Mahāyānasūtrālaṃkāra · Chapter 19
hīdhṛtiprabhṛtīnāṃ guṇānāṃ samāsena karma nirdiṣṭam |
|| mahāyānasūtrālaṃkāre bodhipakṣādhikāraḥ [aṣṭādaśaḥ] samāptaḥ ||
ekonaviṃśatyadhikāraḥ
āścaryavibhāge trayaḥ ślokāḥ |
svadehasya parityāgaḥ saṃpatteścaiva saṃvṛttau |
durbaleṣu kṣamā kāye jīvite nirapekṣiṇaḥ
vīryārambho hyanāsvādo dhyāneṣu sukha eva ca |
niṣkalpanā ca prajñāyāmāścaryaṃ dhīmatāṃ ga[ma]taṃ
tathāgatakule janmalābho vyākaraṇasya ca |
abhiṣekasya ca prāptirbodheścāścaryamiṣyate
atra dvābhyāṃ ślokābhyāṃ pratipattyāścaryamuktaṃ ṣaṭpāramitā ārabhya | dānena hi svadehaparityāga āścaryaṃ śīlasaṃvaranimittamudārasaṃpattityāgaḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | tṛtīyena ślokena phalāścaryamuktaṃ catvāri bodhisattvaphalānyārabhya prathamāyāmaṣṭamyāṃ daśamyāṃ trīṇi śaikṣāṇi phalāni | buddhabhūmau caturthamaśaikṣamatra phalaṃ |
anāścaryavibhāge ślokaḥ |
vairāgyaṃ karuṇāṃ caitya bhāvanāṃ paramāmapi |
tathaiva samacittatvaṃ nāścaryaṃ tāsu yuktatā
tāsviti pāramitāsu | vairāgyamāgamya dāne prayogo nāścaryaṃ | karuṇāmāgamya śīle kṣāntau ca | paramāṃ bhāvanāmāgamyāṣṭamyāṃ bhūmau nirabhisaṃskāranirvikalpo vīryādiprayogo nāścaryam | ātmaparasamacittatāmāgamya sarvāsveva pāramitāsu prayogo nāścaryamātmārtha iva parārthe khedābhāvāt |
samacittatāyāṃ trayaḥ ślokāḥ |
na tathātmani dāreṣu sutamitreṣu bandhuṣu |
sattvānāṃ pragataḥ sneho yathā sattveṣu dhīmatāṃ
arthiṣvapakṣapātaśca śīlasyākhaṇḍanā dhruvaṃ |
kṣāntiḥ sarvatra sattvārthaṃ[sarvārthaṃ]vīryārambho mahānapi
dhyānaṃ ca kuśalaṃ nityaṃ prajñā caivāvikalpikā |
vijñeyā bodhisattvānāṃ tāsveva samacittatā
ekaḥ ślokaḥ sattveṣu samacittatāyāṃ | dvau pāramitāsu | na hi sattvānāmātmādiṣu snehaḥ samatayā anugato na cātyantaṃ | tathā hyātmānamapi kadācinmārayanti | bodhisattvānāṃ tu sarvasattveṣu samatayātyantaṃ ca pāramitāsu punardāne samacittatvamarthiṣvapakṣapātāt | śīle 'ṇumātrasyāpi nityamakhaṇḍanā | kṣāntiḥ sarvatreti deśakāle satveṣvabhedanā | vīrye sattvārthaṃ[sarvārthaṃ]vīryārambhātsvaparārthaṃ samaṃ prayogātsarvakuśalārthaṃ ca | śeṣaṃ gatārtham |
upakāritvavibhāge ṣoḍaśa ślokāḥ |
sthāpanā bhājanatve ca śīleṣveva ca ropaṇaṃ |
marṣaṇā cāpakārasya arthe vyāpāragāmitā
āvarjanā śāsane 'smiṃśchedanā saṃśayasya ca |
sattveṣu upakāritvaṃ dhīmatāmetadiṣyate
ābhyāṃ ślokābhyāṃ ṣaḍbhiḥ pāramitābhiryathopakāritvaṃ bodhisattvānāṃ tatparidīpitaṃ | dānena hi sattvānāṃ bhājanatve sthāpayanti kuśalakriyāyāḥ | dhyānenāvarjayanti prabhāvaviśeṣayogāt | śeṣaṃ gatārthaṃ | śeṣaiḥ ślokaiḥ mātrādisādharmyeṇopakāritvaṃ darśitam |
samāśayena sattvānāṃ dhārayanti sadaiva ye |
janayantyāryabhūmau ca kuśalairvardhayanti ca
duṣkṛtātparirakṣanti śrutaṃ vyutpādayanti ca |
pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvamātṛkalpā jinātmajāḥ
sattvānāṃ mātṛbhūtāḥ sattvamātṛkalpā | mātā hi putrasya pañcavidhamupakāraṃ karoti | garbheṇa dhārayati | janayati | āpāyayati poṣayati saṃvardhayati | apāyādrakṣate | abhilāpaṃ ca śikṣayati | tatsādharmyeṇaitāni pañcabodhisattvakarmāṇi veditavyāni | āryabhūmirāryadharmā veditavyāḥ |
śraddhāyāḥ sarvasattveṣu sarvadā cāvaropaṇāt |
adhiśīladiśikṣāyāṃ vimuktau ca niyojanāt
buddhādhyeṣaṇataścaiṣāmāvṛteśca vivarjanāt |
pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvapitṛkalpā jinātmajāḥ
pitā hi putrāṇāṃ pañcavidhamupakāraṃ karoti | bījaṃ teṣāmavaropayati | śilpaṃ śikṣayati | pratirūpairdārairniyojayati | sanmitreṣupanikṣipati | anṛṇaṃ karoti yathā na ( MSA_Bagchi 156 ) paitṛkamṛṇaṃ dāpyate | tatsādharmyeṇa bodhisattvānāmetāni pañca karmāṇi veditavyāni | śraddhā hi sattvānāmāryātmabhāvapratilambhasya bījaṃ | śaikṣāḥ śilpaṃ | vimuktirbhāryā vimuktiprītisukhasaṃvedanā[t?]buddhāḥ kalyāṇamitrāṇi | avaraṇamṛṇasthānam |
anarhadeśanāṃ ye ca sattvānāṃ gūhayanti hi |
śikṣāvipattiṃ nindanti śaṃsantyeva ca saṃpadam
avavādaṃ ca yacchanti mārānāvedayanti hi |
pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvabandhukalpā jinātmajāḥ
bandhavo hi bandhūnāṃ pañcavidhamupakāraṃ kurvanti | guhyaṃ gūhayanti | kuceṣṭitaṃ vigarhanti | suceṣṭitaṃ praśaṃsanti | karaṇīyeṣu sāhāyyaṃ gacchanti | vyasanasthānebhyaśca nivārayanti | tatsādharmyeṇaitāni bodhisattvānāṃ pañca karmāṇi veditavyāni | anarhebhyo gambhīradharmedeśanāvinigūhanāt śikṣāvipattisaṃpattyoryathākramaṃ nindanātpraśaṃsanācca | adhigamāyāvavādāt mārakarmavedanācca |
saṃkleśe vyavadāne ca svayamaśrāntabuddhayaḥ |
yacchanti laukikīṃ kṛtsnāṃ saṃpadaṃ cātilaukikīm
sukhe hite cābhinnā[akheditvādabhinnā] ye sadā sukhahitaiṣiṇaḥ |
pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvamitrakalpā jinātmajāḥ
taddhi mitraṃ yanmitrasya hite ca sukhe cāviparyastaṃ | sukhaṃ copasaṃharati hitaṃ cābhedyaṃ ca bhavati | hitasukhaiṣi ca nityaṃ | tathā bodhisattvāḥ sattvānāṃ pañcabhiḥ karmabhirmitrakalpā beditavyāḥ | laukikī hi saṃpat sukhaṃ | tayā sukhānubhavāt | lokottarā hitaṃ | kleśavyādhipratipakṣatvāt |
sarvadodyamavanto ye sattvānāṃ paripācane |
samyagniryāṇavaktāraḥ kṣamā vipratipattiṣu
dvayasaṃpattidātārastadupāye ca kovidāḥ |
pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvadāsakalpā jinātmajāḥ
dāso hi pañcabhiḥ karmabhiḥ samyag vartate | utthānasaṃpanno bhavati | kṛtyeṣu avisaṃvādako bhavati | kṣamo bhavati paribhāṣaṇatāḍanādīnāṃ | nipuṇo bhavati sarvakāryakaraṇāt | ( MSA_Bagchi 157 ) vicakṣaṇaśca bhavati upāyajñaḥ | tatsādharmyeṇaitāni pañca karmāṇi bodhisattvānāṃ veditavyāni | dvayasaṃpattirlaukikī lokottarā ca veditavyā |
anutpattikadharmeṣu kṣāntiṃ prāptāśca ye matāḥ |
sarvayānāpadeṣṭāraḥ siddhayogāniyojakāḥ
sumukhāḥ pratikāre ca vipāke cānapekṣiṇaḥ |
pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvācāryakalpā jinātmajāḥ
pañcavidhena karmaṇā[cāryaḥ?]śiṣyāṇāmupakārī bhavati | svayaṃ suśikṣito bhavati | sarvaṃ śikṣayati | kṣipraṃ śikṣayati | sumukho bhavati suratajātīyaḥ | nirāmiṣacittaśca bhavati | tatsādharmyeṇaitāni bodhisattvānāṃ pañca karmāṇi veditavyāni |
sattvakṛtyārthamudyuktāḥ saṃbhārānpurayanti ye |
saṃbhṛtānmocayantyāśu vipakṣaṃ hāpayanti ca
lokasaṃpattibhiścitrairalokairyojayanti ca |
pañcabhiḥ karmabhiḥ sattvopādhyāyakalpā jinātmajāḥ
upādhyāyaḥ pañcavidhena karmaṇā sārdhaṃ vihāriṇāmupakārī bhavati | pravrājayati upasaṃpādayati | anuśāsti doṣaparivarjane | āmiṣeṇa saṃgṛhṇāti dharmeṇa ca | tatsādharmyeṇaitāni bodhisattvānāṃ pañca karmāṇi veditavyāni |
pratikāravibhāge dvau ślokau |
asaktyā caiva bhogeṣu śīlasya ca na khaṇḍanaiḥ |
kṛtajñatānuyogācca pratipattau ca yogataḥ
ṣaṭsu pāramitāsveva vartamānā hi dehinaḥ |
bhavanti bodhisattvānāṃ tathā pratyupakāriṇaḥ
tatheti yathā teṣāṃ bodhisattvā upakāriṇaḥ | tatra bhogeṣvanāsaktyā dāne vartante | śīlasyākhaṇḍanena śīle | kṛtajñatānuyogāt kṣāntau | upakāribodhisattvasya kṛtajñatayā te hi kṣāntipriyā iti | pratipattiyogato vīryadhyānaprajñāsu yena ca pratipadyante yatra ceti kṛtvā |
āśāstivibhāge ślokaḥ |
vṛddhiṃ hāniṃ ca kāṅkṣanti sattvānāṃ ca prapācanaṃ |
viśeṣagamanaṃ bhūmau bodhiṃ cānuttarāṃ sadā
pañca sthānāni bodhisattvāḥ sadaivāśaṃsante | pāramitāvṛddhiṃ | tadvipakṣahāniṃ | sattvaparipācanaṃ | bhūmiviśeṣagamanaṃ | anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim |
abandhyaprayogavibhāge ślokaḥ |
trāsahānau samutpāde saṃśayacchedane 'pi ca |
pratipattyavavāde ca sadābandhyā jinātmajāḥ
caturvidhe sattvārthe bodhisattvānāmabandhyaḥ prayogo veditavyaḥ | gambhirodāradharmatrāsa[ā?]yoge | bodhicittasamutpāde | utpāditabodhicittānāṃ saṃśayopacchedane | pāramitāpratipattyavavāde ca |
samyakprayogavibhāge dvau ślokau |
dānaṃ niṣpratikāṅkṣasya niḥspṛhasya punarbhave |
śīlaṃ kṣāntiśca sarvatra vīryaṃ sarvaśubhodaye
vinā[ā?]rūpyaṃ tathā dhyānaṃ prajñā copāyasaṃhitā |
samyakprayogo dhīrāṇāṃ ṣaṭsu pāramitāsuhi
yathoktaṃ ratnakūṭe | vipāko 'pratikāṅikṣaṇo dāneneti vistaraḥ |
parihāṇiviśeṣabhāgīyadharmavibhāge dvau ślokau |
bhogasaktiḥ sacchidratvaṃ mānaścaiva sukhallikā |
āsvādanaṃ vikalpaśca dhīrāṇāṃ hānihetavaḥ
sthitānāṃ bodhisattvānāṃ pratipakṣeṣu teṣu ca |
jñeyā viśeṣabhāgīyā dharmā etadviparyayāt
ṣaṇāṃ pāramitānāṃ vipakṣā hānabhāgīyāḥ | tatpratipakṣā viśeṣabhāgīyā veditavyāḥ |
pratirūpakabhūtaguṇavibhāge dvau ślokau | ekaḥ paṭpādaḥ |
pravā[tā]raṇāpi kuhanā saumukhyasya ca darśanā |
lobhatvena tathā vṛttiḥ śāntavākkāyatā tathā
suvākkaraṇasaṃpacca pratipattivivarjitā |
ete hi bodhisattvānāmabhūtatvāya deśitāḥ |
viparyayātprayuktānāṃ tadbhūtatvāya deśitāḥ
ṣaṇāṃpāramitānāṃ pratirūpakāḥ ṣaḍ bodhisattvaguṇāḥ pravā[tā]raṇādayo veditavyāḥ | śeṣaṃ gatārtham |
vinayavibhāge ślokaḥ |
te dānādyupasaṃhāraiḥ sattvānāṃ vinayanti hi |
ṣaṭprakāraṃ vipakṣaṃ hi dhīmantaḥ sarvabhūmiṣu
ṣaṭprakāro vipakṣaḥ | ṣaṇāṃ pāramitānāṃ mātsaryadauḥśīlyakrodhakausīdyavikṣepadauṣprajñyāni yathāṃkramaṃ | śeṣaṃ gatārtham |
vyākaraṇavibhāge trayaḥ ślokāḥ |
dhīmadvyākaraṇaṃ dvedhā kālapudgalabhedataḥ |
bodhau vyākaraṇe caiva mahāccānyadudāhṛtaṃ
notpattikṣāntilābhena mānābhogavihānitaḥ |
ekībhāvagamatvācca sarvabuddhajinātmajaiḥ
kṣetreṇa nāmnā kālena kalpanāmnā ca tatpunaḥ |
parivārānuvṛttyā ca saddharmasya tadiṣyate
tatra pudgalabhedena vyākaraṇaṃ gotrasthotpāditacittasaṃmukhāsamakṣapudgalavyākaraṇāt | kālabhedena parimitāparimitakālavyākaraṇāt | punarbodhau vyākaraṇaṃ bhavati | vyākaraṇe vā evaṃnāmā tathāgata evamamuṣminkāle vyākariṣyatīti | anyatpunarmahāvyākaraṇaṃ yadaṣṭamyāṃ bhūmāvanutpattikadharmakṣāntilābhataḥ | ahaṃ buddho bhaviṣyāmīti mānaprahāṇataḥ | sarvanimitta[ā?]bhogaprahāṇataḥ | sarvabuddhabodhisatvai[tva]śca sārdhamekībhāvopagamanataḥ | tadātmasaṃtānabhedādarśanāt | punaḥ kṣetrādibhirvyākaraṇamīdṛśe buddhakṣetre evaṃnāmā iyatā kālena buddho bhaviṣyati | evaṃnāmake kalpe īdṛśaścāsya parivāro bhaviṣyati | etāvadantaraṃ kālamasya saddharmānuvṛttirbhaviṣyatīti |
niyatipātavibhāge ślokaḥ ṣaṭpādaḥ |
saṃpattyutpattinaiyamyapāto 'khede ca dhīmatāṃ |
bhāvanāyāśca sātatye samādhānācyutāvapi |
kṛtyasiddhāvanābhoge kṣāntilābhe ca sarvathā
ṣaṭpāramitādhikāreṇa ṣaḍvidho niyatipāta eṣa nirdiṣṭaḥ | saṃpattiniyatipāto nityamudārabhogasaṃpattilābhāt | upapattiniyatipāto nityaṃ yatheṣṭopapattiparigrahāt | akhedaniyatipāto n( MSA_Bagchi 160 ) ityaṃ saṃsāraduḥkhairakhedāt | bhāvanāsātatyaniyatipāto nityaṃ bhāvanāsātatyāt | samādhānācyutau kṛtyasiddhau ca niyatipāto nityaṃ samādhyaparihāṇitaḥ sattvakṛtyasādhanataśca | anābhogānutpattikadharmakṣāntilābhe niyatipātaśca nityamanābhoganirvikalpajñānavihārāt |
avaśyakaraṇīyavibhāge ślokaḥ ṣaṭpādaḥ |
pūjā śikṣāsamādānaṃ karuṇā śubhabhāvanā |
apramādastathāraṇye śrutārthātṛptireva ca |
sarvabhūmiṣu dhīrāṇāmavaśyakaraṇīyatā
ṣaṭpāramitā adhikṛtyeyaṃ ṣaḍvidhāvaśyakaraṇīyatā gatārthaḥ ślokaḥ |
sātatyakaraṇīyavibhāge dvau ślokau |
kāmeṣvādīnavajñānaṃ skhaliteṣu nirīkṣaṇā |
duḥkhādhivāsanā caiva kuśalasya ca bhāvanā
anāsvādaḥ sukhe caiva nimittānāmakalpanā |
sātatyakaraṇīyaṃ hī dhīmatāṃ sarvabhūmiṣu
ṣaṭpāramitāpariniṣpādanārthaṃ ṣaṭ sātatyakaraṇīyāni | gatārthau ślokau | pradhānavastuvibhāge ślokaḥ ṣaṭpādaḥ |
dharmadānaṃ śīlaśuddhirnotpattikṣāntireva ca |
vīryārambho mahāyāne antyā sakaruṇā sthitiḥ |
prajñā pāramitānāṃ ca pradhānaṃ dhīmatāṃ matam
ṣaṭsu pāramitāsvetat ṣaḍvidhaṃ pradhānaṃ | tatra śīlaviśuddhirāryakāntaṃ śīlam | antyā sakaruṇā sthitiścaturthaṃ dhyānaṃ karuṇāpramāṇayuktaṃ | śeṣaṃ gatārtham |
prajñaptivyavasthānavibhāge catvāraḥ ślokāḥ |
vidyāsthānavyavasthānaṃ sūtrādyākārabhedataḥ |
jñeyaṃ dharmavyavasthānaṃ dhīmatāṃ sarvabhūmiṣu
punaḥ satyavyavasthānaṃ saptadhā tathatāśrayāt |
caturdhā ca tridhā caiva yuktiyānavyavasthitiḥ
yoniśaśca manaskāraḥ samyagdṛṣṭiḥ phalānvitā |
pramāṇairvicayo 'cintyaṃ jñeyaṃ yukticatuṣṭayam
āśayāddeśanāccaiva prayogātsaṃbhṛterapi |
samudāgamabhedācca trividhaṃ yānamiṣyate
caturvidhaṃ prajñaptivyavasthānaṃ | dharmasatyayuktiyānaprajñaptivyavasthānabhedāt | tatra pañcavidyāsthānavyavasthānaṃ dharmavyavasthānaṃ veditavyaṃ sūtrageyādibhirākārabhedaiḥ | tadantarbhūtānyeva hi tadanyāni vidyāsthānāni mahāyāne bodhisattvebhyo deśyante | satyavyavasthānaṃ tu saptavidhāṃ tathatāmāśritya pravṛttitathatāṃ lakṣaṇatathatāṃ vijñaptitathatāṃ saṃniveśatathatāṃ mithyāpratipattitathatāṃ [viśuddhitathatāṃ?]samyakpratipattitathatāṃ ca | yuktiprajñaptivyavasthānaṃ caturvidham | apekṣāyuktiḥ | kāryakāraṇayuktiḥ | upapattisādhanayuktiḥ | dharmatāyuktiśca | yānaprajñaptivyavasthānaṃ trividhaṃ | śrāvakayānaṃ | pratyekabuddhayānaṃ | mahāyānaṃ ca | tatrāpekṣāyuktistriṣvapi yāneṣu yoniśomanaskāraḥ | tamapekṣya tena pratyayena lokottarāyāḥ samyagdṛṣṭerutpādāt | kāryakāraṇayuktiḥ samyagdṛṣṭiḥ saphalā | upapattisādhanayuktiḥ pratyakṣādibhiḥ pramāṇaiḥ parīkṣā | dharmatāyuktiracintyaṃ sthānaṃ | siddhā hi dharmatā na punaścintyā | kasmād- yoniśomanaskārāt samyagdṛṣṭirbhavati | tato vā kleśaprahāṇaṃ phalamityevamādi | yānatrayavyavasthānaṃ pañcabhirākā rairveditavyaṃ | āśayato deśanātaḥ prayogataḥ saṃbhārataḥ samudāgamataśca | tatra hīnāmāśayadeśanāprayogasaṃbhārasamudāgamāḥ śrāvakayānaṃ madhyāḥ pratyekabuddhayānamuttamā mahāyānaṃ | yathāśayaṃ hi yathābhiprāyaṃ dharmadeśanābhibhavati | yathā deśanaṃ tathā prayogaḥ | yathāprayogaṃ saṃbhāraḥ | yathāsaṃbhāraṃ ca bodhisamudāgama iti |
paryeṣaṇāvibhāge ślokaḥ |
āgantukatvaparyeṣā anyonyaṃ nāmavastunoḥ |
prajñapterdvividhasyātra tanmātratvasya vaiṣaṇā
caturvidhā paryeṣaṇā dharmāṇāṃ | nāmaparyeṣaṇā vastuparyeṣaṇā | svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā | viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā ca | tatra nāmno vastunyāgantukatvaparyeṣaṇā nāmaparyeṣaṇā veditavyā | vastūno nāmnyāgantukatvaparyeṣaṇā vastuparyeṣaṇā veditavyā | tadubhayābhisaṃbandhe svabhāvaviśeṣaprajñaptyoḥ prajñaptimātratvaparyeṣaṇā svabhāvaviśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā veditavyā |
yathābhūtaparihāra[jñāna]vibhāge daśa ślokāḥ |
sarvasyānupalambhācca bhūtajñānaṃ caturvidhaṃ |
sarvārthasiddhyai dhīrāṇāṃ sarvabhūmiṣu jāyate
caturvidhaṃ yathābhūtaparijñānaṃ dharmāṇāṃ nāmaparyeṣaṇāgataṃ | vastuparyeṣaṇāgataṃ | svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇāgataṃ | viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇāgataṃ ca | tacca sarvasyāsya nāmādikasyānupalambhādveditavyaṃ | uttarārdhena yathābhūtaparijñānasya karmaṇāṃ mahātmyaṃ darśayati |
pratiṣṭhābhogabījaṃ hi nimittaṃ bandhanasya hi |
sāśrayāścittacaittāstu badhyante 'tra sabījakāḥ
tatra pratiṣṭhānimittaṃ bhājanalokaḥ | bhoganimittaṃ pañca rūpādayo viṣayāḥ | bījanimittaṃ yatteṣāṃ bījamālayavijñānaṃ | yatra[atra]trividhe nimitte sāśrayāścittacaittā vadhyante | yacca teṣāṃ bījamālayavijñānam | āśrayāḥ punaścakṣurādayo veditavyāḥ |
purataḥ sthāpitaṃ yacca nimittaṃ yatsthitaṃ svayaṃ |
sarvaṃ vibhāvayandhīmān labhate bodhimuttamām
tatra purataḥ sthāpitaṃ nimittaṃ yacchrutacintābhāvanāprayogenālambanīkṛtaṃ parikalpitaṃ | sthitaṃ svayameva yatprakṛtyālambanībhūtamayatnaparikalpitaṃ | tasya vibhāvanādhi[vi]gamo 'nālambanībhāvaḥ | akalpanā tadupāyo nimittapratipakṣaḥ | taccobhayaṃ kramādbhavati | pūrvaṃ hi sthāpitasya paścāt svayaṃsthitasya | tatra caturviparyāsānugataṃ pudgalanimittaṃ vibhāvayanyogī śrāvakabodhiṃ pratyekabodhiṃ vā labhate | sarvadharmanimittaṃ vibhāvayan mahābodhim | etena yathā tattvaṃ parijñāya mokṣāya saṃvartate yathābhūtaṃ parijñānaṃ | tatparidīpitam |
tathatālambanaṃ jñānaṃ dvayagrāhavivarjitaṃ |
dauṣṭhulyakāyapratyakṣaṃ tatkṣaye dhīmatāṃ matam
etena yathāsvabhāvatrayaparijñānāt paratantrasvabhāvakṣayāya saṃvartate | tatparidīpitaṃ | tathatālambanatvena pariniṣpannaṃ svabhāvaṃ parijñāya | dvayagrāhavivarjitatvena kalpitaṃ | dauṣṭhulyakāyapratyakṣatvena paratantraṃ | tasyaiva kṣayāya saṃvartate dauṣṭhulyakāyasyālayavijñānasya tatkṣayārthaṃ tatkṣaye |
tathatālambanaṃ jñānamanānākārabhāvitaṃ |
sadasattārthe pratyakṣaṃ vikalpavibhu cocyate
anānākārabhāvitaṃ nimittatathatayoranānātvadarśanāt | etena śrāvakānimittādvodhisattvānimittasya viśeṣaḥ paridīpitaḥ | te hi nimittānimittayornānātvaṃ paśyantu | ( MSA_Bagchi 163 ) sarvanimittānāmamanasikārādanimittasya ca dhātormanasikārādanimittaṃ samāpadyante | bodhisattvāstu tathatāvyatirekeṇa nimittapaśyanto nimittamevānimittaṃ paśyantyatasteṣāṃ tajjñānamanānākārabhāvitaṃ | sattārthe ca tathatāyāmasattārthe ca nimitte pratyakṣaṃ vikalpavibhu cocyate | vikalpavibhutvalābhādyathāvikalpaṃ sarvārthasamṛddhitaḥ |
tattvaṃ saṃcchādya bālānāmatattvaṃ khyāti sarvataḥ |
tattvaṃ tu bodhisattvānāṃ sarvataḥ khyātyapāsya tat
etena yathā bālānāṃ svarasenātattvameva khyāti nimittaṃ na tattvaṃ tathatā | evaṃ bodhisattvānāṃ svarasena tattvameva khyāti nātatvamityupadarśitam |
akhyānakhyānatā jñeyā asadarthasadarthayoḥ |
āśrayasya parāvṛttirmokṣo 'sau kāmacārataḥ
asadarthasya nimittasyākhyānatā sadarthasya tathatāyāḥ khyānatā āśrayaparāvṛttirveditavyā | tayā hi tadakhyānaṃ khyānaṃ ca | saiva ca mokṣo veditavyaḥ | kiṃ kāraṇaṃ | kāmacārataḥ | tadā hi svatantro bhavati svacittavaśavartī prakṛtyaiva nimittāsamudācārāt |
anyonyaṃ tulyajātīyaḥ khyātyarthaḥ sarvato mahān |
antarāyakarastasmātparijñāyainamutsṛjet
idaṃ kṣetrapariśodhano[nau]pāye[ya]yathābhūtaparijñānaṃ | bhājanalokā[ko ']rtho mahānanyonyo vartamānastulyajātīyaḥ khyāti sa evāyamiti | sa caivaṃ khyānādantarāyakaro bhavati buddhakṣetrapariśuddhaye | tasmādantarāyakaraṃ parijñāyainamutsṛjedevaṃ khyātaṃ |
aprameyavibhāge ślokaḥ |
paripācyaṃ viśodhyaṃ ca prāpyaṃ yogyaṃ ca pācane |
samyaktvadeśanāvastu aprameyaṃ hi dhīmatām
pañcavidhaṃ hi vastu bodhisattvānāmaprameyaṃ | paripācyaṃ vastu sattvadhāturaviśeṣeṇa viśodhyaṃ lokadhāturbhājanalokasaṃgṛhītaḥ | prāpyaṃ dharmadhātuḥ | paripācanayogyaṃ vineyadhātuḥ | samyagdeśanāvastu vinayopāyadhātuḥ |
deśanāphalavibhāge dvau ślokau |
bodhisattva[citta]sya cotpādo notpādakṣāntireva ca |
cakṣuśca nirmalaṃ hīnamāśravakṣaya eva ca
saddharmasya sthitirdīrghā vyutpatticchittibhogatā |
deśanāyāḥ phalaṃ jñeyaṃ tatprayuktasya dhīmataḥ
deśanāyāṃ prayuktasya bodhisattvasyāṣṭavidhaṃ deśanāyāḥ phalaṃ veditavyaṃ | śrotṛṣu kecidbodhicittamutpādayanti | kecidanutpattikadharmakṣāntiṃ pratilabhante | kecidvirajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurutpādayanti hīnayānasaṃgṛhītaṃ | keccidāśravakṣayaṃ prāpnuvanti | saddharmaśca cirasthitiko bhavati paraṃparādhāraṇatayā | avyutpannānāmarthavyutpattirbhavati | saṃśayitānāṃ saṃśayacchedo bhavati | viniścitānāṃ saddharmasaṃbhogo bhavati anavadyo prītirasaḥ |
mahāyānamahattvavibhāge dvau ślokau |
ālambanamahatvaṃ ca pratipatterdvayostathā |
jñānasya vīryārambhasya upāye kauśalasya ca
udāgamamahattvaṃ ca mahattvaṃ buddhakarmaṇaḥ |
etanmahattvayogāddhi mahāyānaṃ nirucyate
saptavidhamahattvayogānmahāyānamityucyate | ālambanamahattvenāpramāṇavistīrṇasūtrādidharmayogāt | pratipattimahattvena dvayoḥ pratipatteḥ svārthe parārthe ca | jñānamahattvato dvayorjñānātpudgalanairātmyasya dharmanairātmyasya ca prativedhakāle | vīryārambhamahattvena trīṇi kalpāsaṃkhyeyāni sātatyasatkṛtyaprayogāt | upāyakauśalyamahattvena saṃsārāparityāgāsaṃkleśataḥ | samudāgamamahattvena balavaiśāradyāveṇikabuddhadharmasamudāgamāt | buddhakarmamahattvena ca punaḥ punarabhisaṃbodhimahāparinirvāṇasaṃdarśanataḥ |
mahāyānasaṃgrahavibhāge dvau ślokau |
gotraṃ dharmādhimuktiśca cittasyotpādanā tathā |
dānādipratipattiśca nyāyā[mā]vakrāntireva ca
sattvānāṃ paripākaśca kṣetrasya ca viśodhanā |
apratiṣṭhitanirvāṇaṃ bodhiḥ śreṣṭhā ca darśanāt[darśanā]
etena daśavidhena vastuna kṛtsnaṃ mahāyānaṃ saṃgṛhītaṃ | tatra satvānāṃ paripācanaṃ bhūmipratiṣṭha[praviṣṭa]sya yāvatsaptamyāṃ bhūmau veditavyaṃ | kṣetrapariśodhanamapratiṣṭhitanirvāṇaṃ cāvinivartanīyāyāṃ bhūmau trividhāyāṃ | śreṣṭhā bodhirbuddhabhūmau | tatraiva cābhisaṃbodhimahāparinirvāṇasaṃdarśanā veditavyā | śeṣaṃ gatārtham |
bodhisattvavibhāge daśa ślokāḥ |
ādhimokṣika ekaśca śuddhādhyāśayiko 'paraḥ |
nimitte cānimitte ca cāryapyanabhisaṃskṛte |
bodhisattvā hi vijñeyāḥ pañcaite sarvabhūmiṣu
tatra nimittacārī dvitīyāṃ bhūmimupādāya yāvat ṣaṣṭhayāṃ | animittacārī saptamyām | anabhisaṃskāracārī pareṇa | śeṣaṃ gatārtham |
kāmeṣvasaktastriviśuddhakarmā krodhābhibhūmyaṃ guṇatatparaśca |
dharme 'calastattvagabhīradṛṣṭirbodhau spṛhāvān khalu bodhisattvaḥ
etena ṣaṭpāramitāpratipattito mahābodhipraṇidhānataśca bodhisattvalakṣaṇaṃ paridīpitam |
anugraheccho 'nupaghātadṛṣṭiḥ paropaghāteṣvadhivāsakaśca |
dhīro 'pramattaśca bahuśrutaśca parārthayuktaḥ khalu bodhisattvaḥ
tatra dhīra ārabdhavīryo duḥkhairaviṣādāt | apramatto dhyānasukheṣvasaktaḥ | śeṣaṃ gatārtham |
ādīnavajñaḥ svaparigraheṣu bhogeṣvasakto hyanigūḍhavairaḥ |
yogī nimitte kuśalo 'kudṛṣṭiradhyātmasaṃsthaḥ khalu bodhisattvaḥ
tatra bhogeṣvasakto yastānvihāya pravrajati | nimittakuśalaḥ śamathādinimittatrayakauśalyāt | adhyātmasaṃstho mahāyānāvikampanāt | mahāyānaṃ hi bodhisattvānāmadhyātmaṃ | śeṣaṃ gatārtham |
dayānvito hrīguṇasaṃniviṣṭo duḥkhādhivāsātsvasukheṣvasaktaḥ |
smṛtipradhānaḥ susamāhitātmā yānāvikāryaḥ khalu bodhisattvaḥ
tatra smṛtipradhāno dhyānavān smṛtibalena cittasamādhānāt | susamāhitātmā nirvikalpajñānaḥ | śeṣaṃ gatārtham |
duḥkhāpaho duḥkhakaro na caiva duḥkhādhivāso na ca duḥkhabhītaḥ |
duḥkhādvimukto na ca duḥkhakalpo duḥkhābhyupetaḥ khalu bodhisattvaḥ
tatra duḥkhādvimukto dhyānavān kāmadhātuvairāgyād duḥkhaduḥkhatāmokṣataḥ | duḥkhābhyupetaḥ saṃsārābhyupagamāt | śeṣaṃ gatārtham |
dharmerato 'dharmarataḥ [dharme 'rato 'dharmarataḥ] prakṛtyā dharme jugupsī dharamābhiyuktaḥ |
dharme vaśī dharmanirandhakāro dharmapradhānaḥ khalu bodhisattvaḥ
atra dharme jugupsī akṣāntijugupsanāt | dharme vaśī samāpattau | dharmapradhāno mahābodhiparamaḥ | dharma evātra dharama ukto vṛttānuvṛttyā | śeṣaṃ gatārtham |
bhogāpramatto niyamāpramatto rakṣāpramattaḥ kuśalāpramattaḥ |
sukhāpramatto dharamāpramatto yānāpramatto khalu bodhisattvaḥ
ratra rakṣāpramattaḥ kṣāntimān svaparacittānurakṣaṇāt | dharmāpramatto yathābhūtadharmaprajñānāt | śeṣaṃ gatārtham |
vimānalajjāstanudoṣalajja amarṣalajjaḥ parihāṇilajjaḥ |
viśāla[visāra]lajjastunadṛṣṭilajjaḥ yānānyalajjaḥ khalu bodhisattvaḥ
tatra vimānalajjo yo 'rthino na vimānayati | tanudoṣalajjo 'ṇumātreṣvavadyeṣu bhayadarśī tanudṛṣṭilajjo dharma nairātmyaprativedhī | śeṣaṃ gatārthaṃ | sarvairebhiḥ ślokaiḥ paryāyāntareṇa ṣaṭpāramitāpratipattito mahābodhipraṇidhānataśca bodhisattvalakṣaṇaṃ paridīpitam |
ihāpi cāmutra upekṣaṇena saṃskārayogena vibhutvalābhaiḥ |
śamopa[samaupa]deśena mahāphalena anugrahe vartati bodhisattvaḥ
ihaiva sattvānāmanugrahe vartate dānena | amutra śīlenopapattiviśeṣaṃ prāpya | saṃskārayogeneti vīryayogena | mahāphaleneti buddhatvena | śeṣaṃ gatārtham | etena ṣaḍbhiḥ pāramitābhirmahābodhipraṇidhānena ca yathā sattvānugrahe bodhisattvo vartate tatparidīpitam |
bodhisattvasāmānyanāmavibhāge aṣṭau ślokāḥ |
bodhisattvo mahāsattvo dhīmāṃścaivottamadhyutiḥ |
jinaputro jinādhāro vijetātha jināṅkuraḥ
vikrāntaḥ paramāścaryaḥ sārthavāho mahāyaśāḥ |
kṛpāluśca mahāpuṇya īśvaro dhārmikastathā
etāni ṣoḍaśa sarvabodhisattvānāmanvarthanāmāni sāmānyena |
sutattvabodhaiḥ sumahārthabodhaiḥ sarvāva[rtha]bodhairapi nityabodhaiḥ |
upāyabodhaiśca viśeṣaṇena tenocyate hetuna bodhisattvaḥ
pañcavidhena bodhaviśeṣeṇa bodhisattva ityucyate | pudgaladharma nairātmyabodhena | sarvākārasarvārthabodhena akṣayāvabodhena parinirvāṇasaṃdarśane 'pi | yathā vineyaṃ ca vinayopāyabodhena |
ātmānubodhāttanudṛṣṭibodhādvicitravijñaptivibodhataśca |
sarvasya cābhūtavikalpabodhāttenocyate hetuna bodhisattvaḥ
atra punaścaturvidhabodhaviśeṣaṃ darśayati cittamanovijñānabodhataḥ | teṣāṃ cābhūtaparikalpatvāvabodhataḥ | tatra cittamālayavijñānaṃ | manastadālambanamātmadṛṣṭyādisaṃprayuktaṃ | vijñānaṃ ṣaḍvijñānakāyāḥ |
abodhabodhādanubodhabodhādabhāvabodhātprabhavānubodhāt |
abodhabodhapratibodhataśca tenocyate hetuna bodhisattvaḥ
atra punaḥ pañcavidhaṃ bodhaviśeṣaṃ darśayati | avidyābodhāt | vidyābodhāt | parikalpitādisvabhāvatrayabodhācca | tatrābodhatvena bodhapratibodhāt pariniṣpannasvabhāvabodho veditavyaḥ |
anarthabodhātparamārthabodhātsarvāva[rtha]bodhātsakalārthabodhāt |
boddhavyabodhāśrayabodhabodhāttenocyate hetuna bodhisattvaḥ
atra pañcavidhaṃ bodhaviśeṣaṃ darśayati | paratantralakṣaṇabodhāt | pariniṣpannalakṣaṇabodhāt | [parikalpitalakṣaṇabodhāt?] sarvajñeyasarvākārabodhāt | bodhyabodhakabodhi[dha]trimaṇḍalapariśuddhibodhācca |
niṣpannabodhātpadabodhataśca garbhānubodhāt kramadarśanasya |
bodhādbhṛśaṃ saṃśayahānibodhāt tenocyate hetuna bodhisattvaḥ
tatra niṣpannabodho buddhatvaṃ | padabodho yena tuṣitabhavane vasati | garbhānubodho yena mātuḥ kukṣimavakrāmati | kramadarśane bodho yena garbhānniṣkramaṇaṃ kāmaparibhogaṃ pravrajyāṃ duṣkaracaryāmabhisaṃbodhiṃ ca darśayati | bhṛśaṃ saṃśayahānibodho yena sarvasaṃśayacchedāya sattvānāṃ dharmacakraṃ pravartayati |
lābhī hyalābhī dhīsaṃsthitaśca boddhānuboddhā pratideśakaśca |
nirjalpabuddhirhatamānamānī hyapakvasaṃpakvamatiśca dhīmān
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra · Edition: S. Bagchi: Mahāyānasūtrālaṅkāra of Asaṅga, Darbhaga 1960 [or a reprint of 2000?] (Buddhist Sanskrit Texts, 13). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0