Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (with commentary) · Chapter 9
anena yatra ca vinayati sugatigamane yānatraye vā | yac ca vinayati jagadakhilaṃ | yena ca vinayati kṛpayā | yaś ca vinayati bodhisatvaḥ | yādṛśaiś ca paripācanaprakārais tanuparamavimadhyamaprakāraiḥ | yāvantaṃ ca kālaṃ tatparidīpanāt samāsena paripākamāhātmyaṃ darśayati | tatra tanuḥ prakāro 'dhimukticaryābhūmau bodhisatvasya paramo 'ṣṭamyādiṣu vimadhyamaḥ saptasu veditavyaḥ yāval lokasya bhāvas tatsamānayā gatyā atyantam ity arthaḥ |
mahāyānasūtrālaṃkāre paripākādhikāro 'ṣṭamaḥ
CHAPITRE IX
navamo 'dhikāraḥ
sarvākārajñatāyāṃ dvau ślokau | tṛtīyas tayor eva nirdeśabhūtaḥ |
ameyair duṣkaraśatair ameyaiḥ kuśalācayaiḥ |
aprameyeṇa kālena ameyāvaraṇakṣayāt
sarvākārajñatāvāptiḥ sarvāvaraṇanirmalā |
vivṛtā ratnapeṭeva buddhatvaṃ samudāhṛtam
kṛtvā duṣkaram adbhutaṃ śramaśataiḥ saṃcityasarvaśubhaṃ kālenottamakalpayānamahatā sarvāvṛtīnāṃ kṣayāt |
sūkṣmasyāvaraṇasya bhūmiṣu gatasyotpāṭanād buddhatā ratnānām iva sā prabhāvamahatāṃ peṭā samuddhātitā
samudāgamataḥ svabhāvata aupamyataś ca buddhatvam udbhāvitaṃ | yāvadbhir duṣkaraśatair yāvadbhiḥ kuśalasaṃbhārair yāvatā kālena yāvataḥ kleśajñeyā varaṇasya prahāṇāt samudāgacchatyayaṃ samudāgamaḥ | sarvākārajñatāvāptiḥ sarvāvaraṇanirmalā svabhāvaḥ | ( Msa 34 ) vivṛtā ratna peṭā tadaupamyaṃ | tasyaiva buddhatvasyādvayalakṣaṇe sānubhāve dvau ślokau |
sarvadharmāś ca buddhatvaṃ dharmo naiva na kaścana |
śukladharmamayaṃ tac ca na ca tais tannirūpyate
dharmaratnanimittatvāl labdharatnākaropamam |
śubhasya nimittatvāl labdhameghopamaṃ matam
sarvadharmāś ca buddhatvaṃ tathatāyā abhinnatvāt tadviśuddhiprabhāvitatvāc ca buddhatvasya na ca kaś ciddharmo 'sti parikalpitena dharmasvabhāvena śukladharmamayaṃ ca buddhatvaṃ pāramitādīnāṃ kuśalānāṃ tadbhāvena parivṛtteḥ | na ca tais tān nirdiśyate pāramitādīnāṃ pāramitādibhāvenāpariniṣpatter idam advayalakṣaṇaṃ | ratnākarameghopamatvam anubhāvaḥ | deśanā dharmaratnānāṃ tatprabhavatvāt kuśalasasyānāṃ ca vineyasaṃtānakṣetreṣu |
buddhatvaṃ sarvadharmaḥ samuditam atha vā sarvadharmavyapetaṃ prodbhūter dharmaratnapratatasumahato dharmaratnākarābham |
bhūtānāṃ śuklasasya prasavasumahato hetuto meghabhūtaṃ dānād dharmāmbuvarṣapratatasuvihitasyākṣayasya prajāsu
anena tṛtīyena ślokena tam evārthaṃ nirdiśati | sumahataḥ pratatasya dharmaratnasya prodbhūter nimittatvād ratnākarābhaṃ bhūtānāṃ mahataḥ śuklasasya prasavahetutvān meghabhūtaṃ | mahataḥ suvihitasyākṣayasya dharmāmbuvarṣasya dānāt prajāsv ity ayam atra padavigraho veditavyaḥ | tasyaiva buddhatvasya śaraṇatvānuttarye pañca ślokāḥ |
paritrāṇaṃ hi buddhatvaṃ sarvakleśagaṇāt sadā |
sarvaduścaritebhyaś ca janmamaraṇato 'pi ca
anena saṃkṣepataḥ kleśakarmajanmasaṃkleśa paritrāṇā rthena śaraṇatvaṃ darśayati |
upadravebhyaḥ sarvebhyo apāyād anupāyataḥ |
satkāyād dhīnayānāc ca tasmāc charaṇam uttamam
anena dvitīyeno padravā diparitrāṇād vistareṇa | tatra sarvopadravaparitrāṇatvaṃ ( Msa 35 ) yad buddhānubhāvena andhāś cakṣūṃṣi pratilabhante badhirāḥ śrotraṃ vikṣiptacittāḥ svasthacittamītayaḥ śāmyantīty evam ādi | apāya paritrāṇatvaṃ buddhaprabhayā tadgatānāṃ mokṣaṇāt tadagamane ca pratiṣṭhāpanāt | anupāya paritrāṇatvaṃ tīrthikadṛṣṭivyutthāpanāt | satkāyaparitrāṇatvaṃ yānadvayena parinirvāpaṇāt | hīnayāna paritrāṇatvam aniyatagotrāṇāṃ mahāyānaikāyanīkaraṇāt |
śaraṇam anupamaṃ tacchreṣṭhabuddhatvam iṣṭaṃ jananamaraṇasarvakleśapāpeṣu rakṣā |
vividhabhayagatānāṃ sarvarakṣāpayānaṃ pratatavividhaduḥkhāpāyanopāyagānāṃ
anena tṛtīyena tasyaiva śaraṇatvasyānupamaśreṣṭhasya cānuttaryaṃ tenaivārthena darśayati |
bauddhair dharmair yac ca susaṃpūrṇaśarīraṃ yat saddharme vetti sa satvān pravinetum |
yātaṃ pāraṃ yatkṛpayā sarvajagatsu tad buddhatvaṃ śreṣṭham iha eṣyaṃ śaraṇānām
anena caturthena yaiḥ kāraṇais tat tathānuttaraṃ śaraṇaṃ bhavati tat saṃdarśayati | bauddhair dharmair balavaiśāradyādibhiḥ susaṃpūrṇā svabhāvatvāt | svārthaniṣṭhām adhikṛtya saddharmasatvavinayopāyajñānāt karuṇāpāragamanāc ca parārthaniṣṭhām adhikṛtya |
ālokāt kālāt sarvasatvānāṃ buddhatvaṃ śaraṇaṃ mahat |
sarvavyasanasaṃpattivyāvṛttyabhyudaye matam
anena pañcamena ślokena yāvantaṃ kālaṃ yāvatāṃ satvānāṃ yatrārthe śaraṇaṃ bhavati tat samāsena darśayati | yatrārthe iti sarvavyasanavyāvṛttau saṃpattyabhyudaye ca | āśrayaparāvṛttau ṣaṭ ślokāḥ |
kleśajñeyavṛtīnāṃ satatam anugataṃ bījam utkṛṣṭakālaṃ yasminn astaṃ prayātaṃ bhavati suvipulaiḥ sarvahāniprakāraiḥ |
buddhatvaṃ śukladharmapravaraguṇayutā āśrayasyānyathāptis tatprāptir nirvikalpād viṣayasumahato jñānamārgāt suśuddhāt
anena vipakṣabījaviyogataḥ pratipakṣasaṃpattiyogataś cāśrayaparivṛttiḥ paridīpitā | ( Msa 36 ) yathā ca tatprāptir dvividhamārgalābhāt | suviśuddhalokottarajñānamārgalābhāt | tatpṛṣṭhalabdhānantajñeyaviṣayajñānamārgalābhāc ca | utkṛṣṭakālam ity anādikālaṃ | suvipulaiḥ sarvahāniprakārair iti bhūmiprakāraiḥ |
sthitaś ca tasmin sa tathāgato jagan mahācalendrastha ivābhyudīkṣate |
śamābhirāmaṃ karūṇāyate janamaghābhirāme 'nyajane tu kā kathā
anena dvitīyenānyāśrayaparāvṛttibhyas tadviśeṣaṃ darśayati | tatstho hi mahācalendrastha iva dūrāntaranikṛṣṭaṃ lokaṃ paśyati | dṛṣṭvā ca karuṇāyate śrāvakapratyekabuddhān api prāg eva tadanyān |
pravṛttir ūddhittir avṛtir āśrayo nivṛttir āvṛttir atho dvayādvayā |
samāviśiṣṭā api sarvagātmikā tathāgatānāṃ parivṛttir iṣyate
anena tṛtīyena taddaśaprabhedaṃ darśayati | sā hi tathāgatānāṃ parivṛttiḥ parārthavṛttir iti pravṛttiḥ | sarvadharmaviśiṣṭatvād utkṛṣṭā vṛttir ity udvṛttiḥ | saṃkleśahetāv avṛttiḥ | āśraya iti yo 'sau parivṛttyāśrayastaṃ darśayati | saṃkleśān nivṛttito nivṛttiḥ | ātyantikatvād āyatā vṛttir ity āvṛttiḥ | abhisaṃbodhiparinirvāṇadarśanavṛttyā dvayā vṛttiḥ | saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhitatvāt saṃskṛtāsaṃskṛtatvenā dvayā vṛttiḥ | vimuktisāmānyena śrāvakapratyekabuddha samā vṛttiḥ | balavaiśāradyādibhiḥ buddhadharmair asamatvād viśiṣṭā vṛttiḥ | sarvayānopadeśagatatvāt sarvagatā vṛttiḥ |
yathāmbaraṃ sarvagataṃ sadāmataṃ tathaiva tat sarvagataṃ sadāmatam |
yathāmbaraṃ rūpagaṇeṣu sarvagaṃ tathaiva tat satvagaṇeṣu sarvagam
anena caturthena tatsvabhāvasya buddhatvasya sarvagatatvaṃ darśayati | ākāśasādharmyeṇoddeśanirdeśataḥ pūrvāparārdhābhyāṃ | satvagaṇeṣu sarvagatatvaṃ buddhatvasyātmatvena sarvasatvopagamane pariniṣpattito veditavyaṃ |
yathodabhājane bhinne candrabimbaṃ na dṛśyate |
tatha duṣṭeṣu satveṣu buddhabimbaṃ na dṛśyate
anena pañcamena sarvagatatve 'pyabhājanabhūteṣu satveṣu a buddhabimba darśanaṃ dṛṣṭāntena sādhayati |
yathāgnir jvalate 'nyatra punar anyatra śāmyati |
buddheṣv api tathā jñeyaṃ saṃdarśanamadarśanam
anena ṣaṣṭhena buddhavineyeṣu satsu buddhotpādāt tad darśanaṃ | vinīteṣu parinirvāṇāt tad adarśanaṃ agnijvalanaśamanasādharmyeṇa sādhayati | anābhogāpratiprasrabdhabuddhakāryatve catvāraḥ ślokāḥ |
aghaṭitebhyas tūryebhyo yathā syāc chabdasaṃbhavaḥ |
tathā jine vinābhogaṃ deśanāyāḥ samudbhavaḥ
yathā maṇer vinā yatnaṃ svaprabhāvasanidarśanam |
buddheṣv api vinābhogaṃ tathā kṛtyanidarśanam
ābhyāṃ ślokābhyām anābhogena buddhakāryaṃ sādhayaty aghaṭitatūrya śabda maṇiprabhāva sādharmyeṇa |
yathākāśe avicchinnā dṛśyante lokataḥ kriyāḥ |
yathaivānāsrave ghātau avicchinnā jinakriyāḥ
yathākāśe kriyāṇāṃ hi hānir abhyudayaḥ sadā |
yathaivānāsrave dhātau buddhakāryodayavyayaḥ
ābhyām apy apratiprasrabdhabuddhakāryatvaṃ buddhakṛtyasyāvicchedāt | ākāśa iva loka kriyāṇām avicchede 'pi cānyānyakriyo dayavyayas tathaiva | anāsravadhātugāmbhīrye ṣoḍaśa ślokāḥ |
paurvāparyāviśiṣṭāpi sarvāvaraṇanirmalā |
na śuddhā nāpi cāśuddhā tathatā buddhatā matā
paurvāparyeṇa viśiṣṭatvān na śuddhā | paścāt sarvāvaraṇanirmalatvān nāśuddhā malavigamāt |
śūnyatāyāṃ viśuddhāyāṃ nairātmyān mārgalābhataḥ |
buddhāḥ śuddhātmalābhitvāt gatā ātmamahātmatām
tatra cānāsrave dhātau buddhānāṃ paramātmā nirdiśyate | kiṃ kāraṇaṃ | agranairātmyātmakatvāt | agraṃ nairātmyaṃ viśuddhā tathatā sā ca buddhānām ātmā svabhāvārthena tasyāṃ viśuddhāyām agraṃ nairātmyam ātmānaṃ buddhā labhante śuddhaṃ | ataḥ śuddhātmalābhitvāt buddhā ātmamāhātmyaṃ prāptā ity anenābhisaṃdhinā buddhānām anāsrave dhātau paramātmā vyavasthāpyate |
na bhāvo nāpi cābhāvo buddhatvaṃ tena kathyate |
tasmād buddhatathāpraśne avyākṛtanayo mataḥ
tenaiva kāraṇena buddhatvaṃ na bhāva ucyate | pudgaladharmābhāvalakṣaṇatvāt tadātmakatvāc ca buddhatvasya | nābhāva ucyate tathatālakṣaṇabhāvāt | ato buddhasya bhāvābhāva praśne bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇān na bhavatīty evamādir avyākṛtanayo mataḥ |
dāhaśāntir yathā lohe darśane timirasya ca |
cittajñāne tathā bauddhe bhāvābhāvo na śasyate
yathā ca lohe dāhaśāntir darśane ca timiram etasya śāntir na bhāvo dāhatimirayor abhāvalakṣaṇatvāt | nābhāvaḥ śāntilakṣaṇena bhāvāt | evaṃ buddhānāṃ cittajñāne ca dāhatimirasthānīyayo rāgāvidyayoḥ śāntir na bhāvaḥ śasyate tadabhāvaprabhāvitatvāc cetaḥprajñāvimuktyā nābhāvas tena tena vimuktilakṣaṇena bhāvāt |
buddhānām amale dhātau naikatā bahutā na ca |
ākāśavad adehatvāt pūrvadehānusārataḥ
buddhānām anāsrava dhātau naikatvaṃ pūrvadehānusāreṇa | na bahutvaṃ dehābhāvād ākāśavat |
balādibuddhadharmeṣu bodhī ratnākaropamā |
jagatkuśalasasyeṣu mahāmeghopamā matā
puṇyajñānasupūrṇatvāt pūrṇacandropamā matā |
jñānālokakaratvāc ca mahādityopamā matā
etau ratnākarameghopamatve pūrṇacandramahādityopama tve ca ślokau gatārthau |
ameyā raśmayo yadvad vyamiśrā bhānumaṇḍale |
sadaikakāryā vartante lokam ālokayanti ca
yathaivānāsrave dhātau buddhānām aprameyatā |
miśraikakāryā kṛtyeṣu jñānālokakarā matā
ekena vyāmiśraraśmy ekakāryasyopamatayā sādharaṇakarmatāṃ darśayati | raśmīnām ekakāryatvaṃ pācanaśoṣaṇasamānakāryatvād veditavyaṃ | dvitīyenānāsrave dhātau miśraikakāryatvaṃ nirmāṇādikṛtyeṣu |
yathaikaraśminiḥsārāt sarvaraśmiviniḥsṛtiḥ |
bhānos tathaiva buddhānāṃ jñeyā jñānaviniḥsṛtiḥ
ekakāle sarvaraśmiviniḥsṛtyā sa ca buddhānām ekakāle jñānapravṛttiṃ darśayati |
yathaivādityaraśmīnāṃ vṛttau nāsti mamāyitam |
tathaiva buddhajñānānāṃ vṛttau nāsti mamāyitam
yathā sūryaikamuktābhai raśmibhir bhāsyate jagat |
sakṛt jñeyaṃ tathā sarvaṃ buddhajñānaiḥ prabhāsyate
mamatvābhāve jagajjñeyaprabhāsena ca | yathākramaṃ ślokau gatārthau |
yathaivādityaraśmīnāṃ meghādyāvaraṇaṃ matam |
tathaiva buddhajñānānām āvṛtiḥ satvaduṣṭatā
yathā raśmīnāṃ meghādyāvaraṇam aprabhāsena | tathā buddhajñānānām āvaraṇaṃ satvānām ābhājanatvena duṣṭatā pañcakaṣāyātyutsadatayā |
yathā pāṃśuvaśād vastre raṅgacitrāvicitratā |
tathā 'vedhavaśān muktau jñānacitrāvicitratā
yathā pāṃśuviśeṣeṇa vastre raṅgavicitratā kvacid avicitratā | tathaiva pūrvaprāṇidhānacaryābalādhānaviśeṣāt( Msa 40 ) buddhānāṃ vimuktau jñānavicitratā bhavati | śrāvakapratyekabuddhānāṃ vimuktāv avicitratā |
gāmbhīryam amale dhātau lakṣaṇasthānakarmasu |
buddhānām etad uditaṃ raṅgair vākāśacitraṇā
etad anāsravadhātau buddhānāṃ trividhaṃ gāmbhīryam evam uktaṃ | lakṣaṇagāmbhīryaṃ caturbhiḥ ślokaiḥ | sthānagāmbhīryaṃ pañcamenaikatvapṛthaktvābhyām asthitatvāt | karmagāmbhīryaṃ daśabhiḥ | tat punar lakṣaṇagāmbhīryaṃ viśuddhilakṣaṇaṃ paramātmalakṣaṇam avyākṛtalakṣaṇaṃ vimuktilakṣaṇaṃ cārabhyoktaṃ | karmagāmbhīryaṃ bodhipakṣādiratnāśrayatvakarma satvaparipācanakarma niṣṭhāgamanakarma dharmadeśanākarma nirmāṇādikṛtyakarma jñānapravṛttikarma avikalpanakarma citrākārajñānakarma jñānāpravṛttikarma vimuktisāmānyajñānaviśeṣakarma cārabhyoktaṃ | seyamanāsrave dhātau niṣprapañcatvād ākāśopame gāmbhīryaprabhedadeśanā yathā raṅgair ākāśacitraṇī veditavyā |
sarveṣām aviśiṣṭāpi tathatā śuddhim āgatā |
tathāgatatvaṃ tasmāc ca tadgarbhāḥ sarvadehinaḥ
sarveṣāṃ nirviśiṣṭā tathatā tadviśuddhisvabhāvaś ca tathāgataḥ | ataḥ sarve satvās tathāgatagarbhā ity ucyate | vibhutvāvibhāge ślokā ekādaśa |
śrāvakāṇāṃ vibhutvena laukikasyābhibhūyate |
pratyekabuddhebhyo manaḥbuddhabhaumena śrāvakasyābhibhūyate
bodhisatvavibhutvasya tatkalāṃ nānugacchati |
tathāgatavibhutvasya tatkalāṃ nānugacchati
ābhyāṃ tāvad dvābhyāṃ prabhāvotkarṣaviśeṣeṇa buddhānāṃ vibhutvaṃ darśayati |
aprameyam acintyaṃ ca vibhutvaṃ bauddham iṣyate |
yasya yatra yathā yāvat kāle yasmin pravartate
anena tṛtīyena prakāraprabhedagāmbhīryaviśeṣābhyāṃ katham aprameyaṃ kathaṃ vā cintyam ity āha | yasya pudgalasyārthe tat pravartate yatra lokadhātau yathā tādṛśaiḥ prakārair yāvad alpaṃ ( Msa 41 ) vā bahu vā yasmin kāle | avaśiṣṭaiḥ ślaukeḥ manovṛttibhedena vibhutvabhedaṃ darśayati |
pañcendriyaparāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param |
sarvārthavṛttau sarveṣāṃ guṇadvādaśaśatodaye
pañcendriyaparāvṛttau dvividhaṃ vibhutvaṃ paramaṃ labhyate | sarveṣāṃ pañcānām indriyāṇāṃ sarva pañcā rthavṛttau | tatra pratyekaṃ dvādaśaguṇaśato tpattau |
manaso 'pi parāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param |
vibhutvānucare jñāne nirvikalpe sunirmale
manasaḥ parāvṛttau vibhutvānucare nirvikalpe suviśuddhe jñāne paramaṃ vibhutvaṃ labhyate | yena sahitaṃ sarvaṃ vibhutvajñānaṃ pravartate |
sārthodgrahaparāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param |
kṣetraśuddhau yathākāmaṃ bhogasaṃdarśanāya hi
artha parāvṛttau udgraharparāvṛttau ca kṣetraviśuddhi vibhutvaṃ paramaṃ labhyate yena yathākāmaṃ bhogasaṃdarśanaṃ karoti |
avyāghāte sadākālaṃ sarveṣāṃ jñānakarmaṇām
vikalpaparāvṛttau sarveṣāṃ jñānānāṃ karmaṇāṃ ca sarva kālam avyāghāte paramaṃ vibhutvaṃ labhyate |
pratiṣṭhāyāḥ parāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param |
apratiṣṭhitanirvāṇaṃ buddhānām acale male pade
pratiṣṭhāparāvṛttāv apratiṣṭhitanirvāṇaṃ paramaṃ vibhutvaṃ labhyate buddhānām anāsrave dhātau |
maithunasya parāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param |
buddhasaukhyavihāre 'tha dārā 'saṃkleśadarśane
maithunasya parāvṛttau dvayor buddhasukhavihāre ca dārā 'saṃkleśadarśane ca |
ākāśasaṃjñāvyāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param |
cintitārthasamṛddhau ca gatirūpavibhāvane
ākāśasaṃjñāvyāvṛttau dvayor eva cintitārthasamṛddhau ca yena gaganagarbho bhavati | gatirūpavibhāvane ca yatheṣṭagamanād ākāśavaśīkaraṇāc ca |
ity ameyaparāvṛttāv ameyavibhutā matā |
acintyakṛtyānuṣṭhānād buddhānām amalāśraye
ity anena mukhenāprameyā parāvṛttiḥ | tatra cāprameyaṃ vibhutvam acintyakarmānuṣṭhānaṃ buddhānām anāsrave dhātau veditavyaṃ | tasyaiva buddhasya satvaparipākanimittatve sapta ślokāḥ |
śubhe vṛddho loko vrajati suviśuddhau paramatāṃ śubhe cānārabdhvā vrajati śubhavṛddhau paramatām |
vrajaty evaṃ loko diśi diśi jinānāṃ sukathitair apakvaḥ pakvo vā na ca punar aśeṣaṃ dhruvam iha
anena yādṛśasya paripākasya nimittaṃ bhavati taddarśayati | upacitakuśalamūlānāṃ ca vimuktau paramatāyām anupacitakuśalamūlānāṃ ca kuśalamūlopacaye | apakvaḥ śubhavṛddhau paramatāṃ vrajanapākaṃ vrajati pakvaḥ suviśuddhau paramatāṃ vrajati | evaṃ ca nityakālaṃ vrajati na ca niḥśeṣaṃ lokasyānantatvāt |
tathā kṛtvā caryāṃ kṛcchrāvāpyāṃ paramaguṇayogād bhutavartī mahābodhiṃ nityāṃ dhruvam aśaraṇānāṃ ca śaraṇam |
labhante yaddhīrā daśadig sadā sadā sarvasamayaṃ tad āścaryaṃ loke suvidhacaraṇān nādbhutam api
anena dvitīyena paripakvānāṃ bodhisatvānāṃ paripākasyā ścaryaṃ nāścaryaṃ | ( Msa 43 ) lakṣaṇaṃ sadā sarvasamayam iti nityaṃ nirantaraṃ ca tad anubhūya mārgacaraṇaṃ suvidhicaraṇaṃ |
kvaciddharmāñ ca kaṃ dharmyaṃ cakraṃ bahumukhaśatair darśayati yaḥ kvacij janmāntardhiṃ kvacid api vicitrāṃ janacarīm |
kvacitkṛtsnāṃ bodhiṃ kvacid api ca nirvāṇam asakṛt na ca sthānāt tasmād vicalati sa sarvaṃ ca kurute
anena tṛtīyena yugapadbahumukhaparipācanopāyaprayoge nimittatvaṃ darśayati | yathā yatrasthaḥ satvān vinayati | vicitrā janacarī jātakabhedena | na ca sthānāc calatī ty anāsravād dhātoḥ |
na buddhānām evaṃ bhavati mama pakvo 'yam iti cāprapācyo 'yaṃ dehī api ca adhunāpācyata iti |
vinā saṃskāraṃ tu prapacam upayāty eva janatā śubhair dharmair nityaṃ diśi diśi samantāt trayamukham
anena caturthena tatparipākaprayoganimittatvam anabhisaṃskāreṇa daśayati | trayamukham iti yānatrayeṇa |
yathāyatnaṃ bhānuḥ pratataviṣadair aṃśavisaraiḥ prapākakaṃ sasyānāṃ diśi diśi samantāt prakurūte |
tathā dharmārko 'pi praśamavidhidharmāṃśuvisaraiḥ prapākaṃ sasyānāṃ diśi diśi samantāt prakurūte
anena pañcamenānabhisaṃskāraparipācanadṛṣṭāntaṃ darśayati |
yathaikasmād dīpād bhavati sumahān dīpanicayo 'prameyo 'saṃkhyeyo na ca sa punar eti vyayamataḥ |
yathaikasmād buddhād pākābhavati sumahān paripākapākanicayo 'prameyo 'saṃkhyeyo na ca punar eti punar upaiti vyayamataḥ
anena ṣaṣṭhena paraṃparayā paripācanaṃ |
yathā toyais tṛptiṃ vrajati na mahāsāgara iva na vṛddhiṃ vā yāti pratataviṣadāmbu praviśanaiḥ |
tathā bauddhau dhātuḥ satatasamitaiḥ śuddhiviśanair na tṛptiṃ vṛddhiṃ vā vrajati paramāścaryam iha tat
anena saptamena paripakvānāṃ vimuktipraveśe samudrodāharaṇena dharmadhātor atṛptiṃ cāvakāśadānād avṛddhiṃ dhyānādhikatvāt | dharmadhātuviśuddhau catvāraḥ ślokāḥ |
sarvadharmadvayāvāratathatāśuddhilakṣaṇaḥ |
vastujñānatadālambavaśitākṣayalakṣaṇaḥ
eṣa svabhāvārtham ārabhyaikaḥ ślokaḥ | kleśajñeyāvaraṇadvayāt sarvadharmatathatāviśuddhilakṣaṇaś ca | vastutadālambanajñānayor akṣayavaśitālakṣaṇaś ca |
| sarvatas tathatājñānabhāvanā samudāgamaḥ |
sarvasatvadvayādhānasarvathākṣayatā phalam
eṣa hetvarthaṃ phalārthaṃ cārabhya dvitīyaḥ ślokaḥ | sarvatastathatājñānabhāvanā dharmadhātuviśuddhihetuḥ | sarvata iti sarvadharmaparyāyamukhaiḥ | sarvasatvānāṃ sarvathā hitasukhadvayādhānākṣayatā phalaṃ |
kāyavākcittanirmāṇaprayogopāyakarmakaḥ |
samādhidhāraṇīdvāradvayāmeyasamanvitaḥ
eṣa karmārthaṃ yogārthaṃ cārabhya tṛtīyaḥ ślokaḥ | trividhiṃ kāyādinirmāṇaṃ karma samādhidhāraṇīmukhābhyāṃ dvayena cāprameyeṇa puṇyajñānasaṃbhāreṇa samanvāgamo yogaḥ |
svabhāvadharmasaṃbhoganirmāṇair bhinnavṛttikaḥ |
dharmadhātur viśuddho 'yaṃ buddhānāṃ samudāhṛtaḥ
eṣa vṛttyartham ārabhya caturthaḥ ślokaḥ | svābhāvikasāṃbhogikanairmāṇikakāyavṛttyā bhinnavṛttikaḥ | buddhakāyavibhāge sapta ślokāḥ |
svābhāviko 'tha sāṃbhogyaḥ kāyo nairmāṇiko 'paraḥ |
kāyabhedā hi buddhānāṃ prathamas tu dvayāśrayaḥ
trividhiḥ kāyo buddhānāṃ | svābhāviko dharmakāya āśrayaparāvṛttilakṣaṇaḥ | sāṃbhogiko yena parṣanbhaṇḍaleṣu dharmasaṃbhogaṃ karoti | nairmāṇiko yena nirmāṇena satvārthaṃ karoti |
sarvadhātuṣu sāṃbhogyo bhitro gaṇaparigrahaiḥ |
kṣetraiś ca nāmabhiḥ kāyair dharmasaṃbhogaceṣṭitaiḥ
tatra sāṃbhogikaḥ sarvalokadhātuṣu parṣanmaṇḍalabuddhakṣetranām aśarīradharmasaṃbhogakriyābhir bhinnaḥ |
samaḥ sūkṣmaś ca tacchiṣṭaḥ kāyaḥ svābhāviko mataḥ |
saṃbhogavibhutāhetur yatheṣṭaṃ bhogadarśane
svābhāvikaḥ sarvabuddhānāṃ samo nirviśiṣṭatayā | sūkṣmo durjñānatayā | tena sāṃbhogikena kāyena saṃbaddhaḥ saṃbhogavibhutve ca hetur yatheṣṭaṃ bhogadarśanāya |
ameyaṃ buddhanirmāṇaṃ kāyo nairmāṇiko mataḥ |
dvayor dvayārthasaṃpattiḥ sarvākārā pratiṣṭhitā
nairmāṇikas tu kāyo buddhānām aprameyaprabhedaṃ buddhanirmāṇaṃ sāṃbhogikaḥ svāthasaṃpattilakṣaṇaḥ | nairmāṇikaḥ parārthasaṃpattilakṣaṇaḥ | evaṃ dvayārthasaṃpattir yathākramaṃ dvayoḥ pratiṣṭhitāḥ sāṃbhogike ca kāye nairmāṇike ca |
śilpajanmamahābodhisadānirvāṇadarśanaiḥ |
buddhanirmāṇakāyo 'yaṃ mahāmāyo mahopāyo vimocane
sa punar nirmāṇakāyaḥ sadā vineyārthaṃ śilpasya vīṇāvādanādibhiḥ | janmanaś cābhisaṃbodheś ca ( Msa 46 )
nirvāṇasya ca darśanair vimocane mahopāyatvāt parārthasaṃpattilakṣaṇo veditavyaḥ |
tribhiḥ kāyais tu vijñeyo buddhānāṃ kāyasaṃgrahaḥ |
sāśrayaḥ svaparārtho yas tribhiḥ kāyair nirdarśitaḥ
tribhiś ca kāyair buddhānāṃ sarvakāyasaṃgraho veditavyaḥ | ebhis tribhiḥ kāyaiḥ sāśrayaḥ svaparārtho nidarśitaḥ | dvayoḥ svaparārthaprabhāvitatvāt dvayoś ca tadāśritatvād yathā pūrvam uktaṃ |
āśrayeṇāśayenāpi karmaṇā te samā matāḥ |
prakṛtyā 'sraṃsanenāpi prabandhenaiṣu nityatā
te ca trayaḥ kāyāḥ sarvabuddhānāṃ yathākramaṃ tribhir nirviśeṣā āśrayeṇa dharmadhātor abhinnatvāt āśayena pṛthak buddhāśayasyābhāvāt | karmaṇā ca sādhāraṇakarmakatvāt | teṣu ca triṣu kāyeṣu yathākramaṃ trividhā nityatā veditavyā yena nityakāyās tathāgatā ucyante | prakṛtyā nityatā svābhāvikasya svabhāvena nityatvāt | asraṃsanena sāṃbhogikasya dharmasaṃbhāgo vicchedāt | prabandhena nairmāṇikasyāntarvyaye punaḥ punar nirmāṇadarśanāt | buddhajñānavibhāge daśa ślokāḥ |
ādarśajñānamacalaṃ trayajñānaṃ tadāśritam |
samatāpratyavekṣāyāṃ kṛtyānuṣṭhāna eva ca
caturvidhaṃ buddhānāṃ jñānam ādarśajñānaṃ samatājñānaṃ pratyavekṣājñānaṃ kṛtyānuṣṭhānajñānaṃ ca | ādarśajñānam acalaṃ trīṇi jñānāni tadāśritāni calāni |
ādarśajñānamamamāparicchinnaṃ sadānugam |
sarvajñeyeṣv asaṃmūḍhaṃ na ca teṣv āmukhaṃ sadā
ādarśajñānam amamam aparicchinnaṃ deśataḥ sadānugaṃ kālataḥ | sarvajñeyeṣv asaṃmūḍhaṃ sadāvaraṇavigamāt na ca teṣv āmukham anākāratvāt |
sarvajñānanimittatvān mahājñānākaropamam |
saṃbhogabuddhatā jñānapratibimbodayāc ca tat
teṣāṃ ca samatādijñānānāṃ sarvaprakārāṇāṃ hetutvāt sarvajñānānāmākaropamaṃ | saṃbhogabuddhatvatajjñānapratibimbodayācca tadādarśajñānam ity ucyate |
satveṣu samatājñānaṃ bhāvanāśuddhito 'malaṃ matam |
apratiṣṭhasaśamāviṣṭaṃ samatājñānamiṣyate
yadbodhisatvenābhisamayakāleṣu samatājñānaṃ pratilabdhaṃ tadbhāvanāśuddhito budhiprāptasyāpratiṣṭhitanirvāṇe niviṣṭaṃ samatājñānamiṣyate |
mahāmaitrīkṛpābhyāṃ ca sarvakālānugaṃ matam |
yathādhimokṣaṃ satvānāṃ buddhabimbanidarśakam
mahāmaitrīkaruṇābhyāṃ sarvakālānugaṃ yathādhimokṣaṃ ca satvānāṃ buddhabimbanidarśakaṃ | yataḥ kecit satvās tathāgataṃ nīlavarṇaṃ paśyanti kecit pītavarṇam ity evamādi |
pratyavekṣaṇakaṃ jñāne jñeyeṣv avyāhataṃ sadā |
dhāraṇīnāṃ samādhīnāṃ nidhānopamam eva ca
pariṣanmaṇḍale sarvavibhūtīnāṃ nidarśakam |
sarvasaṃśayavicchedi mahādharmapravarṣakam
pratyavekṣaṇakaṃ jñānaṃ yathāślokaṃ |
kṛtyānuṣṭhānatājñānaṃ nirmāṇaiḥ sarvadhātuṣu |
citrāprameyācintyaiś ca sarvasatvārthakārakam
kṛtyānuṣṭhānajñānaṃ sarvalokadhātuṣu nirmāṇair nānāprakārair aprameyair acintyaiś ca sarvasatvārthakaraṃ |
kṛtyaniṣpattibhir bhedaiḥ saṃkhyākṣetraiś ca sarvadā |
acintyaṃ buddhanirmāṇaṃ vijñeyaṃ tac ca sarvathā
tac ca buddhanirmāṇaṃ sadā sarvathā cācintyaṃ veditavyaṃ | kṛtyakriyābhedataḥ saṃkhyātakṣetrataś ca |
dhāraṇāt samacittāc ca samyagdharmaprakāśanāt |
kṛtyānuṣṭhānataś caiva caturjñānasamudbhavaḥ
tatra dhāraṇāt śrutānāṃ dharmāṇāṃ | samacittatā sarvasatveṣv ātmaparasamatayā | śeṣaṃ gatārthaṃ | buddhānekatvāpṛthaktve ślokaḥ |
gotrabhedād avaiyarthyāt sākalyād apy anāditaḥ |
abhedān naikabuddhatvaṃ bahutvaṃ cāmalāśraye
eka eva buddha ity etann eṣyate | kiṃ kāraṇaṃ | gotrabhedāt | anantā hi buddhagotrāḥ satvāḥ | tatraika evābhisaṃbuddho nānye 'bhisaṃbhotsyanta iti | kuta etat | puṇyajñānasaṃbhāravaiyarthyaṃ ca syād anyeṣāṃ bodhisatvānām anabhisaṃbodhān na ca yuktaṃ vaiyarthyaṃ | tasmād avaiyarthyād api naika eva buddhaḥ satvārthakriyāsākalyaṃ ca na syāt | buddhasya buddhatve kasyacit apratiṣṭhāpanād etac ca na yuktaṃ | na ca kaścid ādibuddho 'sti vinā saṃbhāreṇa buddhatvāyogād vinā cānyena buddhena saṃsthānāyogād ity anāditvād apy eko buddho na yuktaḥ | bahutvam api neṣyate buddhānāṃ dharmakāyasyābhedād anāsrave dhātau | buddhatvopāyapraveśe catvāraḥ ślokāḥ |
yā 'vidyamānatā saiva paramā vidyamānatā |
sarvathā 'nupalambhaś ca upalambhaḥ paro mataḥ
yā parikalpitena svabhāvenāvidyamānatā saiva paramā vidyamānatā pariniṣpannena svabhāvena | yaś ca sarvathā 'nupalambhaḥ parikalpitasya svabhāvasya sa eva parama upalambhaḥ pariniṣpannasvabhāvasya |
bhāvanā paramā ceṣṭā bhāvanām avipaśyatām |
pratilambhaḥ paraś ceṣṭaḥ pratilambhaṃ ca paśyatām
saiva paramā bhāvanā yo bhāvanāyā anupalambhaḥ | sa eva paramaḥ pratilambho yaḥ pratilambhānupalambhaḥ |
paśyatāṃ gurutvaṃ tāṃ dīrghaṃ nimittaṃ vīryam ātmanaḥ |
mānināṃ bodhisatvānāṃ dūre bodhir nirūpyate
ye ca gurutvaṃ bahutvaṃ paśyanti adbhutadharmayuktaṃ | dīrghaṃ ca kālaṃ paśyanti tatsamudāgamāya | nimittaṃ na paśyanti cittālambanaṃ | ātmanaś ca vīryaṃ vayam ārabdhavīryā ( Msa 59 ) buddhatvaṃ prāpsyāma iti | teṣām evaṃ mānināṃ bodhisatvānām aupalambhikatvāt dūre bodhir nirūpyate |
paśyatām kalpanāmātraṃ sarvam etad yathoditaṃ |
akalpabodhisatvānāṃ prāptā bodhir nirūpyate
kalpanāmātraṃ tv etat sarvam iti paśyatāṃ tasyāpi kalpanāmātrasyāvikalpanād akalpabodhisatvānām anutpattikadharmakṣāntilābhāvasthāyām arthataḥ prāptaiva bodhir ity ucyate | buddhānām anyonya naikakāryatve catvāraḥ ślokāḥ |
bhinnāśrayā bhinnajalāś ca nadyaḥ alpodakāḥ kṛtyapṛthaktvakāryāḥ |
jalāśritaprāṇitanūpabhogyā bhavanti pātālamasaṃpraviṣṭāḥ
samudraviṣṭāś ca bhavanti sarvā ekāśrayā ekamahājalāś ca |
miśraikakāryāś ca mahopabhogyā jalāśritaprāṇigaṇasya nityam
bhinnāśrayā bhinnamatāś ca dhīrāḥ svalpāvabodhāḥ pṛthagātmakṛtyāḥ |
parīttasatvārthasadopabhogyā bhavanti buddhatvam asaṃpraviṣṭāḥ
buddhatvaviṣṭāś ca bhavanti sarve ekāśrayā ekamahāvabodhāḥ |
miśrekakāryāś ca mahopabhogyāḥ sadā mahāsatvagaṇasya te hi
tatra bhinnāśraya nadyaḥ svabhājanabhedāt | kṛtyapṛthaktvakāryāḥ pṛthaktvena kṛtyakaraṇāt | tanūpabhogyā ity alpānām upabhogyāḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | buddhatvaprotsahane ślokaḥ |
iti nirupamaśukladharmayogād hitasukhahetutayā ca buddhabhūmeḥ |
śubhaparamasukhākṣayākaratvāt śubhamatir arhati bodhicittam āptum
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa · Edition: Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907. · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0