મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 19

હીધૃતિપ્રભૃતીનાં ગુણાનાં સમાસેન કર્મ નિર્દિષ્ટમ્ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે બોધિપક્ષાધિકારઃ [અષ્ટાદશઃ] સમાપ્તઃ ॥
એકોનવિંશત્યધિકારઃ
આશ્ચર્યવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
સ્વદેહસ્ય પરિત્યાગઃ સંપત્તેશ્ચૈવ સંવૃત્તૌ ।
દુર્બલેષુ ક્ષમા કાયે જીવિતે નિરપેક્ષિણઃ

વીર્યારમ્ભો હ્યનાસ્વાદો ધ્યાનેષુ સુખ એવ ચ ।
નિષ્કલ્પના ચ પ્રજ્ઞાયામાશ્ચર્યં ધીમતાં ગ[મ]તં

તથાગતકુલે જન્મલાભો વ્યાકરણસ્ય ચ ।
અભિષેકસ્ય ચ પ્રાપ્તિર્બોધેશ્ચાશ્ચર્યમિષ્યતે

અત્ર દ્વાભ્યાં શ્લોકાભ્યાં પ્રતિપત્ત્યાશ્ચર્યમુક્તં ષટ્પારમિતા આરભ્ય । દાનેન હિ સ્વદેહપરિત્યાગ આશ્ચર્યં શીલસંવરનિમિત્તમુદારસંપત્તિત્યાગઃ । શેષં ગતાર્થં । તૃતીયેન શ્લોકેન ફલાશ્ચર્યમુક્તં ચત્વારિ બોધિસત્ત્વફલાન્યારભ્ય પ્રથમાયામષ્ટમ્યાં દશમ્યાં ત્રીણિ શૈક્ષાણિ ફલાનિ । બુદ્ધભૂમૌ ચતુર્થમશૈક્ષમત્ર ફલં ।
અનાશ્ચર્યવિભાગે શ્લોકઃ ।
વૈરાગ્યં કરુણાં ચૈત્ય ભાવનાં પરમામપિ ।
તથૈવ સમચિત્તત્વં નાશ્ચર્યં તાસુ યુક્તતા

તાસ્વિતિ પારમિતાસુ । વૈરાગ્યમાગમ્ય દાને પ્રયોગો નાશ્ચર્યં । કરુણામાગમ્ય શીલે ક્ષાન્તૌ ચ । પરમાં ભાવનામાગમ્યાષ્ટમ્યાં ભૂમૌ નિરભિસંસ્કારનિર્વિકલ્પો વીર્યાદિપ્રયોગો નાશ્ચર્યમ્ । આત્મપરસમચિત્તતામાગમ્ય સર્વાસ્વેવ પારમિતાસુ પ્રયોગો નાશ્ચર્યમાત્માર્થ ઇવ પરાર્થે ખેદાભાવાત્ ।
સમચિત્તતાયાં ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
ન તથાત્મનિ દારેષુ સુતમિત્રેષુ બન્ધુષુ ।
સત્ત્વાનાં પ્રગતઃ સ્નેહો યથા સત્ત્વેષુ ધીમતાં

અર્થિષ્વપક્ષપાતશ્ચ શીલસ્યાખણ્ડના ધ્રુવં ।
ક્ષાન્તિઃ સર્વત્ર સત્ત્વાર્થં[સર્વાર્થં]વીર્યારમ્ભો મહાનપિ

ધ્યાનં ચ કુશલં નિત્યં પ્રજ્ઞા ચૈવાવિકલ્પિકા ।
વિજ્ઞેયા બોધિસત્ત્વાનાં તાસ્વેવ સમચિત્તતા

એકઃ શ્લોકઃ સત્ત્વેષુ સમચિત્તતાયાં । દ્વૌ પારમિતાસુ । ન હિ સત્ત્વાનામાત્માદિષુ સ્નેહઃ સમતયા અનુગતો ન ચાત્યન્તં । તથા હ્યાત્માનમપિ કદાચિન્મારયન્તિ । બોધિસત્ત્વાનાં તુ સર્વસત્ત્વેષુ સમતયાત્યન્તં ચ પારમિતાસુ પુનર્દાને સમચિત્તત્વમર્થિષ્વપક્ષપાતાત્ । શીલે ઽણુમાત્રસ્યાપિ નિત્યમખણ્ડના । ક્ષાન્તિઃ સર્વત્રેતિ દેશકાલે સત્વેષ્વભેદના । વીર્યે સત્ત્વાર્થં[સર્વાર્થં]વીર્યારમ્ભાત્સ્વપરાર્થં સમં પ્રયોગાત્સર્વકુશલાર્થં ચ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
ઉપકારિત્વવિભાગે ષોડશ શ્લોકાઃ ।
સ્થાપના ભાજનત્વે ચ શીલેષ્વેવ ચ રોપણં ।
મર્ષણા ચાપકારસ્ય અર્થે વ્યાપારગામિતા

આવર્જના શાસને ઽસ્મિંશ્છેદના સંશયસ્ય ચ ।
સત્ત્વેષુ ઉપકારિત્વં ધીમતામેતદિષ્યતે

આભ્યાં શ્લોકાભ્યાં ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્યથોપકારિત્વં બોધિસત્ત્વાનાં તત્પરિદીપિતં । દાનેન હિ સત્ત્વાનાં ભાજનત્વે સ્થાપયન્તિ કુશલક્રિયાયાઃ । ધ્યાનેનાવર્જયન્તિ પ્રભાવવિશેષયોગાત્ । શેષં ગતાર્થં । શેષૈઃ શ્લોકૈઃ માત્રાદિસાધર્મ્યેણોપકારિત્વં દર્શિતમ્ ।
સમાશયેન સત્ત્વાનાં ધારયન્તિ સદૈવ યે ।
જનયન્ત્યાર્યભૂમૌ ચ કુશલૈર્વર્ધયન્તિ ચ

દુષ્કૃતાત્પરિરક્ષન્તિ શ્રુતં વ્યુત્પાદયન્તિ ચ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્ત્વમાતૃકલ્પા જિનાત્મજાઃ

સત્ત્વાનાં માતૃભૂતાઃ સત્ત્વમાતૃકલ્પા । માતા હિ પુત્રસ્ય પઞ્ચવિધમુપકારં કરોતિ । ગર્ભેણ ધારયતિ । જનયતિ । આપાયયતિ પોષયતિ સંવર્ધયતિ । અપાયાદ્રક્ષતે । અભિલાપં ચ શિક્ષયતિ । તત્સાધર્મ્યેણૈતાનિ પઞ્ચબોધિસત્ત્વકર્માણિ વેદિતવ્યાનિ । આર્યભૂમિરાર્યધર્મા વેદિતવ્યાઃ ।
શ્રદ્ધાયાઃ સર્વસત્ત્વેષુ સર્વદા ચાવરોપણાત્ ।
અધિશીલદિશિક્ષાયાં વિમુક્તૌ ચ નિયોજનાત્

બુદ્ધાધ્યેષણતશ્ચૈષામાવૃતેશ્ચ વિવર્જનાત્ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્ત્વપિતૃકલ્પા જિનાત્મજાઃ

પિતા હિ પુત્રાણાં પઞ્ચવિધમુપકારં કરોતિ । બીજં તેષામવરોપયતિ । શિલ્પં શિક્ષયતિ । પ્રતિરૂપૈર્દારૈર્નિયોજયતિ । સન્મિત્રેષુપનિક્ષિપતિ । અનૃણં કરોતિ યથા ન ( મ્સ_બગ્છિ 156 ) પૈતૃકમૃણં દાપ્યતે । તત્સાધર્મ્યેણ બોધિસત્ત્વાનામેતાનિ પઞ્ચ કર્માણિ વેદિતવ્યાનિ । શ્રદ્ધા હિ સત્ત્વાનામાર્યાત્મભાવપ્રતિલમ્ભસ્ય બીજં । શૈક્ષાઃ શિલ્પં । વિમુક્તિર્ભાર્યા વિમુક્તિપ્રીતિસુખસંવેદના[ત્?]બુદ્ધાઃ કલ્યાણમિત્રાણિ । અવરણમૃણસ્થાનમ્ ।
અનર્હદેશનાં યે ચ સત્ત્વાનાં ગૂહયન્તિ હિ ।
શિક્ષાવિપત્તિં નિન્દન્તિ શંસન્ત્યેવ ચ સંપદમ્

અવવાદં ચ યચ્છન્તિ મારાનાવેદયન્તિ હિ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્ત્વબન્ધુકલ્પા જિનાત્મજાઃ

બન્ધવો હિ બન્ધૂનાં પઞ્ચવિધમુપકારં કુર્વન્તિ । ગુહ્યં ગૂહયન્તિ । કુચેષ્ટિતં વિગર્હન્તિ । સુચેષ્ટિતં પ્રશંસન્તિ । કરણીયેષુ સાહાય્યં ગચ્છન્તિ । વ્યસનસ્થાનેભ્યશ્ચ નિવારયન્તિ । તત્સાધર્મ્યેણૈતાનિ બોધિસત્ત્વાનાં પઞ્ચ કર્માણિ વેદિતવ્યાનિ । અનર્હેભ્યો ગમ્ભીરધર્મેદેશનાવિનિગૂહનાત્ શિક્ષાવિપત્તિસંપત્ત્યોર્યથાક્રમં નિન્દનાત્પ્રશંસનાચ્ચ । અધિગમાયાવવાદાત્ મારકર્મવેદનાચ્ચ ।
સંક્લેશે વ્યવદાને ચ સ્વયમશ્રાન્તબુદ્ધયઃ ।
યચ્છન્તિ લૌકિકીં કૃત્સ્નાં સંપદં ચાતિલૌકિકીમ્

સુખે હિતે ચાભિન્ના[અખેદિત્વાદભિન્ના] યે સદા સુખહિતૈષિણઃ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્ત્વમિત્રકલ્પા જિનાત્મજાઃ

તદ્ધિ મિત્રં યન્મિત્રસ્ય હિતે ચ સુખે ચાવિપર્યસ્તં । સુખં ચોપસંહરતિ હિતં ચાભેદ્યં ચ ભવતિ । હિતસુખૈષિ ચ નિત્યં । તથા બોધિસત્ત્વાઃ સત્ત્વાનાં પઞ્ચભિઃ કર્મભિર્મિત્રકલ્પા બેદિતવ્યાઃ । લૌકિકી હિ સંપત્ સુખં । તયા સુખાનુભવાત્ । લોકોત્તરા હિતં । ક્લેશવ્યાધિપ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
સર્વદોદ્યમવન્તો યે સત્ત્વાનાં પરિપાચને ।
સમ્યગ્નિર્યાણવક્તારઃ ક્ષમા વિપ્રતિપત્તિષુ

દ્વયસંપત્તિદાતારસ્તદુપાયે ચ કોવિદાઃ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્ત્વદાસકલ્પા જિનાત્મજાઃ

દાસો હિ પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સમ્યગ્ વર્તતે । ઉત્થાનસંપન્નો ભવતિ । કૃત્યેષુ અવિસંવાદકો ભવતિ । ક્ષમો ભવતિ પરિભાષણતાડનાદીનાં । નિપુણો ભવતિ સર્વકાર્યકરણાત્ । ( મ્સ_બગ્છિ 157 ) વિચક્ષણશ્ચ ભવતિ ઉપાયજ્ઞઃ । તત્સાધર્મ્યેણૈતાનિ પઞ્ચ કર્માણિ બોધિસત્ત્વાનાં વેદિતવ્યાનિ । દ્વયસંપત્તિર્લૌકિકી લોકોત્તરા ચ વેદિતવ્યા ।
અનુત્પત્તિકધર્મેષુ ક્ષાન્તિં પ્રાપ્તાશ્ચ યે મતાઃ ।
સર્વયાનાપદેષ્ટારઃ સિદ્ધયોગાનિયોજકાઃ

સુમુખાઃ પ્રતિકારે ચ વિપાકે ચાનપેક્ષિણઃ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્ત્વાચાર્યકલ્પા જિનાત્મજાઃ

પઞ્ચવિધેન કર્મણા[ચાર્યઃ?]શિષ્યાણામુપકારી ભવતિ । સ્વયં સુશિક્ષિતો ભવતિ । સર્વં શિક્ષયતિ । ક્ષિપ્રં શિક્ષયતિ । સુમુખો ભવતિ સુરતજાતીયઃ । નિરામિષચિત્તશ્ચ ભવતિ । તત્સાધર્મ્યેણૈતાનિ બોધિસત્ત્વાનાં પઞ્ચ કર્માણિ વેદિતવ્યાનિ ।
સત્ત્વકૃત્યાર્થમુદ્યુક્તાઃ સંભારાન્પુરયન્તિ યે ।
સંભૃતાન્મોચયન્ત્યાશુ વિપક્ષં હાપયન્તિ ચ

લોકસંપત્તિભિશ્ચિત્રૈરલોકૈર્યોજયન્તિ ચ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્ત્વોપાધ્યાયકલ્પા જિનાત્મજાઃ

ઉપાધ્યાયઃ પઞ્ચવિધેન કર્મણા સાર્ધં વિહારિણામુપકારી ભવતિ । પ્રવ્રાજયતિ ઉપસંપાદયતિ । અનુશાસ્તિ દોષપરિવર્જને । આમિષેણ સંગૃહ્ણાતિ ધર્મેણ ચ । તત્સાધર્મ્યેણૈતાનિ બોધિસત્ત્વાનાં પઞ્ચ કર્માણિ વેદિતવ્યાનિ ।
પ્રતિકારવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
અસક્ત્યા ચૈવ ભોગેષુ શીલસ્ય ચ ન ખણ્ડનૈઃ ।
કૃતજ્ઞતાનુયોગાચ્ચ પ્રતિપત્તૌ ચ યોગતઃ

ષટ્સુ પારમિતાસ્વેવ વર્તમાના હિ દેહિનઃ ।
ભવન્તિ બોધિસત્ત્વાનાં તથા પ્રત્યુપકારિણઃ

તથેતિ યથા તેષાં બોધિસત્ત્વા ઉપકારિણઃ । તત્ર ભોગેષ્વનાસક્ત્યા દાને વર્તન્તે । શીલસ્યાખણ્ડનેન શીલે । કૃતજ્ઞતાનુયોગાત્ ક્ષાન્તૌ । ઉપકારિબોધિસત્ત્વસ્ય કૃતજ્ઞતયા તે હિ ક્ષાન્તિપ્રિયા ઇતિ । પ્રતિપત્તિયોગતો વીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાસુ યેન ચ પ્રતિપદ્યન્તે યત્ર ચેતિ કૃત્વા ।
આશાસ્તિવિભાગે શ્લોકઃ ।
વૃદ્ધિં હાનિં ચ કાઙ્ક્ષન્તિ સત્ત્વાનાં ચ પ્રપાચનં ।
વિશેષગમનં ભૂમૌ બોધિં ચાનુત્તરાં સદા

પઞ્ચ સ્થાનાનિ બોધિસત્ત્વાઃ સદૈવાશંસન્તે । પારમિતાવૃદ્ધિં । તદ્વિપક્ષહાનિં । સત્ત્વપરિપાચનં । ભૂમિવિશેષગમનં । અનુત્તરાં ચ સમ્યક્સંબોધિમ્ ।
અબન્ધ્યપ્રયોગવિભાગે શ્લોકઃ ।
ત્રાસહાનૌ સમુત્પાદે સંશયચ્છેદને ઽપિ ચ ।
પ્રતિપત્ત્યવવાદે ચ સદાબન્ધ્યા જિનાત્મજાઃ

ચતુર્વિધે સત્ત્વાર્થે બોધિસત્ત્વાનામબન્ધ્યઃ પ્રયોગો વેદિતવ્યઃ । ગમ્ભિરોદારધર્મત્રાસ[આ?]યોગે । બોધિચિત્તસમુત્પાદે । ઉત્પાદિતબોધિચિત્તાનાં સંશયોપચ્છેદને । પારમિતાપ્રતિપત્ત્યવવાદે ચ ।
સમ્યક્પ્રયોગવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
દાનં નિષ્પ્રતિકાઙ્ક્ષસ્ય નિઃસ્પૃહસ્ય પુનર્ભવે ।
શીલં ક્ષાન્તિશ્ચ સર્વત્ર વીર્યં સર્વશુભોદયે

વિના[આ?]રૂપ્યં તથા ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ચોપાયસંહિતા ।
સમ્યક્પ્રયોગો ધીરાણાં ષટ્સુ પારમિતાસુહિ

યથોક્તં રત્નકૂટે । વિપાકો ઽપ્રતિકાઙિક્ષણો દાનેનેતિ વિસ્તરઃ ।
પરિહાણિવિશેષભાગીયધર્મવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
ભોગસક્તિઃ સચ્છિદ્રત્વં માનશ્ચૈવ સુખલ્લિકા ।
આસ્વાદનં વિકલ્પશ્ચ ધીરાણાં હાનિહેતવઃ

સ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં પ્રતિપક્ષેષુ તેષુ ચ ।
જ્ઞેયા વિશેષભાગીયા ધર્મા એતદ્વિપર્યયાત્

ષણાં પારમિતાનાં વિપક્ષા હાનભાગીયાઃ । તત્પ્રતિપક્ષા વિશેષભાગીયા વેદિતવ્યાઃ ।
પ્રતિરૂપકભૂતગુણવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ । એકઃ પટ્પાદઃ ।
પ્રવા[તા]રણાપિ કુહના સૌમુખ્યસ્ય ચ દર્શના ।
લોભત્વેન તથા વૃત્તિઃ શાન્તવાક્કાયતા તથા

સુવાક્કરણસંપચ્ચ પ્રતિપત્તિવિવર્જિતા ।
એતે હિ બોધિસત્ત્વાનામભૂતત્વાય દેશિતાઃ ।
વિપર્યયાત્પ્રયુક્તાનાં તદ્ભૂતત્વાય દેશિતાઃ

ષણાંપારમિતાનાં પ્રતિરૂપકાઃ ષડ્ બોધિસત્ત્વગુણાઃ પ્રવા[તા]રણાદયો વેદિતવ્યાઃ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
વિનયવિભાગે શ્લોકઃ ।
તે દાનાદ્યુપસંહારૈઃ સત્ત્વાનાં વિનયન્તિ હિ ।
ષટ્પ્રકારં વિપક્ષં હિ ધીમન્તઃ સર્વભૂમિષુ

ષટ્પ્રકારો વિપક્ષઃ । ષણાં પારમિતાનાં માત્સર્યદૌઃશીલ્યક્રોધકૌસીદ્યવિક્ષેપદૌષ્પ્રજ્ઞ્યાનિ યથાંક્રમં । શેષં ગતાર્થમ્ ।
વ્યાકરણવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
ધીમદ્વ્યાકરણં દ્વેધા કાલપુદ્ગલભેદતઃ ।
બોધૌ વ્યાકરણે ચૈવ મહાચ્ચાન્યદુદાહૃતં

નોત્પત્તિક્ષાન્તિલાભેન માનાભોગવિહાનિતઃ ।
એકીભાવગમત્વાચ્ચ સર્વબુદ્ધજિનાત્મજૈઃ

ક્ષેત્રેણ નામ્ના કાલેન કલ્પનામ્ના ચ તત્પુનઃ ।
પરિવારાનુવૃત્ત્યા ચ સદ્ધર્મસ્ય તદિષ્યતે

તત્ર પુદ્ગલભેદેન વ્યાકરણં ગોત્રસ્થોત્પાદિતચિત્તસંમુખાસમક્ષપુદ્ગલવ્યાકરણાત્ । કાલભેદેન પરિમિતાપરિમિતકાલવ્યાકરણાત્ । પુનર્બોધૌ વ્યાકરણં ભવતિ । વ્યાકરણે વા એવંનામા તથાગત એવમમુષ્મિન્કાલે વ્યાકરિષ્યતીતિ । અન્યત્પુનર્મહાવ્યાકરણં યદષ્ટમ્યાં ભૂમાવનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભતઃ । અહં બુદ્ધો ભવિષ્યામીતિ માનપ્રહાણતઃ । સર્વનિમિત્ત[આ?]ભોગપ્રહાણતઃ । સર્વબુદ્ધબોધિસત્વૈ[ત્વ]શ્ચ સાર્ધમેકીભાવોપગમનતઃ । તદાત્મસંતાનભેદાદર્શનાત્ । પુનઃ ક્ષેત્રાદિભિર્વ્યાકરણમીદૃશે બુદ્ધક્ષેત્રે એવંનામા ઇયતા કાલેન બુદ્ધો ભવિષ્યતિ । એવંનામકે કલ્પે ઈદૃશશ્ચાસ્ય પરિવારો ભવિષ્યતિ । એતાવદન્તરં કાલમસ્ય સદ્ધર્માનુવૃત્તિર્ભવિષ્યતીતિ ।
નિયતિપાતવિભાગે શ્લોકઃ ષટ્પાદઃ ।
સંપત્ત્યુત્પત્તિનૈયમ્યપાતો ઽખેદે ચ ધીમતાં ।
ભાવનાયાશ્ચ સાતત્યે સમાધાનાચ્યુતાવપિ ।
કૃત્યસિદ્ધાવનાભોગે ક્ષાન્તિલાભે ચ સર્વથા

ષટ્પારમિતાધિકારેણ ષડ્વિધો નિયતિપાત એષ નિર્દિષ્ટઃ । સંપત્તિનિયતિપાતો નિત્યમુદારભોગસંપત્તિલાભાત્ । ઉપપત્તિનિયતિપાતો નિત્યં યથેષ્ટોપપત્તિપરિગ્રહાત્ । અખેદનિયતિપાતો ન્( મ્સ_બગ્છિ 160 ) ઇત્યં સંસારદુઃખૈરખેદાત્ । ભાવનાસાતત્યનિયતિપાતો નિત્યં ભાવનાસાતત્યાત્ । સમાધાનાચ્યુતૌ કૃત્યસિદ્ધૌ ચ નિયતિપાતો નિત્યં સમાધ્યપરિહાણિતઃ સત્ત્વકૃત્યસાધનતશ્ચ । અનાભોગાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભે નિયતિપાતશ્ચ નિત્યમનાભોગનિર્વિકલ્પજ્ઞાનવિહારાત્ ।
અવશ્યકરણીયવિભાગે શ્લોકઃ ષટ્પાદઃ ।
પૂજા શિક્ષાસમાદાનં કરુણા શુભભાવના ।
અપ્રમાદસ્તથારણ્યે શ્રુતાર્થાતૃપ્તિરેવ ચ ।
સર્વભૂમિષુ ધીરાણામવશ્યકરણીયતા

ષટ્પારમિતા અધિકૃત્યેયં ષડ્વિધાવશ્યકરણીયતા ગતાર્થઃ શ્લોકઃ ।
સાતત્યકરણીયવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
કામેષ્વાદીનવજ્ઞાનં સ્ખલિતેષુ નિરીક્ષણા ।
દુઃખાધિવાસના ચૈવ કુશલસ્ય ચ ભાવના

અનાસ્વાદઃ સુખે ચૈવ નિમિત્તાનામકલ્પના ।
સાતત્યકરણીયં હી ધીમતાં સર્વભૂમિષુ

ષટ્પારમિતાપરિનિષ્પાદનાર્થં ષટ્ સાતત્યકરણીયાનિ । ગતાર્થૌ શ્લોકૌ । પ્રધાનવસ્તુવિભાગે શ્લોકઃ ષટ્પાદઃ ।
ધર્મદાનં શીલશુદ્ધિર્નોત્પત્તિક્ષાન્તિરેવ ચ ।
વીર્યારમ્ભો મહાયાને અન્ત્યા સકરુણા સ્થિતિઃ ।
પ્રજ્ઞા પારમિતાનાં ચ પ્રધાનં ધીમતાં મતમ્

ષટ્સુ પારમિતાસ્વેતત્ ષડ્વિધં પ્રધાનં । તત્ર શીલવિશુદ્ધિરાર્યકાન્તં શીલમ્ । અન્ત્યા સકરુણા સ્થિતિશ્ચતુર્થં ધ્યાનં કરુણાપ્રમાણયુક્તં । શેષં ગતાર્થમ્ ।
પ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનવિભાગે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
વિદ્યાસ્થાનવ્યવસ્થાનં સૂત્રાદ્યાકારભેદતઃ ।
જ્ઞેયં ધર્મવ્યવસ્થાનં ધીમતાં સર્વભૂમિષુ

પુનઃ સત્યવ્યવસ્થાનં સપ્તધા તથતાશ્રયાત્ ।
ચતુર્ધા ચ ત્રિધા ચૈવ યુક્તિયાનવ્યવસ્થિતિઃ

યોનિશશ્ચ મનસ્કારઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ ફલાન્વિતા ।
પ્રમાણૈર્વિચયો ઽચિન્ત્યં જ્ઞેયં યુક્તિચતુષ્ટયમ્

આશયાદ્દેશનાચ્ચૈવ પ્રયોગાત્સંભૃતેરપિ ।
સમુદાગમભેદાચ્ચ ત્રિવિધં યાનમિષ્યતે

ચતુર્વિધં પ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં । ધર્મસત્યયુક્તિયાનપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનભેદાત્ । તત્ર પઞ્ચવિદ્યાસ્થાનવ્યવસ્થાનં ધર્મવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યં સૂત્રગેયાદિભિરાકારભેદૈઃ । તદન્તર્ભૂતાન્યેવ હિ તદન્યાનિ વિદ્યાસ્થાનાનિ મહાયાને બોધિસત્ત્વેભ્યો દેશ્યન્તે । સત્યવ્યવસ્થાનં તુ સપ્તવિધાં તથતામાશ્રિત્ય પ્રવૃત્તિતથતાં લક્ષણતથતાં વિજ્ઞપ્તિતથતાં સંનિવેશતથતાં મિથ્યાપ્રતિપત્તિતથતાં [વિશુદ્ધિતથતાં?]સમ્યક્પ્રતિપત્તિતથતાં ચ । યુક્તિપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં ચતુર્વિધમ્ । અપેક્ષાયુક્તિઃ । કાર્યકારણયુક્તિઃ । ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ । ધર્મતાયુક્તિશ્ચ । યાનપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં ત્રિવિધં । શ્રાવકયાનં । પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં । મહાયાનં ચ । તત્રાપેક્ષાયુક્તિસ્ત્રિષ્વપિ યાનેષુ યોનિશોમનસ્કારઃ । તમપેક્ષ્ય તેન પ્રત્યયેન લોકોત્તરાયાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટેરુત્પાદાત્ । કાર્યકારણયુક્તિઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સફલા । ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈઃ પરીક્ષા । ધર્મતાયુક્તિરચિન્ત્યં સ્થાનં । સિદ્ધા હિ ધર્મતા ન પુનશ્ચિન્ત્યા । કસ્માદ્- યોનિશોમનસ્કારાત્ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ભવતિ । તતો વા ક્લેશપ્રહાણં ફલમિત્યેવમાદિ । યાનત્રયવ્યવસ્થાનં પઞ્ચભિરાકા રૈર્વેદિતવ્યં । આશયતો દેશનાતઃ પ્રયોગતઃ સંભારતઃ સમુદાગમતશ્ચ । તત્ર હીનામાશયદેશનાપ્રયોગસંભારસમુદાગમાઃ શ્રાવકયાનં મધ્યાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનમુત્તમા મહાયાનં । યથાશયં હિ યથાભિપ્રાયં ધર્મદેશનાભિભવતિ । યથા દેશનં તથા પ્રયોગઃ । યથાપ્રયોગં સંભારઃ । યથાસંભારં ચ બોધિસમુદાગમ ઇતિ ।
પર્યેષણાવિભાગે શ્લોકઃ ।
આગન્તુકત્વપર્યેષા અન્યોન્યં નામવસ્તુનોઃ ।
પ્રજ્ઞપ્તેર્દ્વિવિધસ્યાત્ર તન્માત્રત્વસ્ય વૈષણા

ચતુર્વિધા પર્યેષણા ધર્માણાં । નામપર્યેષણા વસ્તુપર્યેષણા । સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા । વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા ચ । તત્ર નામ્નો વસ્તુન્યાગન્તુકત્વપર્યેષણા નામપર્યેષણા વેદિતવ્યા । વસ્તૂનો નામ્ન્યાગન્તુકત્વપર્યેષણા વસ્તુપર્યેષણા વેદિતવ્યા । તદુભયાભિસંબન્ધે સ્વભાવવિશેષપ્રજ્ઞપ્ત્યોઃ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રત્વપર્યેષણા સ્વભાવવિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા વેદિતવ્યા ।
યથાભૂતપરિહાર[જ્ઞાન]વિભાગે દશ શ્લોકાઃ ।
સર્વસ્યાનુપલમ્ભાચ્ચ ભૂતજ્ઞાનં ચતુર્વિધં ।
સર્વાર્થસિદ્ધ્યૈ ધીરાણાં સર્વભૂમિષુ જાયતે

ચતુર્વિધં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં ધર્માણાં નામપર્યેષણાગતં । વસ્તુપર્યેષણાગતં । સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણાગતં । વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણાગતં ચ । તચ્ચ સર્વસ્યાસ્ય નામાદિકસ્યાનુપલમ્ભાદ્વેદિતવ્યં । ઉત્તરાર્ધેન યથાભૂતપરિજ્ઞાનસ્ય કર્મણાં મહાત્મ્યં દર્શયતિ ।
પ્રતિષ્ઠાભોગબીજં હિ નિમિત્તં બન્ધનસ્ય હિ ।
સાશ્રયાશ્ચિત્તચૈત્તાસ્તુ બધ્યન્તે ઽત્ર સબીજકાઃ

તત્ર પ્રતિષ્ઠાનિમિત્તં ભાજનલોકઃ । ભોગનિમિત્તં પઞ્ચ રૂપાદયો વિષયાઃ । બીજનિમિત્તં યત્તેષાં બીજમાલયવિજ્ઞાનં । યત્ર[અત્ર]ત્રિવિધે નિમિત્તે સાશ્રયાશ્ચિત્તચૈત્તા વધ્યન્તે । યચ્ચ તેષાં બીજમાલયવિજ્ઞાનમ્ । આશ્રયાઃ પુનશ્ચક્ષુરાદયો વેદિતવ્યાઃ ।
પુરતઃ સ્થાપિતં યચ્ચ નિમિત્તં યત્સ્થિતં સ્વયં ।
સર્વં વિભાવયન્ધીમાન્ લભતે બોધિમુત્તમામ્

તત્ર પુરતઃ સ્થાપિતં નિમિત્તં યચ્છ્રુતચિન્તાભાવનાપ્રયોગેનાલમ્બનીકૃતં પરિકલ્પિતં । સ્થિતં સ્વયમેવ યત્પ્રકૃત્યાલમ્બનીભૂતમયત્નપરિકલ્પિતં । તસ્ય વિભાવનાધિ[વિ]ગમો ઽનાલમ્બનીભાવઃ । અકલ્પના તદુપાયો નિમિત્તપ્રતિપક્ષઃ । તચ્ચોભયં ક્રમાદ્ભવતિ । પૂર્વં હિ સ્થાપિતસ્ય પશ્ચાત્ સ્વયંસ્થિતસ્ય । તત્ર ચતુર્વિપર્યાસાનુગતં પુદ્ગલનિમિત્તં વિભાવયન્યોગી શ્રાવકબોધિં પ્રત્યેકબોધિં વા લભતે । સર્વધર્મનિમિત્તં વિભાવયન્ મહાબોધિમ્ । એતેન યથા તત્ત્વં પરિજ્ઞાય મોક્ષાય સંવર્તતે યથાભૂતં પરિજ્ઞાનં । તત્પરિદીપિતમ્ ।
તથતાલમ્બનં જ્ઞાનં દ્વયગ્રાહવિવર્જિતં ।
દૌષ્ઠુલ્યકાયપ્રત્યક્ષં તત્ક્ષયે ધીમતાં મતમ્

એતેન યથાસ્વભાવત્રયપરિજ્ઞાનાત્ પરતન્ત્રસ્વભાવક્ષયાય સંવર્તતે । તત્પરિદીપિતં । તથતાલમ્બનત્વેન પરિનિષ્પન્નં સ્વભાવં પરિજ્ઞાય । દ્વયગ્રાહવિવર્જિતત્વેન કલ્પિતં । દૌષ્ઠુલ્યકાયપ્રત્યક્ષત્વેન પરતન્ત્રં । તસ્યૈવ ક્ષયાય સંવર્તતે દૌષ્ઠુલ્યકાયસ્યાલયવિજ્ઞાનસ્ય તત્ક્ષયાર્થં તત્ક્ષયે ।
તથતાલમ્બનં જ્ઞાનમનાનાકારભાવિતં ।
સદસત્તાર્થે પ્રત્યક્ષં વિકલ્પવિભુ ચોચ્યતે

અનાનાકારભાવિતં નિમિત્તતથતયોરનાનાત્વદર્શનાત્ । એતેન શ્રાવકાનિમિત્તાદ્વોધિસત્ત્વાનિમિત્તસ્ય વિશેષઃ પરિદીપિતઃ । તે હિ નિમિત્તાનિમિત્તયોર્નાનાત્વં પશ્યન્તુ । ( મ્સ_બગ્છિ 163 ) સર્વનિમિત્તાનામમનસિકારાદનિમિત્તસ્ય ચ ધાતોર્મનસિકારાદનિમિત્તં સમાપદ્યન્તે । બોધિસત્ત્વાસ્તુ તથતાવ્યતિરેકેણ નિમિત્તપશ્યન્તો નિમિત્તમેવાનિમિત્તં પશ્યન્ત્યતસ્તેષાં તજ્જ્ઞાનમનાનાકારભાવિતં । સત્તાર્થે ચ તથતાયામસત્તાર્થે ચ નિમિત્તે પ્રત્યક્ષં વિકલ્પવિભુ ચોચ્યતે । વિકલ્પવિભુત્વલાભાદ્યથાવિકલ્પં સર્વાર્થસમૃદ્ધિતઃ ।
તત્ત્વં સંચ્છાદ્ય બાલાનામતત્ત્વં ખ્યાતિ સર્વતઃ ।
તત્ત્વં તુ બોધિસત્ત્વાનાં સર્વતઃ ખ્યાત્યપાસ્ય તત્

એતેન યથા બાલાનાં સ્વરસેનાતત્ત્વમેવ ખ્યાતિ નિમિત્તં ન તત્ત્વં તથતા । એવં બોધિસત્ત્વાનાં સ્વરસેન તત્ત્વમેવ ખ્યાતિ નાતત્વમિત્યુપદર્શિતમ્ ।
અખ્યાનખ્યાનતા જ્ઞેયા અસદર્થસદર્થયોઃ ।
આશ્રયસ્ય પરાવૃત્તિર્મોક્ષો ઽસૌ કામચારતઃ

અસદર્થસ્ય નિમિત્તસ્યાખ્યાનતા સદર્થસ્ય તથતાયાઃ ખ્યાનતા આશ્રયપરાવૃત્તિર્વેદિતવ્યા । તયા હિ તદખ્યાનં ખ્યાનં ચ । સૈવ ચ મોક્ષો વેદિતવ્યઃ । કિં કારણં । કામચારતઃ । તદા હિ સ્વતન્ત્રો ભવતિ સ્વચિત્તવશવર્તી પ્રકૃત્યૈવ નિમિત્તાસમુદાચારાત્ ।
અન્યોન્યં તુલ્યજાતીયઃ ખ્યાત્યર્થઃ સર્વતો મહાન્ ।
અન્તરાયકરસ્તસ્માત્પરિજ્ઞાયૈનમુત્સૃજેત્

ઇદં ક્ષેત્રપરિશોધનો[નૌ]પાયે[ય]યથાભૂતપરિજ્ઞાનં । ભાજનલોકા[કો ઽ]ર્થો મહાનન્યોન્યો વર્તમાનસ્તુલ્યજાતીયઃ ખ્યાતિ સ એવાયમિતિ । સ ચૈવં ખ્યાનાદન્તરાયકરો ભવતિ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધયે । તસ્માદન્તરાયકરં પરિજ્ઞાયૈનમુત્સૃજેદેવં ખ્યાતં ।
અપ્રમેયવિભાગે શ્લોકઃ ।
પરિપાચ્યં વિશોધ્યં ચ પ્રાપ્યં યોગ્યં ચ પાચને ।
સમ્યક્ત્વદેશનાવસ્તુ અપ્રમેયં હિ ધીમતામ્

પઞ્ચવિધં હિ વસ્તુ બોધિસત્ત્વાનામપ્રમેયં । પરિપાચ્યં વસ્તુ સત્ત્વધાતુરવિશેષેણ વિશોધ્યં લોકધાતુર્ભાજનલોકસંગૃહીતઃ । પ્રાપ્યં ધર્મધાતુઃ । પરિપાચનયોગ્યં વિનેયધાતુઃ । સમ્યગ્દેશનાવસ્તુ વિનયોપાયધાતુઃ ।
દેશનાફલવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
બોધિસત્ત્વ[ચિત્ત]સ્ય ચોત્પાદો નોત્પાદક્ષાન્તિરેવ ચ ।
ચક્ષુશ્ચ નિર્મલં હીનમાશ્રવક્ષય એવ ચ

સદ્ધર્મસ્ય સ્થિતિર્દીર્ઘા વ્યુત્પત્તિચ્છિત્તિભોગતા ।
દેશનાયાઃ ફલં જ્ઞેયં તત્પ્રયુક્તસ્ય ધીમતઃ

દેશનાયાં પ્રયુક્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાષ્ટવિધં દેશનાયાઃ ફલં વેદિતવ્યં । શ્રોતૃષુ કેચિદ્બોધિચિત્તમુત્પાદયન્તિ । કેચિદનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિં પ્રતિલભન્તે । કેચિદ્વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુરુત્પાદયન્તિ હીનયાનસંગૃહીતં । કેચ્ચિદાશ્રવક્ષયં પ્રાપ્નુવન્તિ । સદ્ધર્મશ્ચ ચિરસ્થિતિકો ભવતિ પરંપરાધારણતયા । અવ્યુત્પન્નાનામર્થવ્યુત્પત્તિર્ભવતિ । સંશયિતાનાં સંશયચ્છેદો ભવતિ । વિનિશ્ચિતાનાં સદ્ધર્મસંભોગો ભવતિ અનવદ્યો પ્રીતિરસઃ ।
મહાયાનમહત્ત્વવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
આલમ્બનમહત્વં ચ પ્રતિપત્તેર્દ્વયોસ્તથા ।
જ્ઞાનસ્ય વીર્યારમ્ભસ્ય ઉપાયે કૌશલસ્ય ચ

ઉદાગમમહત્ત્વં ચ મહત્ત્વં બુદ્ધકર્મણઃ ।
એતન્મહત્ત્વયોગાદ્ધિ મહાયાનં નિરુચ્યતે

સપ્તવિધમહત્ત્વયોગાન્મહાયાનમિત્યુચ્યતે । આલમ્બનમહત્ત્વેનાપ્રમાણવિસ્તીર્ણસૂત્રાદિધર્મયોગાત્ । પ્રતિપત્તિમહત્ત્વેન દ્વયોઃ પ્રતિપત્તેઃ સ્વાર્થે પરાર્થે ચ । જ્ઞાનમહત્ત્વતો દ્વયોર્જ્ઞાનાત્પુદ્ગલનૈરાત્મ્યસ્ય ધર્મનૈરાત્મ્યસ્ય ચ પ્રતિવેધકાલે । વીર્યારમ્ભમહત્ત્વેન ત્રીણિ કલ્પાસંખ્યેયાનિ સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગાત્ । ઉપાયકૌશલ્યમહત્ત્વેન સંસારાપરિત્યાગાસંક્લેશતઃ । સમુદાગમમહત્ત્વેન બલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મસમુદાગમાત્ । બુદ્ધકર્મમહત્ત્વેન ચ પુનઃ પુનરભિસંબોધિમહાપરિનિર્વાણસંદર્શનતઃ ।
મહાયાનસંગ્રહવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
ગોત્રં ધર્માધિમુક્તિશ્ચ ચિત્તસ્યોત્પાદના તથા ।
દાનાદિપ્રતિપત્તિશ્ચ ન્યાયા[મા]વક્રાન્તિરેવ ચ

સત્ત્વાનાં પરિપાકશ્ચ ક્ષેત્રસ્ય ચ વિશોધના ।
અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં બોધિઃ શ્રેષ્ઠા ચ દર્શનાત્[દર્શના]

એતેન દશવિધેન વસ્તુન કૃત્સ્નં મહાયાનં સંગૃહીતં । તત્ર સત્વાનાં પરિપાચનં ભૂમિપ્રતિષ્ઠ[પ્રવિષ્ટ]સ્ય યાવત્સપ્તમ્યાં ભૂમૌ વેદિતવ્યં । ક્ષેત્રપરિશોધનમપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં ચાવિનિવર્તનીયાયાં ભૂમૌ ત્રિવિધાયાં । શ્રેષ્ઠા બોધિર્બુદ્ધભૂમૌ । તત્રૈવ ચાભિસંબોધિમહાપરિનિર્વાણસંદર્શના વેદિતવ્યા । શેષં ગતાર્થમ્ ।
બોધિસત્ત્વવિભાગે દશ શ્લોકાઃ ।
આધિમોક્ષિક એકશ્ચ શુદ્ધાધ્યાશયિકો ઽપરઃ ।
નિમિત્તે ચાનિમિત્તે ચ ચાર્યપ્યનભિસંસ્કૃતે ।
બોધિસત્ત્વા હિ વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચૈતે સર્વભૂમિષુ

તત્ર નિમિત્તચારી દ્વિતીયાં ભૂમિમુપાદાય યાવત્ ષષ્ઠયાં । અનિમિત્તચારી સપ્તમ્યામ્ । અનભિસંસ્કારચારી પરેણ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
કામેષ્વસક્તસ્ત્રિવિશુદ્ધકર્મા ક્રોધાભિભૂમ્યં ગુણતત્પરશ્ચ ।
ધર્મે ઽચલસ્તત્ત્વગભીરદૃષ્ટિર્બોધૌ સ્પૃહાવાન્ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

એતેન ષટ્પારમિતાપ્રતિપત્તિતો મહાબોધિપ્રણિધાનતશ્ચ બોધિસત્ત્વલક્ષણં પરિદીપિતમ્ ।
અનુગ્રહેચ્છો ઽનુપઘાતદૃષ્ટિઃ પરોપઘાતેષ્વધિવાસકશ્ચ ।
ધીરો ઽપ્રમત્તશ્ચ બહુશ્રુતશ્ચ પરાર્થયુક્તઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

તત્ર ધીર આરબ્ધવીર્યો દુઃખૈરવિષાદાત્ । અપ્રમત્તો ધ્યાનસુખેષ્વસક્તઃ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
આદીનવજ્ઞઃ સ્વપરિગ્રહેષુ ભોગેષ્વસક્તો હ્યનિગૂઢવૈરઃ ।
યોગી નિમિત્તે કુશલો ઽકુદૃષ્ટિરધ્યાત્મસંસ્થઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

તત્ર ભોગેષ્વસક્તો યસ્તાન્વિહાય પ્રવ્રજતિ । નિમિત્તકુશલઃ શમથાદિનિમિત્તત્રયકૌશલ્યાત્ । અધ્યાત્મસંસ્થો મહાયાનાવિકમ્પનાત્ । મહાયાનં હિ બોધિસત્ત્વાનામધ્યાત્મં । શેષં ગતાર્થમ્ ।
દયાન્વિતો હ્રીગુણસંનિવિષ્ટો દુઃખાધિવાસાત્સ્વસુખેષ્વસક્તઃ ।
સ્મૃતિપ્રધાનઃ સુસમાહિતાત્મા યાનાવિકાર્યઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

તત્ર સ્મૃતિપ્રધાનો ધ્યાનવાન્ સ્મૃતિબલેન ચિત્તસમાધાનાત્ । સુસમાહિતાત્મા નિર્વિકલ્પજ્ઞાનઃ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
દુઃખાપહો દુઃખકરો ન ચૈવ દુઃખાધિવાસો ન ચ દુઃખભીતઃ ।
દુઃખાદ્વિમુક્તો ન ચ દુઃખકલ્પો દુઃખાભ્યુપેતઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

તત્ર દુઃખાદ્વિમુક્તો ધ્યાનવાન્ કામધાતુવૈરાગ્યાદ્ દુઃખદુઃખતામોક્ષતઃ । દુઃખાભ્યુપેતઃ સંસારાભ્યુપગમાત્ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
ધર્મેરતો ઽધર્મરતઃ [ધર્મે ઽરતો ઽધર્મરતઃ] પ્રકૃત્યા ધર્મે જુગુપ્સી ધરમાભિયુક્તઃ ।
ધર્મે વશી ધર્મનિરન્ધકારો ધર્મપ્રધાનઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

અત્ર ધર્મે જુગુપ્સી અક્ષાન્તિજુગુપ્સનાત્ । ધર્મે વશી સમાપત્તૌ । ધર્મપ્રધાનો મહાબોધિપરમઃ । ધર્મ એવાત્ર ધરમ ઉક્તો વૃત્તાનુવૃત્ત્યા । શેષં ગતાર્થમ્ ।
ભોગાપ્રમત્તો નિયમાપ્રમત્તો રક્ષાપ્રમત્તઃ કુશલાપ્રમત્તઃ ।
સુખાપ્રમત્તો ધરમાપ્રમત્તો યાનાપ્રમત્તો ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

રત્ર રક્ષાપ્રમત્તઃ ક્ષાન્તિમાન્ સ્વપરચિત્તાનુરક્ષણાત્ । ધર્માપ્રમત્તો યથાભૂતધર્મપ્રજ્ઞાનાત્ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
વિમાનલજ્જાસ્તનુદોષલજ્જ અમર્ષલજ્જઃ પરિહાણિલજ્જઃ ।
વિશાલ[વિસાર]લજ્જસ્તુનદૃષ્ટિલજ્જઃ યાનાન્યલજ્જઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

તત્ર વિમાનલજ્જો યો ઽર્થિનો ન વિમાનયતિ । તનુદોષલજ્જો ઽણુમાત્રેષ્વવદ્યેષુ ભયદર્શી તનુદૃષ્ટિલજ્જો ધર્મ નૈરાત્મ્યપ્રતિવેધી । શેષં ગતાર્થં । સર્વૈરેભિઃ શ્લોકૈઃ પર્યાયાન્તરેણ ષટ્પારમિતાપ્રતિપત્તિતો મહાબોધિપ્રણિધાનતશ્ચ બોધિસત્ત્વલક્ષણં પરિદીપિતમ્ ।
ઇહાપિ ચામુત્ર ઉપેક્ષણેન સંસ્કારયોગેન વિભુત્વલાભૈઃ ।
શમોપ[સમૌપ]દેશેન મહાફલેન અનુગ્રહે વર્તતિ બોધિસત્ત્વઃ

ઇહૈવ સત્ત્વાનામનુગ્રહે વર્તતે દાનેન । અમુત્ર શીલેનોપપત્તિવિશેષં પ્રાપ્ય । સંસ્કારયોગેનેતિ વીર્યયોગેન । મહાફલેનેતિ બુદ્ધત્વેન । શેષં ગતાર્થમ્ । એતેન ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્મહાબોધિપ્રણિધાનેન ચ યથા સત્ત્વાનુગ્રહે બોધિસત્ત્વો વર્તતે તત્પરિદીપિતમ્ ।
બોધિસત્ત્વસામાન્યનામવિભાગે અષ્ટૌ શ્લોકાઃ ।
બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધીમાંશ્ચૈવોત્તમધ્યુતિઃ ।
જિનપુત્રો જિનાધારો વિજેતાથ જિનાઙ્કુરઃ

વિક્રાન્તઃ પરમાશ્ચર્યઃ સાર્થવાહો મહાયશાઃ ।
કૃપાલુશ્ચ મહાપુણ્ય ઈશ્વરો ધાર્મિકસ્તથા

એતાનિ ષોડશ સર્વબોધિસત્ત્વાનામન્વર્થનામાનિ સામાન્યેન ।
સુતત્ત્વબોધૈઃ સુમહાર્થબોધૈઃ સર્વાવ[ર્થ]બોધૈરપિ નિત્યબોધૈઃ ।
ઉપાયબોધૈશ્ચ વિશેષણેન તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્ત્વઃ

પઞ્ચવિધેન બોધવિશેષેણ બોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । પુદ્ગલધર્મ નૈરાત્મ્યબોધેન । સર્વાકારસર્વાર્થબોધેન અક્ષયાવબોધેન પરિનિર્વાણસંદર્શને ઽપિ । યથા વિનેયં ચ વિનયોપાયબોધેન ।
આત્માનુબોધાત્તનુદૃષ્ટિબોધાદ્વિચિત્રવિજ્ઞપ્તિવિબોધતશ્ચ ।
સર્વસ્ય ચાભૂતવિકલ્પબોધાત્તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્ત્વઃ

અત્ર પુનશ્ચતુર્વિધબોધવિશેષં દર્શયતિ ચિત્તમનોવિજ્ઞાનબોધતઃ । તેષાં ચાભૂતપરિકલ્પત્વાવબોધતઃ । તત્ર ચિત્તમાલયવિજ્ઞાનં । મનસ્તદાલમ્બનમાત્મદૃષ્ટ્યાદિસંપ્રયુક્તં । વિજ્ઞાનં ષડ્વિજ્ઞાનકાયાઃ ।
અબોધબોધાદનુબોધબોધાદભાવબોધાત્પ્રભવાનુબોધાત્ ।
અબોધબોધપ્રતિબોધતશ્ચ તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્ત્વઃ

અત્ર પુનઃ પઞ્ચવિધં બોધવિશેષં દર્શયતિ । અવિદ્યાબોધાત્ । વિદ્યાબોધાત્ । પરિકલ્પિતાદિસ્વભાવત્રયબોધાચ્ચ । તત્રાબોધત્વેન બોધપ્રતિબોધાત્ પરિનિષ્પન્નસ્વભાવબોધો વેદિતવ્યઃ ।
અનર્થબોધાત્પરમાર્થબોધાત્સર્વાવ[ર્થ]બોધાત્સકલાર્થબોધાત્ ।
બોદ્ધવ્યબોધાશ્રયબોધબોધાત્તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્ત્વઃ

અત્ર પઞ્ચવિધં બોધવિશેષં દર્શયતિ । પરતન્ત્રલક્ષણબોધાત્ । પરિનિષ્પન્નલક્ષણબોધાત્ । [પરિકલ્પિતલક્ષણબોધાત્?] સર્વજ્ઞેયસર્વાકારબોધાત્ । બોધ્યબોધકબોધિ[ધ]ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિબોધાચ્ચ ।
નિષ્પન્નબોધાત્પદબોધતશ્ચ ગર્ભાનુબોધાત્ ક્રમદર્શનસ્ય ।
બોધાદ્ભૃશં સંશયહાનિબોધાત્ તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્ત્વઃ

તત્ર નિષ્પન્નબોધો બુદ્ધત્વં । પદબોધો યેન તુષિતભવને વસતિ । ગર્ભાનુબોધો યેન માતુઃ કુક્ષિમવક્રામતિ । ક્રમદર્શને બોધો યેન ગર્ભાન્નિષ્ક્રમણં કામપરિભોગં પ્રવ્રજ્યાં દુષ્કરચર્યામભિસંબોધિં ચ દર્શયતિ । ભૃશં સંશયહાનિબોધો યેન સર્વસંશયચ્છેદાય સત્ત્વાનાં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ ।
લાભી હ્યલાભી ધીસંસ્થિતશ્ચ બોદ્ધાનુબોદ્ધા પ્રતિદેશકશ્ચ ।
નિર્જલ્પબુદ્ધિર્હતમાનમાની હ્યપક્વસંપક્વમતિશ્ચ ધીમાન્