મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

અનેન યત્ર ચ વિનયતિ સુગતિગમને યાનત્રયે વા । યચ્ ચ વિનયતિ જગદખિલં । યેન ચ વિનયતિ કૃપયા । યશ્ ચ વિનયતિ બોધિસત્વઃ । યાદૃશૈશ્ ચ પરિપાચનપ્રકારૈસ્ તનુપરમવિમધ્યમપ્રકારૈઃ । યાવન્તં ચ કાલં તત્પરિદીપનાત્ સમાસેન પરિપાકમાહાત્મ્યં દર્શયતિ । તત્ર તનુઃ પ્રકારો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ બોધિસત્વસ્ય પરમો ઽષ્ટમ્યાદિષુ વિમધ્યમઃ સપ્તસુ વેદિતવ્યઃ યાવલ્ લોકસ્ય ભાવસ્ તત્સમાનયા ગત્યા અત્યન્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે પરિપાકાધિકારો ઽષ્ટમઃ
છપિત્રે ઇx
નવમો ઽધિકારઃ
સર્વાકારજ્ઞતાયાં દ્વૌ શ્લોકૌ । તૃતીયસ્ તયોર્ એવ નિર્દેશભૂતઃ ।
અમેયૈર્ દુષ્કરશતૈર્ અમેયૈઃ કુશલાચયૈઃ ।
અપ્રમેયેણ કાલેન અમેયાવરણક્ષયાત્

સર્વાકારજ્ઞતાવાપ્તિઃ સર્વાવરણનિર્મલા ।
વિવૃતા રત્નપેટેવ બુદ્ધત્વં સમુદાહૃતમ્

કૃત્વા દુષ્કરમ્ અદ્ભુતં શ્રમશતૈઃ સંચિત્યસર્વશુભં કાલેનોત્તમકલ્પયાનમહતા સર્વાવૃતીનાં ક્ષયાત્ ।
સૂક્ષ્મસ્યાવરણસ્ય ભૂમિષુ ગતસ્યોત્પાટનાદ્ બુદ્ધતા રત્નાનામ્ ઇવ સા પ્રભાવમહતાં પેટા સમુદ્ધાતિતા

સમુદાગમતઃ સ્વભાવત ઔપમ્યતશ્ ચ બુદ્ધત્વમ્ ઉદ્ભાવિતં । યાવદ્ભિર્ દુષ્કરશતૈર્ યાવદ્ભિઃ કુશલસંભારૈર્ યાવતા કાલેન યાવતઃ ક્લેશજ્ઞેયા વરણસ્ય પ્રહાણાત્ સમુદાગચ્છત્યયં સમુદાગમઃ । સર્વાકારજ્ઞતાવાપ્તિઃ સર્વાવરણનિર્મલા સ્વભાવઃ । ( મ્સ 34 ) વિવૃતા રત્ન પેટા તદૌપમ્યં । તસ્યૈવ બુદ્ધત્વસ્યાદ્વયલક્ષણે સાનુભાવે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
સર્વધર્માશ્ ચ બુદ્ધત્વં ધર્મો નૈવ ન કશ્ચન ।
શુક્લધર્મમયં તચ્ ચ ન ચ તૈસ્ તન્નિરૂપ્યતે

ધર્મરત્નનિમિત્તત્વાલ્ લબ્ધરત્નાકરોપમમ્ ।
શુભસ્ય નિમિત્તત્વાલ્ લબ્ધમેઘોપમં મતમ્

સર્વધર્માશ્ ચ બુદ્ધત્વં તથતાયા અભિન્નત્વાત્ તદ્વિશુદ્ધિપ્રભાવિતત્વાચ્ ચ બુદ્ધત્વસ્ય ન ચ કશ્ ચિદ્ધર્મો ઽસ્તિ પરિકલ્પિતેન ધર્મસ્વભાવેન શુક્લધર્મમયં ચ બુદ્ધત્વં પારમિતાદીનાં કુશલાનાં તદ્ભાવેન પરિવૃત્તેઃ । ન ચ તૈસ્ તાન્ નિર્દિશ્યતે પારમિતાદીનાં પારમિતાદિભાવેનાપરિનિષ્પત્તેર્ ઇદમ્ અદ્વયલક્ષણં । રત્નાકરમેઘોપમત્વમ્ અનુભાવઃ । દેશના ધર્મરત્નાનાં તત્પ્રભવત્વાત્ કુશલસસ્યાનાં ચ વિનેયસંતાનક્ષેત્રેષુ ।
બુદ્ધત્વં સર્વધર્મઃ સમુદિતમ્ અથ વા સર્વધર્મવ્યપેતં પ્રોદ્ભૂતેર્ ધર્મરત્નપ્રતતસુમહતો ધર્મરત્નાકરાભમ્ ।
ભૂતાનાં શુક્લસસ્ય પ્રસવસુમહતો હેતુતો મેઘભૂતં દાનાદ્ ધર્મામ્બુવર્ષપ્રતતસુવિહિતસ્યાક્ષયસ્ય પ્રજાસુ

અનેન તૃતીયેન શ્લોકેન તમ્ એવાર્થં નિર્દિશતિ । સુમહતઃ પ્રતતસ્ય ધર્મરત્નસ્ય પ્રોદ્ભૂતેર્ નિમિત્તત્વાદ્ રત્નાકરાભં ભૂતાનાં મહતઃ શુક્લસસ્ય પ્રસવહેતુત્વાન્ મેઘભૂતં । મહતઃ સુવિહિતસ્યાક્ષયસ્ય ધર્મામ્બુવર્ષસ્ય દાનાત્ પ્રજાસ્વ્ ઇત્ય્ અયમ્ અત્ર પદવિગ્રહો વેદિતવ્યઃ । તસ્યૈવ બુદ્ધત્વસ્ય શરણત્વાનુત્તર્યે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
પરિત્રાણં હિ બુદ્ધત્વં સર્વક્લેશગણાત્ સદા ।
સર્વદુશ્ચરિતેભ્યશ્ ચ જન્મમરણતો ઽપિ ચ

અનેન સંક્ષેપતઃ ક્લેશકર્મજન્મસંક્લેશ પરિત્રાણા ર્થેન શરણત્વં દર્શયતિ ।
ઉપદ્રવેભ્યઃ સર્વેભ્યો અપાયાદ્ અનુપાયતઃ ।
સત્કાયાદ્ ધીનયાનાચ્ ચ તસ્માચ્ છરણમ્ ઉત્તમમ્

અનેન દ્વિતીયેનો પદ્રવા દિપરિત્રાણાદ્ વિસ્તરેણ । તત્ર સર્વોપદ્રવપરિત્રાણત્વં ( મ્સ 35 ) યદ્ બુદ્ધાનુભાવેન અન્ધાશ્ ચક્ષૂંષિ પ્રતિલભન્તે બધિરાઃ શ્રોત્રં વિક્ષિપ્તચિત્તાઃ સ્વસ્થચિત્તમીતયઃ શામ્યન્તીત્ય્ એવમ્ આદિ । અપાય પરિત્રાણત્વં બુદ્ધપ્રભયા તદ્ગતાનાં મોક્ષણાત્ તદગમને ચ પ્રતિષ્ઠાપનાત્ । અનુપાય પરિત્રાણત્વં તીર્થિકદૃષ્ટિવ્યુત્થાપનાત્ । સત્કાયપરિત્રાણત્વં યાનદ્વયેન પરિનિર્વાપણાત્ । હીનયાન પરિત્રાણત્વમ્ અનિયતગોત્રાણાં મહાયાનૈકાયનીકરણાત્ ।
શરણમ્ અનુપમં તચ્છ્રેષ્ઠબુદ્ધત્વમ્ ઇષ્ટં જનનમરણસર્વક્લેશપાપેષુ રક્ષા ।
વિવિધભયગતાનાં સર્વરક્ષાપયાનં પ્રતતવિવિધદુઃખાપાયનોપાયગાનાં

અનેન તૃતીયેન તસ્યૈવ શરણત્વસ્યાનુપમશ્રેષ્ઠસ્ય ચાનુત્તર્યં તેનૈવાર્થેન દર્શયતિ ।
બૌદ્ધૈર્ ધર્મૈર્ યચ્ ચ સુસંપૂર્ણશરીરં યત્ સદ્ધર્મે વેત્તિ સ સત્વાન્ પ્રવિનેતુમ્ ।
યાતં પારં યત્કૃપયા સર્વજગત્સુ તદ્ બુદ્ધત્વં શ્રેષ્ઠમ્ ઇહ એષ્યં શરણાનામ્

અનેન ચતુર્થેન યૈઃ કારણૈસ્ તત્ તથાનુત્તરં શરણં ભવતિ તત્ સંદર્શયતિ । બૌદ્ધૈર્ ધર્મૈર્ બલવૈશારદ્યાદિભિઃ સુસંપૂર્ણા સ્વભાવત્વાત્ । સ્વાર્થનિષ્ઠામ્ અધિકૃત્ય સદ્ધર્મસત્વવિનયોપાયજ્ઞાનાત્ કરુણાપારગમનાચ્ ચ પરાર્થનિષ્ઠામ્ અધિકૃત્ય ।
આલોકાત્ કાલાત્ સર્વસત્વાનાં બુદ્ધત્વં શરણં મહત્ ।
સર્વવ્યસનસંપત્તિવ્યાવૃત્ત્યભ્યુદયે મતમ્

અનેન પઞ્ચમેન શ્લોકેન યાવન્તં કાલં યાવતાં સત્વાનાં યત્રાર્થે શરણં ભવતિ તત્ સમાસેન દર્શયતિ । યત્રાર્થે ઇતિ સર્વવ્યસનવ્યાવૃત્તૌ સંપત્ત્યભ્યુદયે ચ । આશ્રયપરાવૃત્તૌ ષટ્ શ્લોકાઃ ।
ક્લેશજ્ઞેયવૃતીનાં સતતમ્ અનુગતં બીજમ્ ઉત્કૃષ્ટકાલં યસ્મિન્ન્ અસ્તં પ્રયાતં ભવતિ સુવિપુલૈઃ સર્વહાનિપ્રકારૈઃ ।
બુદ્ધત્વં શુક્લધર્મપ્રવરગુણયુતા આશ્રયસ્યાન્યથાપ્તિસ્ તત્પ્રાપ્તિર્ નિર્વિકલ્પાદ્ વિષયસુમહતો જ્ઞાનમાર્ગાત્ સુશુદ્ધાત્

અનેન વિપક્ષબીજવિયોગતઃ પ્રતિપક્ષસંપત્તિયોગતશ્ ચાશ્રયપરિવૃત્તિઃ પરિદીપિતા । ( મ્સ 36 ) યથા ચ તત્પ્રાપ્તિર્ દ્વિવિધમાર્ગલાભાત્ । સુવિશુદ્ધલોકોત્તરજ્ઞાનમાર્ગલાભાત્ । તત્પૃષ્ઠલબ્ધાનન્તજ્ઞેયવિષયજ્ઞાનમાર્ગલાભાચ્ ચ । ઉત્કૃષ્ટકાલમ્ ઇત્ય્ અનાદિકાલં । સુવિપુલૈઃ સર્વહાનિપ્રકારૈર્ ઇતિ ભૂમિપ્રકારૈઃ ।
સ્થિતશ્ ચ તસ્મિન્ સ તથાગતો જગન્ મહાચલેન્દ્રસ્થ ઇવાભ્યુદીક્ષતે ।
શમાભિરામં કરૂણાયતે જનમઘાભિરામે ઽન્યજને તુ કા કથા

અનેન દ્વિતીયેનાન્યાશ્રયપરાવૃત્તિભ્યસ્ તદ્વિશેષં દર્શયતિ । તત્સ્થો હિ મહાચલેન્દ્રસ્થ ઇવ દૂરાન્તરનિકૃષ્ટં લોકં પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ચ કરુણાયતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાન્ અપિ પ્રાગ્ એવ તદન્યાન્ ।
પ્રવૃત્તિર્ ઊદ્ધિત્તિર્ અવૃતિર્ આશ્રયો નિવૃત્તિર્ આવૃત્તિર્ અથો દ્વયાદ્વયા ।
સમાવિશિષ્ટા અપિ સર્વગાત્મિકા તથાગતાનાં પરિવૃત્તિર્ ઇષ્યતે

અનેન તૃતીયેન તદ્દશપ્રભેદં દર્શયતિ । સા હિ તથાગતાનાં પરિવૃત્તિઃ પરાર્થવૃત્તિર્ ઇતિ પ્રવૃત્તિઃ । સર્વધર્મવિશિષ્ટત્વાદ્ ઉત્કૃષ્ટા વૃત્તિર્ ઇત્ય્ ઉદ્વૃત્તિઃ । સંક્લેશહેતાવ્ અવૃત્તિઃ । આશ્રય ઇતિ યો ઽસૌ પરિવૃત્ત્યાશ્રયસ્તં દર્શયતિ । સંક્લેશાન્ નિવૃત્તિતો નિવૃત્તિઃ । આત્યન્તિકત્વાદ્ આયતા વૃત્તિર્ ઇત્ય્ આવૃત્તિઃ । અભિસંબોધિપરિનિર્વાણદર્શનવૃત્ત્યા દ્વયા વૃત્તિઃ । સંસારનિર્વાણાપ્રતિષ્ઠિતત્વાત્ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતત્વેના દ્વયા વૃત્તિઃ । વિમુક્તિસામાન્યેન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધ સમા વૃત્તિઃ । બલવૈશારદ્યાદિભિઃ બુદ્ધધર્મૈર્ અસમત્વાદ્ વિશિષ્ટા વૃત્તિઃ । સર્વયાનોપદેશગતત્વાત્ સર્વગતા વૃત્તિઃ ।
યથામ્બરં સર્વગતં સદામતં તથૈવ તત્ સર્વગતં સદામતમ્ ।
યથામ્બરં રૂપગણેષુ સર્વગં તથૈવ તત્ સત્વગણેષુ સર્વગમ્

અનેન ચતુર્થેન તત્સ્વભાવસ્ય બુદ્ધત્વસ્ય સર્વગતત્વં દર્શયતિ । આકાશસાધર્મ્યેણોદ્દેશનિર્દેશતઃ પૂર્વાપરાર્ધાભ્યાં । સત્વગણેષુ સર્વગતત્વં બુદ્ધત્વસ્યાત્મત્વેન સર્વસત્વોપગમને પરિનિષ્પત્તિતો વેદિતવ્યં ।
યથોદભાજને ભિન્ને ચન્દ્રબિમ્બં ન દૃશ્યતે ।
તથ દુષ્ટેષુ સત્વેષુ બુદ્ધબિમ્બં ન દૃશ્યતે

અનેન પઞ્ચમેન સર્વગતત્વે ઽપ્યભાજનભૂતેષુ સત્વેષુ અ બુદ્ધબિમ્બ દર્શનં દૃષ્ટાન્તેન સાધયતિ ।
યથાગ્નિર્ જ્વલતે ઽન્યત્ર પુનર્ અન્યત્ર શામ્યતિ ।
બુદ્ધેષ્વ્ અપિ તથા જ્ઞેયં સંદર્શનમદર્શનમ્

અનેન ષષ્ઠેન બુદ્ધવિનેયેષુ સત્સુ બુદ્ધોત્પાદાત્ તદ્ દર્શનં । વિનીતેષુ પરિનિર્વાણાત્ તદ્ અદર્શનં અગ્નિજ્વલનશમનસાધર્મ્યેણ સાધયતિ । અનાભોગાપ્રતિપ્રસ્રબ્ધબુદ્ધકાર્યત્વે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
અઘટિતેભ્યસ્ તૂર્યેભ્યો યથા સ્યાચ્ છબ્દસંભવઃ ।
તથા જિને વિનાભોગં દેશનાયાઃ સમુદ્ભવઃ

યથા મણેર્ વિના યત્નં સ્વપ્રભાવસનિદર્શનમ્ ।
બુદ્ધેષ્વ્ અપિ વિનાભોગં તથા કૃત્યનિદર્શનમ્

આભ્યાં શ્લોકાભ્યામ્ અનાભોગેન બુદ્ધકાર્યં સાધયત્ય્ અઘટિતતૂર્ય શબ્દ મણિપ્રભાવ સાધર્મ્યેણ ।
યથાકાશે અવિચ્છિન્ના દૃશ્યન્તે લોકતઃ ક્રિયાઃ ।
યથૈવાનાસ્રવે ઘાતૌ અવિચ્છિન્ના જિનક્રિયાઃ

યથાકાશે ક્રિયાણાં હિ હાનિર્ અભ્યુદયઃ સદા ।
યથૈવાનાસ્રવે ધાતૌ બુદ્ધકાર્યોદયવ્યયઃ

આભ્યામ્ અપ્ય્ અપ્રતિપ્રસ્રબ્ધબુદ્ધકાર્યત્વં બુદ્ધકૃત્યસ્યાવિચ્છેદાત્ । આકાશ ઇવ લોક ક્રિયાણામ્ અવિચ્છેદે ઽપિ ચાન્યાન્યક્રિયો દયવ્યયસ્ તથૈવ । અનાસ્રવધાતુગામ્ભીર્યે ષોડશ શ્લોકાઃ ।
પૌર્વાપર્યાવિશિષ્ટાપિ સર્વાવરણનિર્મલા ।
ન શુદ્ધા નાપિ ચાશુદ્ધા તથતા બુદ્ધતા મતા

પૌર્વાપર્યેણ વિશિષ્ટત્વાન્ ન શુદ્ધા । પશ્ચાત્ સર્વાવરણનિર્મલત્વાન્ નાશુદ્ધા મલવિગમાત્ ।
શૂન્યતાયાં વિશુદ્ધાયાં નૈરાત્મ્યાન્ માર્ગલાભતઃ ।
બુદ્ધાઃ શુદ્ધાત્મલાભિત્વાત્ ગતા આત્મમહાત્મતામ્

તત્ર ચાનાસ્રવે ધાતૌ બુદ્ધાનાં પરમાત્મા નિર્દિશ્યતે । કિં કારણં । અગ્રનૈરાત્મ્યાત્મકત્વાત્ । અગ્રં નૈરાત્મ્યં વિશુદ્ધા તથતા સા ચ બુદ્ધાનામ્ આત્મા સ્વભાવાર્થેન તસ્યાં વિશુદ્ધાયામ્ અગ્રં નૈરાત્મ્યમ્ આત્માનં બુદ્ધા લભન્તે શુદ્ધં । અતઃ શુદ્ધાત્મલાભિત્વાત્ બુદ્ધા આત્મમાહાત્મ્યં પ્રાપ્તા ઇત્ય્ અનેનાભિસંધિના બુદ્ધાનામ્ અનાસ્રવે ધાતૌ પરમાત્મા વ્યવસ્થાપ્યતે ।
ન ભાવો નાપિ ચાભાવો બુદ્ધત્વં તેન કથ્યતે ।
તસ્માદ્ બુદ્ધતથાપ્રશ્ને અવ્યાકૃતનયો મતઃ

તેનૈવ કારણેન બુદ્ધત્વં ન ભાવ ઉચ્યતે । પુદ્ગલધર્માભાવલક્ષણત્વાત્ તદાત્મકત્વાચ્ ચ બુદ્ધત્વસ્ય । નાભાવ ઉચ્યતે તથતાલક્ષણભાવાત્ । અતો બુદ્ધસ્ય ભાવાભાવ પ્રશ્ને ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાન્ ન ભવતીત્ય્ એવમાદિર્ અવ્યાકૃતનયો મતઃ ।
દાહશાન્તિર્ યથા લોહે દર્શને તિમિરસ્ય ચ ।
ચિત્તજ્ઞાને તથા બૌદ્ધે ભાવાભાવો ન શસ્યતે

યથા ચ લોહે દાહશાન્તિર્ દર્શને ચ તિમિરમ્ એતસ્ય શાન્તિર્ ન ભાવો દાહતિમિરયોર્ અભાવલક્ષણત્વાત્ । નાભાવઃ શાન્તિલક્ષણેન ભાવાત્ । એવં બુદ્ધાનાં ચિત્તજ્ઞાને ચ દાહતિમિરસ્થાનીયયો રાગાવિદ્યયોઃ શાન્તિર્ ન ભાવઃ શસ્યતે તદભાવપ્રભાવિતત્વાચ્ ચેતઃપ્રજ્ઞાવિમુક્ત્યા નાભાવસ્ તેન તેન વિમુક્તિલક્ષણેન ભાવાત્ ।
બુદ્ધાનામ્ અમલે ધાતૌ નૈકતા બહુતા ન ચ ।
આકાશવદ્ અદેહત્વાત્ પૂર્વદેહાનુસારતઃ

બુદ્ધાનામ્ અનાસ્રવ ધાતૌ નૈકત્વં પૂર્વદેહાનુસારેણ । ન બહુત્વં દેહાભાવાદ્ આકાશવત્ ।
બલાદિબુદ્ધધર્મેષુ બોધી રત્નાકરોપમા ।
જગત્કુશલસસ્યેષુ મહામેઘોપમા મતા

પુણ્યજ્ઞાનસુપૂર્ણત્વાત્ પૂર્ણચન્દ્રોપમા મતા ।
જ્ઞાનાલોકકરત્વાચ્ ચ મહાદિત્યોપમા મતા

એતૌ રત્નાકરમેઘોપમત્વે પૂર્ણચન્દ્રમહાદિત્યોપમ ત્વે ચ શ્લોકૌ ગતાર્થૌ ।
અમેયા રશ્મયો યદ્વદ્ વ્યમિશ્રા ભાનુમણ્ડલે ।
સદૈકકાર્યા વર્તન્તે લોકમ્ આલોકયન્તિ ચ

યથૈવાનાસ્રવે ધાતૌ બુદ્ધાનામ્ અપ્રમેયતા ।
મિશ્રૈકકાર્યા કૃત્યેષુ જ્ઞાનાલોકકરા મતા

એકેન વ્યામિશ્રરશ્મ્ય્ એકકાર્યસ્યોપમતયા સાધરણકર્મતાં દર્શયતિ । રશ્મીનામ્ એકકાર્યત્વં પાચનશોષણસમાનકાર્યત્વાદ્ વેદિતવ્યં । દ્વિતીયેનાનાસ્રવે ધાતૌ મિશ્રૈકકાર્યત્વં નિર્માણાદિકૃત્યેષુ ।
યથૈકરશ્મિનિઃસારાત્ સર્વરશ્મિવિનિઃસૃતિઃ ।
ભાનોસ્ તથૈવ બુદ્ધાનાં જ્ઞેયા જ્ઞાનવિનિઃસૃતિઃ

એકકાલે સર્વરશ્મિવિનિઃસૃત્યા સ ચ બુદ્ધાનામ્ એકકાલે જ્ઞાનપ્રવૃત્તિં દર્શયતિ ।
યથૈવાદિત્યરશ્મીનાં વૃત્તૌ નાસ્તિ મમાયિતમ્ ।
તથૈવ બુદ્ધજ્ઞાનાનાં વૃત્તૌ નાસ્તિ મમાયિતમ્

યથા સૂર્યૈકમુક્તાભૈ રશ્મિભિર્ ભાસ્યતે જગત્ ।
સકૃત્ જ્ઞેયં તથા સર્વં બુદ્ધજ્ઞાનૈઃ પ્રભાસ્યતે

મમત્વાભાવે જગજ્જ્ઞેયપ્રભાસેન ચ । યથાક્રમં શ્લોકૌ ગતાર્થૌ ।
યથૈવાદિત્યરશ્મીનાં મેઘાદ્યાવરણં મતમ્ ।
તથૈવ બુદ્ધજ્ઞાનાનામ્ આવૃતિઃ સત્વદુષ્ટતા

યથા રશ્મીનાં મેઘાદ્યાવરણમ્ અપ્રભાસેન । તથા બુદ્ધજ્ઞાનાનામ્ આવરણં સત્વાનામ્ આભાજનત્વેન દુષ્ટતા પઞ્ચકષાયાત્યુત્સદતયા ।
યથા પાંશુવશાદ્ વસ્ત્રે રઙ્ગચિત્રાવિચિત્રતા ।
તથા ઽવેધવશાન્ મુક્તૌ જ્ઞાનચિત્રાવિચિત્રતા

યથા પાંશુવિશેષેણ વસ્ત્રે રઙ્ગવિચિત્રતા ક્વચિદ્ અવિચિત્રતા । તથૈવ પૂર્વપ્રાણિધાનચર્યાબલાધાનવિશેષાત્( મ્સ 40 ) બુદ્ધાનાં વિમુક્તૌ જ્ઞાનવિચિત્રતા ભવતિ । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વિમુક્તાવ્ અવિચિત્રતા ।
ગામ્ભીર્યમ્ અમલે ધાતૌ લક્ષણસ્થાનકર્મસુ ।
બુદ્ધાનામ્ એતદ્ ઉદિતં રઙ્ગૈર્ વાકાશચિત્રણા

એતદ્ અનાસ્રવધાતૌ બુદ્ધાનાં ત્રિવિધં ગામ્ભીર્યમ્ એવમ્ ઉક્તં । લક્ષણગામ્ભીર્યં ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ । સ્થાનગામ્ભીર્યં પઞ્ચમેનૈકત્વપૃથક્ત્વાભ્યામ્ અસ્થિતત્વાત્ । કર્મગામ્ભીર્યં દશભિઃ । તત્ પુનર્ લક્ષણગામ્ભીર્યં વિશુદ્ધિલક્ષણં પરમાત્મલક્ષણમ્ અવ્યાકૃતલક્ષણં વિમુક્તિલક્ષણં ચારભ્યોક્તં । કર્મગામ્ભીર્યં બોધિપક્ષાદિરત્નાશ્રયત્વકર્મ સત્વપરિપાચનકર્મ નિષ્ઠાગમનકર્મ ધર્મદેશનાકર્મ નિર્માણાદિકૃત્યકર્મ જ્ઞાનપ્રવૃત્તિકર્મ અવિકલ્પનકર્મ ચિત્રાકારજ્ઞાનકર્મ જ્ઞાનાપ્રવૃત્તિકર્મ વિમુક્તિસામાન્યજ્ઞાનવિશેષકર્મ ચારભ્યોક્તં । સેયમનાસ્રવે ધાતૌ નિષ્પ્રપઞ્ચત્વાદ્ આકાશોપમે ગામ્ભીર્યપ્રભેદદેશના યથા રઙ્ગૈર્ આકાશચિત્રણી વેદિતવ્યા ।
સર્વેષામ્ અવિશિષ્ટાપિ તથતા શુદ્ધિમ્ આગતા ।
તથાગતત્વં તસ્માચ્ ચ તદ્ગર્ભાઃ સર્વદેહિનઃ

સર્વેષાં નિર્વિશિષ્ટા તથતા તદ્વિશુદ્ધિસ્વભાવશ્ ચ તથાગતઃ । અતઃ સર્વે સત્વાસ્ તથાગતગર્ભા ઇત્ય્ ઉચ્યતે । વિભુત્વાવિભાગે શ્લોકા એકાદશ ।
શ્રાવકાણાં વિભુત્વેન લૌકિકસ્યાભિભૂયતે ।
પ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો મનઃબુદ્ધભૌમેન શ્રાવકસ્યાભિભૂયતે

બોધિસત્વવિભુત્વસ્ય તત્કલાં નાનુગચ્છતિ ।
તથાગતવિભુત્વસ્ય તત્કલાં નાનુગચ્છતિ

આભ્યાં તાવદ્ દ્વાભ્યાં પ્રભાવોત્કર્ષવિશેષેણ બુદ્ધાનાં વિભુત્વં દર્શયતિ ।
અપ્રમેયમ્ અચિન્ત્યં ચ વિભુત્વં બૌદ્ધમ્ ઇષ્યતે ।
યસ્ય યત્ર યથા યાવત્ કાલે યસ્મિન્ પ્રવર્તતે

અનેન તૃતીયેન પ્રકારપ્રભેદગામ્ભીર્યવિશેષાભ્યાં કથમ્ અપ્રમેયં કથં વા ચિન્ત્યમ્ ઇત્ય્ આહ । યસ્ય પુદ્ગલસ્યાર્થે તત્ પ્રવર્તતે યત્ર લોકધાતૌ યથા તાદૃશૈઃ પ્રકારૈર્ યાવદ્ અલ્પં ( મ્સ 41 ) વા બહુ વા યસ્મિન્ કાલે । અવશિષ્ટૈઃ શ્લૌકેઃ મનોવૃત્તિભેદેન વિભુત્વભેદં દર્શયતિ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયપરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
સર્વાર્થવૃત્તૌ સર્વેષાં ગુણદ્વાદશશતોદયે

પઞ્ચેન્દ્રિયપરાવૃત્તૌ દ્વિવિધં વિભુત્વં પરમં લભ્યતે । સર્વેષાં પઞ્ચાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં સર્વ પઞ્ચા ર્થવૃત્તૌ । તત્ર પ્રત્યેકં દ્વાદશગુણશતો ત્પત્તૌ ।
મનસો ઽપિ પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
વિભુત્વાનુચરે જ્ઞાને નિર્વિકલ્પે સુનિર્મલે

મનસઃ પરાવૃત્તૌ વિભુત્વાનુચરે નિર્વિકલ્પે સુવિશુદ્ધે જ્ઞાને પરમં વિભુત્વં લભ્યતે । યેન સહિતં સર્વં વિભુત્વજ્ઞાનં પ્રવર્તતે ।
સાર્થોદ્ગ્રહપરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
ક્ષેત્રશુદ્ધૌ યથાકામં ભોગસંદર્શનાય હિ

અર્થ પરાવૃત્તૌ ઉદ્ગ્રહર્પરાવૃત્તૌ ચ ક્ષેત્રવિશુદ્ધિ વિભુત્વં પરમં લભ્યતે યેન યથાકામં ભોગસંદર્શનં કરોતિ ।
અવ્યાઘાતે સદાકાલં સર્વેષાં જ્ઞાનકર્મણામ્

વિકલ્પપરાવૃત્તૌ સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં કર્મણાં ચ સર્વ કાલમ્ અવ્યાઘાતે પરમં વિભુત્વં લભ્યતે ।
પ્રતિષ્ઠાયાઃ પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં બુદ્ધાનામ્ અચલે મલે પદે

પ્રતિષ્ઠાપરાવૃત્તાવ્ અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં પરમં વિભુત્વં લભ્યતે બુદ્ધાનામ્ અનાસ્રવે ધાતૌ ।
મૈથુનસ્ય પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
બુદ્ધસૌખ્યવિહારે ઽથ દારા ઽસંક્લેશદર્શને

મૈથુનસ્ય પરાવૃત્તૌ દ્વયોર્ બુદ્ધસુખવિહારે ચ દારા ઽસંક્લેશદર્શને ચ ।
આકાશસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
ચિન્તિતાર્થસમૃદ્ધૌ ચ ગતિરૂપવિભાવને

આકાશસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તૌ દ્વયોર્ એવ ચિન્તિતાર્થસમૃદ્ધૌ ચ યેન ગગનગર્ભો ભવતિ । ગતિરૂપવિભાવને ચ યથેષ્ટગમનાદ્ આકાશવશીકરણાચ્ ચ ।
ઇત્ય્ અમેયપરાવૃત્તાવ્ અમેયવિભુતા મતા ।
અચિન્ત્યકૃત્યાનુષ્ઠાનાદ્ બુદ્ધાનામ્ અમલાશ્રયે

ઇત્ય્ અનેન મુખેનાપ્રમેયા પરાવૃત્તિઃ । તત્ર ચાપ્રમેયં વિભુત્વમ્ અચિન્ત્યકર્માનુષ્ઠાનં બુદ્ધાનામ્ અનાસ્રવે ધાતૌ વેદિતવ્યં । તસ્યૈવ બુદ્ધસ્ય સત્વપરિપાકનિમિત્તત્વે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
શુભે વૃદ્ધો લોકો વ્રજતિ સુવિશુદ્ધૌ પરમતાં શુભે ચાનારબ્ધ્વા વ્રજતિ શુભવૃદ્ધૌ પરમતામ્ ।
વ્રજત્ય્ એવં લોકો દિશિ દિશિ જિનાનાં સુકથિતૈર્ અપક્વઃ પક્વો વા ન ચ પુનર્ અશેષં ધ્રુવમ્ ઇહ

અનેન યાદૃશસ્ય પરિપાકસ્ય નિમિત્તં ભવતિ તદ્દર્શયતિ । ઉપચિતકુશલમૂલાનાં ચ વિમુક્તૌ પરમતાયામ્ અનુપચિતકુશલમૂલાનાં ચ કુશલમૂલોપચયે । અપક્વઃ શુભવૃદ્ધૌ પરમતાં વ્રજનપાકં વ્રજતિ પક્વઃ સુવિશુદ્ધૌ પરમતાં વ્રજતિ । એવં ચ નિત્યકાલં વ્રજતિ ન ચ નિઃશેષં લોકસ્યાનન્તત્વાત્ ।
તથા કૃત્વા ચર્યાં કૃચ્છ્રાવાપ્યાં પરમગુણયોગાદ્ ભુતવર્તી મહાબોધિં નિત્યાં ધ્રુવમ્ અશરણાનાં ચ શરણમ્ ।
લભન્તે યદ્ધીરા દશદિગ્ સદા સદા સર્વસમયં તદ્ આશ્ચર્યં લોકે સુવિધચરણાન્ નાદ્ભુતમ્ અપિ

અનેન દ્વિતીયેન પરિપક્વાનાં બોધિસત્વાનાં પરિપાકસ્યા શ્ચર્યં નાશ્ચર્યં । ( મ્સ 43 ) લક્ષણં સદા સર્વસમયમ્ ઇતિ નિત્યં નિરન્તરં ચ તદ્ અનુભૂય માર્ગચરણં સુવિધિચરણં ।
ક્વચિદ્ધર્માઞ્ ચ કં ધર્મ્યં ચક્રં બહુમુખશતૈર્ દર્શયતિ યઃ ક્વચિજ્ જન્માન્તર્ધિં ક્વચિદ્ અપિ વિચિત્રાં જનચરીમ્ ।
ક્વચિત્કૃત્સ્નાં બોધિં ક્વચિદ્ અપિ ચ નિર્વાણમ્ અસકૃત્ ન ચ સ્થાનાત્ તસ્માદ્ વિચલતિ સ સર્વં ચ કુરુતે

અનેન તૃતીયેન યુગપદ્બહુમુખપરિપાચનોપાયપ્રયોગે નિમિત્તત્વં દર્શયતિ । યથા યત્રસ્થઃ સત્વાન્ વિનયતિ । વિચિત્રા જનચરી જાતકભેદેન । ન ચ સ્થાનાચ્ ચલતી ત્ય્ અનાસ્રવાદ્ ધાતોઃ ।
ન બુદ્ધાનામ્ એવં ભવતિ મમ પક્વો ઽયમ્ ઇતિ ચાપ્રપાચ્યો ઽયં દેહી અપિ ચ અધુનાપાચ્યત ઇતિ ।
વિના સંસ્કારં તુ પ્રપચમ્ ઉપયાત્ય્ એવ જનતા શુભૈર્ ધર્મૈર્ નિત્યં દિશિ દિશિ સમન્તાત્ ત્રયમુખમ્

અનેન ચતુર્થેન તત્પરિપાકપ્રયોગનિમિત્તત્વમ્ અનભિસંસ્કારેણ દશયતિ । ત્રયમુખમ્ ઇતિ યાનત્રયેણ ।
યથાયત્નં ભાનુઃ પ્રતતવિષદૈર્ અંશવિસરૈઃ પ્રપાકકં સસ્યાનાં દિશિ દિશિ સમન્તાત્ પ્રકુરૂતે ।
તથા ધર્માર્કો ઽપિ પ્રશમવિધિધર્માંશુવિસરૈઃ પ્રપાકં સસ્યાનાં દિશિ દિશિ સમન્તાત્ પ્રકુરૂતે

અનેન પઞ્ચમેનાનભિસંસ્કારપરિપાચનદૃષ્ટાન્તં દર્શયતિ ।
યથૈકસ્માદ્ દીપાદ્ ભવતિ સુમહાન્ દીપનિચયો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ન ચ સ પુનર્ એતિ વ્યયમતઃ ।
યથૈકસ્માદ્ બુદ્ધાદ્ પાકાભવતિ સુમહાન્ પરિપાકપાકનિચયો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ન ચ પુનર્ એતિ પુનર્ ઉપૈતિ વ્યયમતઃ

અનેન ષષ્ઠેન પરંપરયા પરિપાચનં ।
યથા તોયૈસ્ તૃપ્તિં વ્રજતિ ન મહાસાગર ઇવ ન વૃદ્ધિં વા યાતિ પ્રતતવિષદામ્બુ પ્રવિશનૈઃ ।
તથા બૌદ્ધૌ ધાતુઃ સતતસમિતૈઃ શુદ્ધિવિશનૈર્ ન તૃપ્તિં વૃદ્ધિં વા વ્રજતિ પરમાશ્ચર્યમ્ ઇહ તત્

અનેન સપ્તમેન પરિપક્વાનાં વિમુક્તિપ્રવેશે સમુદ્રોદાહરણેન ધર્મધાતોર્ અતૃપ્તિં ચાવકાશદાનાદ્ અવૃદ્ધિં ધ્યાનાધિકત્વાત્ । ધર્મધાતુવિશુદ્ધૌ ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
સર્વધર્મદ્વયાવારતથતાશુદ્ધિલક્ષણઃ ।
વસ્તુજ્ઞાનતદાલમ્બવશિતાક્ષયલક્ષણઃ

એષ સ્વભાવાર્થમ્ આરભ્યૈકઃ શ્લોકઃ । ક્લેશજ્ઞેયાવરણદ્વયાત્ સર્વધર્મતથતાવિશુદ્ધિલક્ષણશ્ ચ । વસ્તુતદાલમ્બનજ્ઞાનયોર્ અક્ષયવશિતાલક્ષણશ્ ચ ।
। સર્વતસ્ તથતાજ્ઞાનભાવના સમુદાગમઃ ।
સર્વસત્વદ્વયાધાનસર્વથાક્ષયતા ફલમ્

એષ હેત્વર્થં ફલાર્થં ચારભ્ય દ્વિતીયઃ શ્લોકઃ । સર્વતસ્તથતાજ્ઞાનભાવના ધર્મધાતુવિશુદ્ધિહેતુઃ । સર્વત ઇતિ સર્વધર્મપર્યાયમુખૈઃ । સર્વસત્વાનાં સર્વથા હિતસુખદ્વયાધાનાક્ષયતા ફલં ।
કાયવાક્ચિત્તનિર્માણપ્રયોગોપાયકર્મકઃ ।
સમાધિધારણીદ્વારદ્વયામેયસમન્વિતઃ

એષ કર્માર્થં યોગાર્થં ચારભ્ય તૃતીયઃ શ્લોકઃ । ત્રિવિધિં કાયાદિનિર્માણં કર્મ સમાધિધારણીમુખાભ્યાં દ્વયેન ચાપ્રમેયેણ પુણ્યજ્ઞાનસંભારેણ સમન્વાગમો યોગઃ ।
સ્વભાવધર્મસંભોગનિર્માણૈર્ ભિન્નવૃત્તિકઃ ।
ધર્મધાતુર્ વિશુદ્ધો ઽયં બુદ્ધાનાં સમુદાહૃતઃ

એષ વૃત્ત્યર્થમ્ આરભ્ય ચતુર્થઃ શ્લોકઃ । સ્વાભાવિકસાંભોગિકનૈર્માણિકકાયવૃત્ત્યા ભિન્નવૃત્તિકઃ । બુદ્ધકાયવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
સ્વાભાવિકો ઽથ સાંભોગ્યઃ કાયો નૈર્માણિકો ઽપરઃ ।
કાયભેદા હિ બુદ્ધાનાં પ્રથમસ્ તુ દ્વયાશ્રયઃ

ત્રિવિધિઃ કાયો બુદ્ધાનાં । સ્વાભાવિકો ધર્મકાય આશ્રયપરાવૃત્તિલક્ષણઃ । સાંભોગિકો યેન પર્ષન્ભણ્ડલેષુ ધર્મસંભોગં કરોતિ । નૈર્માણિકો યેન નિર્માણેન સત્વાર્થં કરોતિ ।
સર્વધાતુષુ સાંભોગ્યો ભિત્રો ગણપરિગ્રહૈઃ ।
ક્ષેત્રૈશ્ ચ નામભિઃ કાયૈર્ ધર્મસંભોગચેષ્ટિતૈઃ

તત્ર સાંભોગિકઃ સર્વલોકધાતુષુ પર્ષન્મણ્ડલબુદ્ધક્ષેત્રનામ્ અશરીરધર્મસંભોગક્રિયાભિર્ ભિન્નઃ ।
સમઃ સૂક્ષ્મશ્ ચ તચ્છિષ્ટઃ કાયઃ સ્વાભાવિકો મતઃ ।
સંભોગવિભુતાહેતુર્ યથેષ્ટં ભોગદર્શને

સ્વાભાવિકઃ સર્વબુદ્ધાનાં સમો નિર્વિશિષ્ટતયા । સૂક્ષ્મો દુર્જ્ઞાનતયા । તેન સાંભોગિકેન કાયેન સંબદ્ધઃ સંભોગવિભુત્વે ચ હેતુર્ યથેષ્ટં ભોગદર્શનાય ।
અમેયં બુદ્ધનિર્માણં કાયો નૈર્માણિકો મતઃ ।
દ્વયોર્ દ્વયાર્થસંપત્તિઃ સર્વાકારા પ્રતિષ્ઠિતા

નૈર્માણિકસ્ તુ કાયો બુદ્ધાનામ્ અપ્રમેયપ્રભેદં બુદ્ધનિર્માણં સાંભોગિકઃ સ્વાથસંપત્તિલક્ષણઃ । નૈર્માણિકઃ પરાર્થસંપત્તિલક્ષણઃ । એવં દ્વયાર્થસંપત્તિર્ યથાક્રમં દ્વયોઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સાંભોગિકે ચ કાયે નૈર્માણિકે ચ ।
શિલ્પજન્મમહાબોધિસદાનિર્વાણદર્શનૈઃ ।
બુદ્ધનિર્માણકાયો ઽયં મહામાયો મહોપાયો વિમોચને

સ પુનર્ નિર્માણકાયઃ સદા વિનેયાર્થં શિલ્પસ્ય વીણાવાદનાદિભિઃ । જન્મનશ્ ચાભિસંબોધેશ્ ચ ( મ્સ 46 )
નિર્વાણસ્ય ચ દર્શનૈર્ વિમોચને મહોપાયત્વાત્ પરાર્થસંપત્તિલક્ષણો વેદિતવ્યઃ ।
ત્રિભિઃ કાયૈસ્ તુ વિજ્ઞેયો બુદ્ધાનાં કાયસંગ્રહઃ ।
સાશ્રયઃ સ્વપરાર્થો યસ્ ત્રિભિઃ કાયૈર્ નિર્દર્શિતઃ

ત્રિભિશ્ ચ કાયૈર્ બુદ્ધાનાં સર્વકાયસંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । એભિસ્ ત્રિભિઃ કાયૈઃ સાશ્રયઃ સ્વપરાર્થો નિદર્શિતઃ । દ્વયોઃ સ્વપરાર્થપ્રભાવિતત્વાત્ દ્વયોશ્ ચ તદાશ્રિતત્વાદ્ યથા પૂર્વમ્ ઉક્તં ।
આશ્રયેણાશયેનાપિ કર્મણા તે સમા મતાઃ ।
પ્રકૃત્યા ઽસ્રંસનેનાપિ પ્રબન્ધેનૈષુ નિત્યતા

તે ચ ત્રયઃ કાયાઃ સર્વબુદ્ધાનાં યથાક્રમં ત્રિભિર્ નિર્વિશેષા આશ્રયેણ ધર્મધાતોર્ અભિન્નત્વાત્ આશયેન પૃથક્ બુદ્ધાશયસ્યાભાવાત્ । કર્મણા ચ સાધારણકર્મકત્વાત્ । તેષુ ચ ત્રિષુ કાયેષુ યથાક્રમં ત્રિવિધા નિત્યતા વેદિતવ્યા યેન નિત્યકાયાસ્ તથાગતા ઉચ્યન્તે । પ્રકૃત્યા નિત્યતા સ્વાભાવિકસ્ય સ્વભાવેન નિત્યત્વાત્ । અસ્રંસનેન સાંભોગિકસ્ય ધર્મસંભાગો વિચ્છેદાત્ । પ્રબન્ધેન નૈર્માણિકસ્યાન્તર્વ્યયે પુનઃ પુનર્ નિર્માણદર્શનાત્ । બુદ્ધજ્ઞાનવિભાગે દશ શ્લોકાઃ ।
આદર્શજ્ઞાનમચલં ત્રયજ્ઞાનં તદાશ્રિતમ્ ।
સમતાપ્રત્યવેક્ષાયાં કૃત્યાનુષ્ઠાન એવ ચ

ચતુર્વિધં બુદ્ધાનાં જ્ઞાનમ્ આદર્શજ્ઞાનં સમતાજ્ઞાનં પ્રત્યવેક્ષાજ્ઞાનં કૃત્યાનુષ્ઠાનજ્ઞાનં ચ । આદર્શજ્ઞાનમ્ અચલં ત્રીણિ જ્ઞાનાનિ તદાશ્રિતાનિ ચલાનિ ।
આદર્શજ્ઞાનમમમાપરિચ્છિન્નં સદાનુગમ્ ।
સર્વજ્ઞેયેષ્વ્ અસંમૂઢં ન ચ તેષ્વ્ આમુખં સદા

આદર્શજ્ઞાનમ્ અમમમ્ અપરિચ્છિન્નં દેશતઃ સદાનુગં કાલતઃ । સર્વજ્ઞેયેષ્વ્ અસંમૂઢં સદાવરણવિગમાત્ ન ચ તેષ્વ્ આમુખમ્ અનાકારત્વાત્ ।
સર્વજ્ઞાનનિમિત્તત્વાન્ મહાજ્ઞાનાકરોપમમ્ ।
સંભોગબુદ્ધતા જ્ઞાનપ્રતિબિમ્બોદયાચ્ ચ તત્

તેષાં ચ સમતાદિજ્ઞાનાનાં સર્વપ્રકારાણાં હેતુત્વાત્ સર્વજ્ઞાનાનામાકરોપમં । સંભોગબુદ્ધત્વતજ્જ્ઞાનપ્રતિબિમ્બોદયાચ્ચ તદાદર્શજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
સત્વેષુ સમતાજ્ઞાનં ભાવનાશુદ્ધિતો ઽમલં મતમ્ ।
અપ્રતિષ્ઠસશમાવિષ્ટં સમતાજ્ઞાનમિષ્યતે

યદ્બોધિસત્વેનાભિસમયકાલેષુ સમતાજ્ઞાનં પ્રતિલબ્ધં તદ્ભાવનાશુદ્ધિતો બુધિપ્રાપ્તસ્યાપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણે નિવિષ્ટં સમતાજ્ઞાનમિષ્યતે ।
મહામૈત્રીકૃપાભ્યાં ચ સર્વકાલાનુગં મતમ્ ।
યથાધિમોક્ષં સત્વાનાં બુદ્ધબિમ્બનિદર્શકમ્

મહામૈત્રીકરુણાભ્યાં સર્વકાલાનુગં યથાધિમોક્ષં ચ સત્વાનાં બુદ્ધબિમ્બનિદર્શકં । યતઃ કેચિત્ સત્વાસ્ તથાગતં નીલવર્ણં પશ્યન્તિ કેચિત્ પીતવર્ણમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ ।
પ્રત્યવેક્ષણકં જ્ઞાને જ્ઞેયેષ્વ્ અવ્યાહતં સદા ।
ધારણીનાં સમાધીનાં નિધાનોપમમ્ એવ ચ

પરિષન્મણ્ડલે સર્વવિભૂતીનાં નિદર્શકમ્ ।
સર્વસંશયવિચ્છેદિ મહાધર્મપ્રવર્ષકમ્

પ્રત્યવેક્ષણકં જ્ઞાનં યથાશ્લોકં ।
કૃત્યાનુષ્ઠાનતાજ્ઞાનં નિર્માણૈઃ સર્વધાતુષુ ।
ચિત્રાપ્રમેયાચિન્ત્યૈશ્ ચ સર્વસત્વાર્થકારકમ્

કૃત્યાનુષ્ઠાનજ્ઞાનં સર્વલોકધાતુષુ નિર્માણૈર્ નાનાપ્રકારૈર્ અપ્રમેયૈર્ અચિન્ત્યૈશ્ ચ સર્વસત્વાર્થકરં ।
કૃત્યનિષ્પત્તિભિર્ ભેદૈઃ સંખ્યાક્ષેત્રૈશ્ ચ સર્વદા ।
અચિન્ત્યં બુદ્ધનિર્માણં વિજ્ઞેયં તચ્ ચ સર્વથા

તચ્ ચ બુદ્ધનિર્માણં સદા સર્વથા ચાચિન્ત્યં વેદિતવ્યં । કૃત્યક્રિયાભેદતઃ સંખ્યાતક્ષેત્રતશ્ ચ ।
ધારણાત્ સમચિત્તાચ્ ચ સમ્યગ્ધર્મપ્રકાશનાત્ ।
કૃત્યાનુષ્ઠાનતશ્ ચૈવ ચતુર્જ્ઞાનસમુદ્ભવઃ

તત્ર ધારણાત્ શ્રુતાનાં ધર્માણાં । સમચિત્તતા સર્વસત્વેષ્વ્ આત્મપરસમતયા । શેષં ગતાર્થં । બુદ્ધાનેકત્વાપૃથક્ત્વે શ્લોકઃ ।
ગોત્રભેદાદ્ અવૈયર્થ્યાત્ સાકલ્યાદ્ અપ્ય્ અનાદિતઃ ।
અભેદાન્ નૈકબુદ્ધત્વં બહુત્વં ચામલાશ્રયે

એક એવ બુદ્ધ ઇત્ય્ એતન્ન્ એષ્યતે । કિં કારણં । ગોત્રભેદાત્ । અનન્તા હિ બુદ્ધગોત્રાઃ સત્વાઃ । તત્રૈક એવાભિસંબુદ્ધો નાન્યે ઽભિસંભોત્સ્યન્ત ઇતિ । કુત એતત્ । પુણ્યજ્ઞાનસંભારવૈયર્થ્યં ચ સ્યાદ્ અન્યેષાં બોધિસત્વાનામ્ અનભિસંબોધાન્ ન ચ યુક્તં વૈયર્થ્યં । તસ્માદ્ અવૈયર્થ્યાદ્ અપિ નૈક એવ બુદ્ધઃ સત્વાર્થક્રિયાસાકલ્યં ચ ન સ્યાત્ । બુદ્ધસ્ય બુદ્ધત્વે કસ્યચિત્ અપ્રતિષ્ઠાપનાદ્ એતચ્ ચ ન યુક્તં । ન ચ કશ્ચિદ્ આદિબુદ્ધો ઽસ્તિ વિના સંભારેણ બુદ્ધત્વાયોગાદ્ વિના ચાન્યેન બુદ્ધેન સંસ્થાનાયોગાદ્ ઇત્ય્ અનાદિત્વાદ્ અપ્ય્ એકો બુદ્ધો ન યુક્તઃ । બહુત્વમ્ અપિ નેષ્યતે બુદ્ધાનાં ધર્મકાયસ્યાભેદાદ્ અનાસ્રવે ધાતૌ । બુદ્ધત્વોપાયપ્રવેશે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
યા ઽવિદ્યમાનતા સૈવ પરમા વિદ્યમાનતા ।
સર્વથા ઽનુપલમ્ભશ્ ચ ઉપલમ્ભઃ પરો મતઃ

યા પરિકલ્પિતેન સ્વભાવેનાવિદ્યમાનતા સૈવ પરમા વિદ્યમાનતા પરિનિષ્પન્નેન સ્વભાવેન । યશ્ ચ સર્વથા ઽનુપલમ્ભઃ પરિકલ્પિતસ્ય સ્વભાવસ્ય સ એવ પરમ ઉપલમ્ભઃ પરિનિષ્પન્નસ્વભાવસ્ય ।
ભાવના પરમા ચેષ્ટા ભાવનામ્ અવિપશ્યતામ્ ।
પ્રતિલમ્ભઃ પરશ્ ચેષ્ટઃ પ્રતિલમ્ભં ચ પશ્યતામ્

સૈવ પરમા ભાવના યો ભાવનાયા અનુપલમ્ભઃ । સ એવ પરમઃ પ્રતિલમ્ભો યઃ પ્રતિલમ્ભાનુપલમ્ભઃ ।
પશ્યતાં ગુરુત્વં તાં દીર્ઘં નિમિત્તં વીર્યમ્ આત્મનઃ ।
માનિનાં બોધિસત્વાનાં દૂરે બોધિર્ નિરૂપ્યતે

યે ચ ગુરુત્વં બહુત્વં પશ્યન્તિ અદ્ભુતધર્મયુક્તં । દીર્ઘં ચ કાલં પશ્યન્તિ તત્સમુદાગમાય । નિમિત્તં ન પશ્યન્તિ ચિત્તાલમ્બનં । આત્મનશ્ ચ વીર્યં વયમ્ આરબ્ધવીર્યા ( મ્સ 59 ) બુદ્ધત્વં પ્રાપ્સ્યામ ઇતિ । તેષામ્ એવં માનિનાં બોધિસત્વાનામ્ ઔપલમ્ભિકત્વાત્ દૂરે બોધિર્ નિરૂપ્યતે ।
પશ્યતામ્ કલ્પનામાત્રં સર્વમ્ એતદ્ યથોદિતં ।
અકલ્પબોધિસત્વાનાં પ્રાપ્તા બોધિર્ નિરૂપ્યતે

કલ્પનામાત્રં ત્વ્ એતત્ સર્વમ્ ઇતિ પશ્યતાં તસ્યાપિ કલ્પનામાત્રસ્યાવિકલ્પનાદ્ અકલ્પબોધિસત્વાનામ્ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભાવસ્થાયામ્ અર્થતઃ પ્રાપ્તૈવ બોધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । બુદ્ધાનામ્ અન્યોન્ય નૈકકાર્યત્વે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
ભિન્નાશ્રયા ભિન્નજલાશ્ ચ નદ્યઃ અલ્પોદકાઃ કૃત્યપૃથક્ત્વકાર્યાઃ ।
જલાશ્રિતપ્રાણિતનૂપભોગ્યા ભવન્તિ પાતાલમસંપ્રવિષ્ટાઃ

સમુદ્રવિષ્ટાશ્ ચ ભવન્તિ સર્વા એકાશ્રયા એકમહાજલાશ્ ચ ।
મિશ્રૈકકાર્યાશ્ ચ મહોપભોગ્યા જલાશ્રિતપ્રાણિગણસ્ય નિત્યમ્

ભિન્નાશ્રયા ભિન્નમતાશ્ ચ ધીરાઃ સ્વલ્પાવબોધાઃ પૃથગાત્મકૃત્યાઃ ।
પરીત્તસત્વાર્થસદોપભોગ્યા ભવન્તિ બુદ્ધત્વમ્ અસંપ્રવિષ્ટાઃ

બુદ્ધત્વવિષ્ટાશ્ ચ ભવન્તિ સર્વે એકાશ્રયા એકમહાવબોધાઃ ।
મિશ્રેકકાર્યાશ્ ચ મહોપભોગ્યાઃ સદા મહાસત્વગણસ્ય તે હિ

તત્ર ભિન્નાશ્રય નદ્યઃ સ્વભાજનભેદાત્ । કૃત્યપૃથક્ત્વકાર્યાઃ પૃથક્ત્વેન કૃત્યકરણાત્ । તનૂપભોગ્યા ઇત્ય્ અલ્પાનામ્ ઉપભોગ્યાઃ । શેષં ગતાર્થં । બુદ્ધત્વપ્રોત્સહને શ્લોકઃ ।
ઇતિ નિરુપમશુક્લધર્મયોગાદ્ હિતસુખહેતુતયા ચ બુદ્ધભૂમેઃ ।
શુભપરમસુખાક્ષયાકરત્વાત્ શુભમતિર્ અર્હતિ બોધિચિત્તમ્ આપ્તુમ્