Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (with commentary) · Chapter 4
svaparahitaphalasya bodhivṛkṣasya praśastamūlatvam anena bodhisatvagotraṃ saṃdarśitaṃ |
mahāyānasūtrālaṃkāre gotrādhikāras tṛtīyaḥ
CHAPITRE IV
caturtho 'dhikāraḥ
cittotpādalakṣaṇe ślokaḥ |
mahotsāhā mahārambhā mahārthātha mahodayā |
cetanā bodhisatvānāṃ dvayārthā cittasaṃbhavaḥ
mahotsāhā saṃnāhavīryeṇa gambhīraduṣkaradīrghakālapratikṣepotsahanāt | mahārambhā yathāsaṃnāhaprayogavīryeṇa | mahārthā ātmaparahitādhikārāt | mahodayā mahābodhisatvasamudāgamatvāt | ( Msa 14 ) so 'yaṃ trividho guṇāḥ paridīpitaḥ puruṣakāraguṇo dvābhyāṃ padābhyām arthakriyāguṇaḥ phalaparigrahaguṇaś ca dvābhyāṃ | dvayārthā mahābodhisatvārthakriyālambanatvāt | iti triguṇā dvayālambanā ca cetanā cittotpāda ity ucyate | cittotpādabhede ślokaḥ |
cittotpādo 'dhimokṣo 'sau śuddhādhyāśayiko 'paraḥ |
vaipākyo bhūmiṣu matas tathāvaraṇavarjitaḥ
caturvidho bodhisatvānāṃ cittotpādaḥ | ādhimokṣiko 'dhimukticaryābhūmau | śuddhādhyāśayikaḥ saptasu bhūmiṣu | vaipākiko 'ṣṭamyādiṣu | anāvaraṇako buddhabhūmau | cittotpādaviniścaye catvāraḥ ślokāḥ |
karuṇāmūla iṣṭo 'sau sadāsatvahitāśayaḥ |
dharmādhimokṣas tajjñānaparyeṣṭyālambanas tathā
uttaracchandayāno 'sau pratiṣṭhāśīlasaṃvṛtiḥ |
utthāpanā vipakṣasya paripantho 'dhivāsanā
śubhavṛddhyanuśaṃso 'bhau puṇyajñānamayaḥ sa hi |
sadā pāramitāyoganiryāṇaś ca sa kathyate
bhūmiparyavasāno 'sau pratisvaṃ tatprayogataḥ |
vijñeyo bodhisatvānāṃ cittotpādaviniścayaḥ
tathāyaṃ viniścayaḥ | kiṃmūla eṣa caturvidho bodhisatvānāṃ cittotpādaḥ kimāśayaḥ kimadhimokṣaḥ kimālambanaḥ kiṃyānaḥ kiṃpratiṣṭhaḥ kimādīnavaḥ kimanuśaṃsaḥ kiṃniryāṇaḥ kiṃparyavasāna iti | āha | karuṇāmūlaḥ | sadāsatvahitāśayaḥ | mahāyāna dharmādhimokṣaḥ | tajjñānaparyeṣṭy ākāreṇa tajjñānālambanāt | uttaro ttaracchandayānaḥ| | bodhisatva śīlasaṃvarapratiṣṭhaḥ | paripantha ādīnavaḥ | kaḥ punas tatparipantho | vipakṣasyā nyayānacittasyotthāpanā 'dhivāsanā vā | puṇyajñānamaya kuśaladharma vṛddhyanuśaṃsaḥ | sadā pāramitā bhyāsa niryāṇaḥ | bhūmiparyavasānaś ca pratisvaṃ bhūmi prayogāt | yasyāṃ bhūmau yaḥ prayuktas tasya tadbhūmiparyavasānaḥ | samādānasāṃketikacittautpāde ślokaḥ |
mitrabalād hetubalān mūlabalāc chrutabalāc chubhābhyāsāt |
adṛḍhadṛḍhodaya uktaś cittotpādaḥ parākhyānāt
yo hi parākhyānāc cittotpādaḥ paravijñāpanāt sa ucyate samādānasāṃketikaḥ | sa punar mitrabalād vā bhavati kalyāṇamitrānurodhāt | hetubalād vā gotrasāmarthyāt | kulśala mūlabalād vātītapuṣṭitaḥ | chrutabalād vā tatra tatra dharmaparyāye bhāṣyamāṇe bahūnāṃ bodhicittotpādāt | śubhābhyāsād vā dṛṣṭa iva dharme satataśravaṇodgrahaṇadhāraṇādibhiḥ | sa punar mitrabalād adṛḍhodayo veditavyaḥ | hetvādibalād dṛḍhodayaḥ pāramārthikacittotpāde sapta ślokāḥ |
sūpāsitasaṃbuddhe susaṃbhṛtajñānapuṇyasaṃbhāre |
dharmeṣu nirvikalpajñānaprasavāt paramatāsya
dharmeṣu ca satveṣu ca tatkṛtyeṣūttame ca buddhatve |
samacittopāttopalambhāt prāmodyaviśiṣṭatā tasya
janmāudāryaṃ tasminn utsāhaḥ śuddhir āśayasyāpi |
kauśalyaṃ pariśiṣṭe niryāṇaṃ caiva vijñeyam
dharmādhimuktibījāt pāramitāśreṣṭhamātṛto jātaḥ |
dhyānamaye sukhagarbhe karuṇā saṃvardhikā dhātrī
audāryaṃ vijñeyaṃ praṇidhānamahādaśābhinirhārāt |
utsāho boddhavyo duṣkaradīrghādhikākhedāt
āsannabodhibodhāt tadupāyajñānalābhataś cāpi |
āśayaśuddhir jñeyā kauśalyaṃ tv anyabhūmigatam
niryāṇaṃ vijñeyaṃ yathāvyavasthānamanasikāreṇa |
tatkalpanatājñānād avikalpanayā ca tasyaiva
prathamena ślokenopadeśapratipattyadhigamaviśeṣaiḥ pāramārthikatvaṃ cittotpādasya darśayati | sa ca pāramārthikaś cittotpādaḥ pramuditāyāṃ bhūmāv iti | prāmodyaviśiṣṭāyās tatra kāraṇaṃ darśayati | tatra dharmeṣu samacittatā dharmanairātmyapratibodhāt | satveṣu samacittatā ātmaparamatopagamāt | satva kṛtyeṣu samacittatā ātmana iva teṣāṃ duḥkhakṣayākāṅkṣaṇāt | buddhatve samacittatā taddharmadhātor ātmany abhedapratibodhāt | tasminn eva ca pāramārthikacottotpāde ṣaḍarthā veditavyāḥ | janma audāryam utsāha āśayaśuddhiḥ pariśiṣṭakauśalyaṃ niryāṇaṃ ca | tatra janma mātṛgarbhadhātrīviśeṣād veditavyaṃ | audāryaṃ daśamahāpraṇidhānābhinirhārāt | utsāho dīrghakālikaduṣkarākhedāt | āśayaśuddhir āsannabodhi jñānāt tadupāyajñānalābhāc ca | ( Msa 16 ) pariśiṣṭa kauśalyan anyasu bhūmiṣu kauśalyaṃ | niryāṇaṃ yathāvyavasthāna bhūmi manasikāreṇa | kathaṃ manasikāreṇa tasya bhūmivyavasthānasya kalpanājñānāt kalpanāmātram etad iti | tasyaiva ca kalpanājñānasyā vikalpanāt | aupamyamāhātmye ṣaḍ ślokāḥ |
pṛthivīsama utpādaḥ kalyāṇasuvarṇasaṃnibhaś cānyaḥ |
śuklanavacandrasadṛśo vahniprakhyo 'parocchrāyaḥ jñeyaḥ
bhūyo mahānidhānavadanyo ratnākaro yathaivānyaḥ |
sāgarasadṛśo jñeyo vajraprakhyo 'calendranibhaḥ
bhaiṣajyarājasadṛśo mahāsuhṛtsaṃnibho 'paro jñeyaḥ |
cintāmaṇiprakāśo dinakarasadṛśo 'paro jñeyaḥ
gandharvamadhuraghoṣavadanyo rājopamo 'paro jñeyaḥ |
koṣṭhāgāraprakhyo mahāpathasamas yathaivānyaḥ
yānasamo vijñeyo gandharvasamaś ca vetasagacetasaḥprabhavaḥ |
ānandaśabdasadṛśo mahānadīśrotasadṛśaś ca
meghasadṛśaś ca kathitaś cittotpādo jinātmajānāṃ hi |
tasmāt tathā guṇāḍhyaṃ cittaṃ muditaiḥ samutpādyam
prathamacitto tpādo bodhisatvāṇāṃ pṛthivīsamaḥ sarvabuddhadharmatatsaṃbhāraprasavasya pratiṣṭhābhūtatvāt | āśayasahagataś ca cittotpādaḥ kalyāṇasuvarṇa sadṛśo hitasukhādhyāśayasya vikārābhajanāt | prayogasahagataḥ śukla pakṣa navacandro pamaḥ kuśaladharmavṛddhigamanāt | adhyāśayasahagato vahni sadṛśa indhanākaraviśeṣeṇevāgnis tasyottarottaraviśeṣādhigamanāt | viśeṣādhigamāśayo hy adhyāśayaḥ | dānapāramitāsahagato mahānidhānopama āmiṣasaṃbhogenāprameyasatvasaṃtarpaṇād akṣayatvāc ca | śīlaparamitāsahagato ratnākaro pamaḥ sarvaguṇaratnānāṃ tataḥ prasavāt | kṣāntipāramitāsahagataḥ sāgaro pamaḥ saravāniṣṭoparipātair akṣobhyatvāt | vīryapāramitāsahagato vajro pamo dṛḍhatvād abhedyatayā | dhyānapāramitāsahagataḥ parvatarājopamo niṣkampatvād avikṣepataḥ | prajñāpāramitāsahagato bhaiṣajyarājo pamaḥ sarvakleśajñeyāvaraṇavyādhipraśamanāt | apramāṇasahagato mahāsuhṛtsaṃnibhaḥ sarvāvasthaṃ satvānupekṣakatvāt | abhijñāsahagataś cintāmaṇi sadṛśo yathādhimokṣaṃ tatphalasamṛddheḥ | saṃgrahavastusahagato dinakarasadṛśo vineyasasyaparipācanāt | pratisaṃvitsahagato gandharvamadhuraghoṣo pamo vineyāvarjakadharmadeśakatvāt | pratiśaraṇasahagato mahā rājopamo 'vipraṇāśahetutvāt | puṇyajñānasaṃbhārasahagataḥ koṣṭhāgāro pamo bahupuṇyajñānasaṃbhārakoṣasthānatvāt | bodhipakṣasahagato mahā rāja patho pamaḥ sarvāryapudgalayātānuyātatvāt | ( Msa 17 ) śamathavipaśyanāsahagato yāno pamaḥ sukhavahanāt | dhāraṇāpratibhānasahagato gandharva upamaḥ udakadhāraṇākṣayodbhedasādharmyeṇa śrutaśrutadharmārthadhāraṇodbhedataḥ | dharmoddānasahagata ānandaśabdasadṛśo mokṣakāmānāṃ vineyānāṃ priyaśravaṇāt | ekāyanamārgasahagato nadīśrota samaḥ svarasavāhitvāt | anutpattikadharmakṣāntilābhe ekāyanatvaṃ tadbhūmigatānāṃ bodhisatvānām abhinnakāryakriyātvāt | upāyakauśalyasahagato megho pamaḥ sarvasatvārthakriyātadadhīnatvāt tuṣitabhavanavāsādisaṃdarśanataḥ | yathā meghāt sarvabhājanalokasaṃpattayaḥ | eṣa ca dvāviṃśatyupamaś cittotpāda āryākṣayamatisūtre 'kṣagatānusāreṇānugantavyaḥ | cittānutpādaparibhāṣāyāṃ ślokaḥ |
parārthacittāt tadupāyalābhato mahābhisaṃdhyarthasutatvadarśanāt |
mahārhacittodayavarjitā janāḥ śamaṃ gamiṣyanti vihāya tat sukham
tena cittotpādena varjitāḥ satvāś caturvidhaṃ sukhaṃ na labhante yad bodhisatvānāṃ parārthacintanāt sukhaṃ | yac ca parārtho pāyalābhāt | yac ca mahābhisaṃdhyarthasaṃdarśanāt gambhīramahāyānasvatābhiprāyikārthavibodhataḥ | yac ca paramatvasya dharmanairātmyasya saṃdarśanāt sukhaṃ | cittotpādapraśaṃsāyāṃ durgatiparikhedanirbhayatām upādāya ślokaḥ |
sahodayāc cittavarasya dhīmataḥ susaṃvṛtaṃ cittam anantaduṣkṛtāt |
sukhena duḥkhena ca modate sadā śubhī kṛpāluś ca vivardhanadvayam
tasya cittavarasya sahodayāt bodhisatvasya susaṃvṛtaṃ cittaṃ bhavaty ananta satvādhiṣṭhānād ( Msa 18 ) duṣkṛtād ato 'sya durgatito bhayaṃ na bhavati | sa ca dvayaṃ vardhayan śubhaṃ ca karma kṛpā ca nityaṃ ca śubhī bhavati kṛpāluś ca tena ca sadā modate | sukhenā pi śubhitvāt | duḥkhenā pi parārthakriyānimittena kṛpālutvāt | ato 'sya bahukartavyatāparikhedādapi bhayaṃ na bhavati | akaraṇasaṃvaralābhe ślokaḥ |
yad ānapekṣaḥ svaśarīrajīvite parārtham abhyeti paraṃ pariśramam |
paroghātena tathāvidhaḥ kathaṃ sa duṣkṛte karmaṇi saṃpravatsyati
asya piṇḍārtho yasya para eva priyataro nātmā parārthaṃ svaśarīrajīvite ānapekṣatvāt abhyeti paraṃ pariśramam | sa katham ātmārthaṃ paroghātena duṣkṛte karmaṇi pravatsyatī ti | cittāvyāvṛttau ślokau |
māyopamān vīkṣya sa sarvadharmān udyānayātrām iva copapattīḥ |
kleśāc ca duḥkhāc ca bibheti nāsau saṃpattikāle 'tha vipattikāle
svakā guṇāḥ satvahitāc ca modaḥ saṃcintyajanma rddhivikurvitaṃ ca |
vibhūṣaṇaṃ bhojanam agrabhūmiḥ krīḍāratir nityakṛpātmakānām
māyopama sarvadharmalakṣaṇāt sa bodhisatvaḥ saṃpattikāle kleśebhyo na bibheti | udyānayātro pamo papattī lakṣaṇāt vipattikāle duḥkān na bibheti | tasya kuto bhayād bodhicittaṃ vyāvartiṣyate | api ca svaguṇā maṇḍanaṃ bodhisatvānāṃ | parahitāt prītir bhojanaṃ | saṃcintyo papattir udyāna bhūmiḥ | ṛddhivikurvitaṃ krīḍāratir bodhisatvānām evāsti | nābodhisatvānāṃ |
parārtham udyogavataḥ kṛpātmano hy avīcir apy eti yato 'sya ramyatām |
kutaḥ punas trasyati tādṛśo bhavan parāśrayair duḥkhasamudbhavair bhave
api ca yasya parārtham udyogavataḥ karuṇātmatvād avīcir apy ramyaḥ sa kathaṃ parārthanimittair duḥkho tpādair bhave punas trāsam āpatsyate yato 'sya duḥkhatrāsaḥ syāc cittasya vyāvṛttir bhavati | satvopekṣāpratiṣedhe ślokaḥ |
mahākṛpācāryasadoṣitātmanaḥ parasya duḥkhair upataptacetasaḥ |
parasya kṛtye samupasthite punaḥ paraiḥ samādāpanato 'tilajjanā
yasya mahākaruṇācāryeṇa nityoṣito ātmā paraduḥkhaiś ca duḥkhitaṃ cetas tasyotpanne parārthaṃ karaṇīye yadi paraiḥ samādāpanā kartavyā bhavati atilajjanā | kausīdyaparibhāṣāyāṃ ślokaḥ |
śirasi vinihitoccasatvabhāraḥ śithilagatir na hi śobhate 'grasatvaḥ |
svaparavividhabandhanātibaddhaḥ śataguṇam utsaham arhati prakartum
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa · Edition: Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907. · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0