાતીત્ય્ અર્થઃ ।
અપીતિશ્ ચ જગત્ કારણાત્મા ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
અત્રાવ્ અત્રાવાન્તરફલવચનં પ્રધાનસાધનસ્તુત્યર્થમ્ ॥11॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.19
અત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ
વિશ્વસ્યાત્વવિવક્ષાયામ્ આદિસામાન્યમ્ ઉત્કૃષ્ટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદ્ આપ્તિસામાન્યમ્ એવ ચ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.19
વિશ્વસ્યાત્વમકારમાત્રત્વં યદા વિવક્ષ્યતે તદાદિત્વસામાન્યમુક્તન્યાયેનોત્કટમુદ્ભૃતં દૃશ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત્વવિવક્ષાયામિત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યાનં માત્રાસંપ્રતિપત્તાવ્ ઇતિ ।
વિશ્વસ્યાકારમાત્રત્વં યદા સંપ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
આપ્તિસામાન્યમ્ એવ ચોત્કટમ્ ઇત્ય્ અનુવર્તતે ચ શબ્દાત્ ॥19॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.20
તૈજસસ્યોત્વવિજ્ઞાન ઉત્કર્ષો દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદ્ ઉભયત્વં તથા વિધમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_1.20
તૈજસસ્યાત્વવિજ્ઞાનોકારત્વવિવક્ષાયામુત્કર્ષો દૃશ્યતે સ્ફુટં સ્પષ્ટ ઇત્ય્ અર્થ ઉભયત્વં ચ સ્ફુટમ્ એવેતિ ।
પૂર્વવત્ સર્વમ્ ॥20॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.21
મકારભાવે પ્રાજ્ઞસ્ય માનસામ્ અન્યમ્ ઉત્કટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ તુ લયસામાન્યમ્ એવ ચ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.21
મકારત્વે પ્રાજ્ઞસ્ય મિતિલયાવુત્કૃષ્ટે સામાન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ॥21॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.22
ત્રિષુ ધામસુ યત્ તુલ્યં સામાન્યં વેત્તિ નિશ્ચિતઃ ।
સ પૂજ્યઃ સર્વભૂતાનાં વન્દ્યશ્ ચૈવ મહામુનિઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.22
યથોક્તસ્થાનત્રયે યસ્તુલ્યમ્ ઉક્તં સામાન્યં વેત્યવમ્ એવૈતદ્ ઇતિ નિશ્ચિતો યઃ સ પૂજ્યો વન્દ્યશ્ ચ બ્રહ્મવિલ્લોકે ભવતિ ॥22॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.23
યથોક્તૈઃ સામાન્યૈર્ આત્મપાદાનાં માત્રાભિઃ સહૈકત્વં કૃત્વા યથોક્તમ્ ઓંકારં પ્રતિપદ્ય યો ધ્યાયતિ તમ્
અકારો નયતે વિશ્વમ્ ઉકારશ્ ચાપિ તૈજસમ્ ।
મકારશ્ ચ પુનઃ પ્રાજ્ઞં નામાત્રે વિદ્યતે ગતિઃ

__________
મન્દુપ્ચ્_12
અમાત્રો માત્રા યસ્ય નાસ્તિ સ અમાત્ર ઓંકારશ્ ચતુર્થસ્ તુરીય આત્મૈવ કેવલો ઽભિધાનાભિધેયરૂપયોર્ અવાઙ્મનસયોઃ ક્ષીણત્વાદ્ અવ્યવહાર્યઃ ।
પ્રપઞ્ચ ઉપશમઃ શિવો ઽદ્વૈતઃ સંવૃત્ત એવં યથોક્ત વિજ્ઞાનવતા પ્રયુક્ત ઓંકારસ્ ત્રિમાત્રસ્ ત્રિપાદ આત્મૈવ ।
સંવિશત્ય્ આત્મના સ્વેનૈવ ।
સ્વં પારમાર્થિકમ્ આત્માનં ય એવં વેદ ।
પરમાર્થદર્શી બ્રહ્મવિત્ તૃતીયં બીજભાવં દગ્ધ્વાત્માનં પ્રવિષ્ટ ઇતિ ન પુનો જાયતે તુરીયસ્યાબીજત્વાત્ ।
ન હિ રજ્જુસર્પયોર્ વિવેકે રજ્જ્વાં પ્રવિષ્ટઃ સર્પો બુદ્ધિસંસ્કારાત્ પુનઃ પૂર્વવત્તદ્ વિવેકિનામ્ ઉત્થાસ્યતિ ।
મન્દમધ્યમધિયાં તુ પ્રતિપન્નસાધકભાવાનાં સન્માર્ગગામિનાં સંન્યાસિનાં માત્રાણાં પાદાનાં ચ કૢપ્તસામાન્યવિદાં યથાવદ્ ઉપાસ્યમાન ઓંકારો બ્રહ્મપ્રતિપત્તય આલમ્બની ભવતિ તથા ચ વક્ષ્યતિઽઆશ્રમાસ્ ત્રિવિધાઃઽ(મા.કા.3.16) ઇત્યાદિ ॥12॥
(ઇતિ માણ્ડૂક્યમૂલમન્ત્રભાષ્યમ્)
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.24
પૂર્વવદ્ અત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ
ઓંકારં પાદશો વિદ્યાત્ પાદા માત્રા ન સંશયઃ ।
ઓંકારં પાદશો જ્ઞાત્વા ન કિઞ્ચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્

મન્દુપ્ક્ચ્_1.24
યથોક્તૈઃ સામાન્યૈઃ પાદૈવ માત્રા માત્રાશ્ ચ પાદાસ્ તસ્માદ્ ઓંઙ્કારં પાદશો વિદ્યાદ્ ઇત્યર્થઃ ।
એવમ્ ઓંકારે જ્ઞાતે દૃષ્ટાર્થમ્ અદૃષ્ટાર્થં વા ન કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનં ચિન્તયેત્ કૃતાર્થત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥24॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.25
યુઞ્જીત પ્રણવે ચેતઃ પ્રણવો બ્રહ્મ નિર્ભયમ્ ।
પ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્

મન્દુપ્ક્ચ્_1.25
યુઞ્જીત સમાદધ્યાદ્યથાવ્યાખ્યાતે પરમાર્થરૂપે પ્રણવે ચેતો મનઃ ।
યસ્માત્ પ્રણવો બ્રહ્મ નિર્ભયમ્ ।
ન હિ તત્ર સદા યુક્તસ્ય ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્ ઽવિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચનઽ(તૈ.ઉ.2.9) ઇતિ શ્રુતેઃ ॥25॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.26
પ્રણવો હ્ય્ અપરં બ્રહ્મ પ્રણવશ્ ચ પરઃ સ્મૃતઃ ।
અપૂર્વો ઽનન્તરો ઽબાહ્યો ઽનપરઃ પ્રણવો ઽવ્યયઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.26
પરાપરે બ્રહ્માણિ પ્રણવઃ ।
પરમાર્થતા ક્ષીણેષુ માત્રાપાદેષુ પર એવાત્મા બ્રહ્મેતિ ન પૂર્વં કારણમ્ અસ્ય વિદ્યત ઇત્ય્ અપૂર્વઃ ।
નાસ્યાન્તરં ભિન્નજાતીયં કિઞ્ચિદ્ વિદ્યત ઇત્ય્ અનન્તરઃ ।
તથા બાહ્યમ્ અન્યન્ ન વિદ્યત ઇત્ય્ અબાહ્યઃ ।
અપરં કાર્યમ્ અસ્ય ન વિદ્યત ઇત્ય્ અનપરઃ ।
સબાહ્યાભ્યાન્તરો હ્ય્ અજઃ સૈન્ધવઘનવત્ પ્રજ્ઞાનઘન ઇત્યર્થઃ ॥26॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.27
સર્વસ્ય પ્રણવો હ્ય્ આદિર્ મધ્યમ્ અન્તસ્ તથૈવ ચ ।
એવં હિ પ્રણવં જ્ઞાત્વા વ્યશ્નુતે તદ્ અનન્તરમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_1.27
આદિમધ્યાન્તોત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયાઃ સર્વસ્યૈવ ।
માયાહસ્તિરજ્જુસર્પમૃગતૃષ્ણિકાસ્વપ્નાદિવદ્ ઉત્પદ્યમાનસ્ય વિયદાદિપ્રપઞ્ચસ્ય યથા માયાવ્યાદયઃ ।
એવં હિ પ્રણવમાત્માનં માયાવ્યાદિસ્થાનીયં જ્ઞાત્વા તત્ક્ષણાદેવ તદ્ આત્મભાવં વ્યશ્નુત ઇત્ય્ અર્થઃ ॥27॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.28
પ્રણવં હીશ્વરં વિદ્યાત્ સર્વસ્ય હૃદિ સંસ્થિતમ્ ।
સર્વવ્યાપિનમ્ ઓંકારં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.28
સર્વપ્રાણિજાતસ્ય સ્મૃતિપ્રત્યયાસ્પદે હૃદયે સ્થિતમ્ ઈશ્વરં પ્રણવં વિદ્યાત્ સર્વવ્યાપિનં વ્યોમવદ્ ઓંકારમ્ આત્માનમ્ અસંસારિણં ધીરો બુદ્ધિમાન્ મત્વા ન શોચતિ ।
શોકનિમિત્તાન્ અનુપપત્તેઃ ।
"તરતિ શોકમ્ આત્મવિત્"(છા.ઉ.7 । 1 । 3) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ॥28॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 1.29
અમાત્રો ઽનન્તમાત્રશ્ ચ દ્વૈતસ્યોપશમઃ શિવઃ ।
ઓંકારો વિદિતો યેન સ મુનિર્ નેતારો જનઃ